Ảnh hưởng chiều dài đường hàn đến co ngót dọc

Đo ngắn đi bao nhiêu cần đi cùng đo trên đoạn nào
Khi hai cấu kiện có mức ngắn đi khác nhau, chưa thể kết luận cấu kiện nào chịu co ngót lớn hơn theo tỷ lệ. Một đoạn ba mét ngắn đi hai milimét và một đoạn nửa mét ngắn đi một milimét đặt ra hai bài toán khác nhau. Cần xác định đường đo, khoảng giữa các mốc và trạng thái nhiệt trước khi so sánh.

TWI phân biệt co ngót dọc, co ngót ngang, biến dạng góc và các dạng cong khác trong kết cấu hàn. Nung cục bộ cùng sự cản trở của vùng vật liệu xung quanh có thể tạo biến dạng dẻo và thay đổi kích thước còn lại. [1] Bài này dùng dữ liệu giả định để giải thích cách mô tả co dọc, không đưa một hệ số dự báo chung cho mọi mối hàn.

Chọn quy ước dấu và đơn vị
Gọi L₀ là khoảng cách ban đầu giữa hai mốc, Lf là khoảng cách sau quá trình tại cùng điều kiện đo. Độ thay đổi ΔL = Lf − L₀ có dấu âm khi ngắn đi. Biến dạng kỹ thuật trung bình ε = ΔL/L₀ không có thứ nguyên. Nếu muốn báo độ co dương, định nghĩa s = L₀ − Lf và e_s = s/L₀ = −ε.

Ví dụ L₀ = 1.200,00 mm và Lf = 1.199,04 mm cho s = 0,96 mm, ε = −0,000800 và e_s = 0,0800%. Cũng có thể biểu diễn độ co là 0,800 mm trên mét của đoạn đo. Cần ghi rõ cách biểu diễn, vì con số 0,8 không có đơn vị sẽ gây nhầm giữa phần trăm và milimét trên mét.

Nếu giả định một cấu kiện dài 3.000 mm có cùng e_s và điều kiện tương tự, s dự báo bằng 0,000800 × 3.000 = 2,40 mm. Đây là ngoại suy có điều kiện từ một tỷ lệ đã giả định. Chỉ biết chiều dài đường hàn không đủ để xác nhận rằng e_s sẽ giữ nguyên khi đổi chiều dài cấu kiện.

Tổng chiều dài hàn và chiều dài mốc đo
Một cấu kiện có thể chứa nhiều lượt hàn trên cùng một đường hoặc nhiều đường hàn song song. Tổng mét hồ quang đi qua không phải L₀ của phép đo co dọc. Nếu hàn ba lượt trên đoạn một mét, không được dùng ba mét làm mẫu số khi hai mốc hình học vẫn cách nhau một mét.

Tương tự, một đoạn đo dài hai mét có thể chứa chỉ 0,8 m đường hàn. Độ thay đổi khoảng cách hai mốc phản ánh sự tương tác của cả vùng trong đoạn, không chỉ co tự do của riêng kim loại đắp. Báo cáo nên giữ hai trường khác nhau: phạm vi hàn và khoảng cách mốc đo, cùng bản vẽ chỉ hướng đo.

Cộng thay đổi của các đoạn có cùng trục
Giả sử đường mốc được chia thành hai đoạn thẳng nối tiếp. Đoạn một dài 2.000 mm có e_s = 0,000600; đoạn hai dài 500 mm có e_s = 0,001200. Độ co từng đoạn lần lượt là 1,20 và 0,60 mm, nên tổng bằng 1,80 mm. Độ co tương đối trung bình của toàn chiều dài 2.500 mm bằng 0,000720.

Trung bình cộng hai tỷ lệ cho 0,000900, dẫn tới 2,25 mm nếu nhân tổng chiều dài. Kết quả sai vì hai đoạn dài khác nhau. Dạng đúng là e_s,avg = Σ(e_s,i L_i)/ΣL_i. Với phân bố liên tục và biến dạng nhỏ trên trục đo, độ thay đổi được mô tả bằng tích phân ΔL = ∫ε(x)dx.

Phép cộng này giả định các khoảng đo nối tiếp và cùng định nghĩa hướng. Nếu cấu kiện cong hoặc xoay đáng kể, chiều dài dọc bề mặt, độ dài dây cung và hình chiếu lên trục không còn giống nhau. Một thay đổi của khoảng cách đầu cuối có thể gồm cả uốn, không chỉ biến dạng dọc vật liệu.

Co nhiệt không phải toàn bộ co ngót sau hàn
OpenStax trình bày xấp xỉ giãn nở tuyến tính ΔL_th = αLΔT cho một vật tự do thay đổi nhiệt độ. [2] Đặt α = 12 × 10⁻⁶ K⁻¹, L = 1.500 mm và khoảng hạ nhiệt 250 K, trị số co nhiệt tự do là 4,50 mm. Hệ số và khoảng nhiệt ở đây chỉ dùng cho phép so sánh giả định.

Không được lấy 4,50 mm làm độ ngắn đi còn lại sau hàn giữa hai lần đo cùng nhiệt độ. Trong một chu trình nung rồi nguội hoàn toàn thuận nghịch, không có biến dạng dẻo hoặc biến đổi khác, phần giãn ra khi nung được bù bởi phần co khi nguội. Kết cấu hàn thực có nhiệt không đồng đều, ràng buộc và lịch sử vật liệu nên không tương đương thanh tự do ấy.

Giá trị αLΔT vẫn hữu ích để kiểm tra mức ảnh hưởng nhiệt của một phép đo, nếu nhiệt độ và hệ số phù hợp được biết. Nó không phải công thức dự đoán ứng suất dư, độ cong hoặc lượng bù chế tạo mà không cần dữ liệu bổ sung.

Nhiệt độ đo có thể che một phần co dọc
Một đoạn dài khoảng 1.500 mm với α như trên sẽ dài thêm khoảng 0,090 mm nếu lần đo sau nóng hơn 5 K. Nếu độ co thật tại cùng nhiệt độ là 0,90 mm, phần tăng do nhiệt đã bằng 10% trị số cần quan sát. So sánh hai số đo chưa quy về điều kiện tương thích có thể khiến đánh giá thấp độ co.

NIST xem ảnh hưởng của độ không đảm bảo nhiệt độ và hệ số giãn nở trong các phép đo chiều dài ngoài nhiệt độ tham chiếu. [3] Từ góc nhìn của ví dụ, cần ghi nhiệt độ vật và phương tiện đo, thời điểm đo và cách hiệu chỉnh. Chỉ ghi nhiệt độ không khí chưa chứng minh toàn cấu kiện đã cân bằng với không khí.

Nếu dùng quan hệ tuyến tính L(T) = L_ref[1 + α(T − T_ref)], phép quy về tham chiếu là L_ref = L(T)/[1 + α(T − T_ref)]. Không trừ một lượng hiệu chỉnh có dấu tùy ý. Trường hợp thước và vật cùng thay đổi nhiệt độ còn đòi hỏi xem riêng hệ số của thước và phương pháp đọc.

Một mô hình đường thẳng từ dữ liệu thử
Xét một bộ dữ liệu giả định khác: các mẫu có chiều dài 0,50; 1,00; 1,50 m và độ co tương ứng 0,55; 0,90; 1,25 mm. Ba điểm nằm trên đường s = a + bL, với a = 0,20 mm và b = 0,70 mm/m. Trong khoảng thử, mô hình cho s = 1,04 mm tại L = 1,20 m.

Hệ số a có thể là cách mô hình hấp thụ ảnh hưởng đầu đoạn, gá hoặc một sai lệch đo, nhưng ba điểm không đủ chứng minh cơ chế nào. Tại L = 0, đường thẳng vẫn cho s = 0,20 mm, cho thấy không nên diễn giải nó như quy luật vật lý áp dụng đến mọi chiều dài.

Nếu dùng s/L như một hằng số, ba mẫu trên lần lượt cho 1,10; 0,90; 0,8333 mm/m. Sự giảm theo L không nhất thiết chứng minh vật liệu ở mẫu dài co ít hơn; trong mô hình, nó xuất hiện từ a/L + b. Nên xem cả đồ thị s theo L và sai lệch của mô hình trước khi chọn cách ngoại suy.

Độ nhạy và lượng bù chế tạo
Ở mô hình tỷ lệ e_s = 0,000800, giả định e_s thay đổi ±20% thì đoạn ba mét có s từ 1,92 đến 2,88 mm. Khoảng rộng 0,96 mm có thể đáng kể hơn sai số làm tròn chiều dài. Cần kiểm tra số mẫu, tính lặp lại, cấu tạo rãnh, điều kiện gá và trình tự hàn để hiểu khoảng biến thiên này.

TWI lưu ý mức độ biến dạng chịu ảnh hưởng của vật liệu, ràng buộc, thiết kế liên kết, gá lắp và quy trình. [1] Vì vậy, lượng bù không nên chỉ sao từ một mẫu khác chiều dày hoặc mức ràng buộc. Nếu dùng số liệu thử, phải giữ dấu vết điều kiện và kiểm tra lại sau khi thay đổi cấu hình.

Một bộ số liệu có thể dùng để học từ sản xuất
Mỗi bản ghi nên chứa mốc đo cố định, hướng đo, chiều dài trước sau, nhiệt độ, thời điểm tháo gá và trạng thái hoàn thành. Nếu cần tách co dọc khỏi uốn, bổ sung các mốc trung gian và độ lệch khỏi trục. Cách ghi này cho phép đánh giá một thay đổi quy trình bằng dữ liệu cùng phạm vi, đồng thời cho thấy giới hạn của dự báo trước khi dùng vào chế tạo thực.

Nguồn tham khảo
[1] Distortion — Types and Causes — Bill Lucas, Geert Verhaeghe, Rick Leggatt / TWI. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] University Physics Volume 2, 1.3 — Thermal Expansion — OpenStax / Rice University. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Uncertainties in Dimensional Measurements Made at Nonstandard Temperatures — abstract — Dennis A. Swyt / National Institute of Standards and Technology. Truy cập ngày 09/11/2026.

Rà soát nội dung: 09/11/2026.
 
Top