Bước sóng nước sâu và nước nông: kiểm tra giới hạn xấp xỉ

Một nhãn nước sâu không thay cho yêu cầu độ chính xác

Các công thức L₀=gT²/(2π) và Ls=T√(gh) rất thuận tiện để kiểm tra nhanh bước sóng. Nhưng chọn một công thức chỉ vì độ sâu được mô tả là lớn hay nhỏ chưa đủ. Độ sâu 20 m có ý nghĩa khác nhau đối với sóng chu kỳ 6 s và sóng chu kỳ 20 s. Cần một thước đo không thứ nguyên và một mức sai số gắn với đại lượng đang tính.

Tài liệu MIT thường mô tả nước sâu bằng h/L lớn hơn khoảng 1/2, nước nông bằng h/L nhỏ hơn khoảng 1/20, và vùng giữa cần quan hệ phân tán đầy đủ. [1] Những mốc phân loại hữu ích cho tư duy vật lý. Bài này bổ sung cách tự tính sai số của riêng bước sóng, không thay các mốc ấy bằng một tiêu chuẩn thiết kế mới.

Đưa bài toán về một biến không thứ nguyên

Xét sóng trọng lực tuyến tính, đáy ngang, không có dòng chảy. Đặt x=kh và q=ω²h/g, với k=2π/L, ω=2π/T. Quan hệ phân tán trở thành:

q = x tanh(x)

x và q đều không có thứ nguyên. Với h và T đã biết, q tính trực tiếp được; x là nghiệm dương. Hàm x tanh(x) tăng trên x>0 nên chỉ có một nghiệm dương cho mỗi q>0. Sau khi có x, bước sóng đầy đủ L=2πh/x.

MIT trình bày sự chuyển tiếp từ tanh(kh) đến hai giới hạn: bằng gần kh khi kh nhỏ và tiến đến một khi kh lớn. [1] Từ đó, Ls là xấp xỉ nước nông và L₀ là xấp xỉ nước sâu. Việc h/L sử dụng L thực chưa biết là một lý do nên làm việc với q trước khi áp nhãn phân loại cho một đầu vào mới.

Sai số bước sóng có thể suy trực tiếp

Định nghĩa sai số tương đối dương ε=(L_approx−L)/L. Với cùng h, T và g, thay quan hệ phân tán vào hai công thức xấp xỉ cho:

ε₀ = 1/tanh(x) − 1

εs = √[x/tanh(x)] − 1

Cả hai đều không âm vì tanh(x)≤1 và tanh(x)≤x với x>0. Hai xấp xỉ đều cho bước sóng lớn hơn hoặc bằng nghiệm đầy đủ, nhưng tốt ở hai miền khác nhau. Đây là kết quả đại số của mô hình tuyến tính, không phải sai số đo của chu kỳ hoặc địa hình.

Khi x=0,1, εs≈0,1664%, trong khi ε₀≈903,33%. Tại x=0,3, hai trị số lần lượt khoảng 1,4801% và 243,27%. Tại x=0,5, xấp xỉ nông sai khoảng 4,0181%, còn xấp xỉ sâu sai khoảng 116,40%. Một công thức vẫn có đơn vị đúng và cho số dương không bảo đảm nó phù hợp với miền đang xét.

Ở x=1, cả hai đều chưa tốt nếu mục tiêu là sai số vài phần trăm: ε₀≈31,3035%, εs≈14,5878%. Tại x=2, xấp xỉ sâu chỉ sai khoảng 3,7315%, trong khi xấp xỉ nông sai khoảng 44,0357%. Với x=π, tương ứng h/L=0,5, sai số sâu còn khoảng 0,3742%.

Tự đặt một mức sai số cho bài kiểm tra

Giả định người lập bảng chỉ yêu cầu sai số bước sóng không quá 5% trong một bước sàng lọc. Đây là mức đặt ra cho bài tập, không phải giới hạn quy định. Với nước sâu, điều kiện 1/tanh(x)−1≤0,05 tương đương tanh(x)≥1/1,05. Dùng biểu thức của hàm tanh theo hàm mũ:

x ≥ ½ ln(41) ≈ 1,856786

Tức h/L≥0,295517 đủ cho mục tiêu 5% của riêng L trong mô hình. Nó không có nghĩa mọi đại lượng thủy động lực đều có thể xem là nước sâu từ mốc ấy.

Với xấp xỉ nước nông, giải √[x/tanh(x)]−1=0,05 nhận x≈0,560248, tương ứng h/L≈0,089166. Vì sai số nông tăng theo x, miền đạt mức 5% là x không lớn hơn giá trị này. Giữa hai miền đó, dùng nghiệm đầy đủ là lựa chọn trực tiếp hơn việc gán một nhãn gần đúng.

Có thể đổi hai biên sang q: biên nông q≈0,284696, biên sâu q≈1,768368. Do q tính từ h và T, một bảng kiểm không cần giải x chỉ để biết có đạt mục tiêu 5% hay không. Nếu q nằm giữa hai giá trị, vẫn có thể giải phương trình một biến mà không cần nội suy thủ công các bảng phân loại.

Ví dụ giả định: cùng độ sâu, ba chu kỳ

Chọn h=20 m, g=9,81 m/s². Với T=6 s, q≈2,235724, vượt biên q sâu 5%. Nghiệm đầy đủ x≈2,282738 cho L≈55,049543 m. Công thức sâu cho L₀≈56,207160 m, sai khoảng 2,1029%; công thức nông cho 84,042846 m, sai khoảng 52,6677%.

Với T=12 s, q≈0,558931 nằm giữa hai miền. Nghiệm x≈0,824787 cho L≈152,358953 m. L₀≈224,828639 m sai 47,5651%; Ls≈168,085692 m sai 10,3222%. Hai công thức đều không đạt mục tiêu 5%, mặc dù công thức nông gần hơn.

Với T=20 s, q≈0,201215 nằm dưới biên nông. Nghiệm x≈0,464180 cho L≈270,721817 m. Ls≈280,142821 m sai 3,4800%, còn L₀≈624,523997 m sai 130,6885%. Ba phép tính dùng cùng một độ sâu tuyệt đối, nhưng kết luận về xấp xỉ khác nhau vì chu kỳ thay đổi.

Các giá trị này đều tính trước khi xét chiều cao sóng. Quan hệ tuyến tính không có H trong phương trình phân tán; điều đó chỉ là đặc điểm của mô hình, không chứng minh chiều cao không ảnh hưởng khả năng áp dụng của mô hình cho sóng thực.

Các khai triển giúp kiểm tra số học

Khi x nhỏ, tanh(x)=x−x³/3+… dẫn đến εs≈x²/6. Với x=0,3, ước lượng này bằng 1,5%, gần kết quả 1,4801%. Nếu công thức lập trình trả sai số tuyến tính theo x trong miền rất nhỏ, có thể đã bỏ nhầm căn bậc hai hoặc so sánh sai mẫu số.

Khi x lớn, ε₀=2/[exp(2x)−1], gần bằng 2exp(−2x). Tại x=2, dạng gần cho 3,6631% so với 3,7315% chính xác. Sai số nước sâu giảm rất nhanh theo x; không nên ngoại suy bằng một đường thẳng từ một điểm ở vùng chuyển tiếp.

Nếu sai số được định nghĩa chia cho L_approx thay vì L, số phần trăm sẽ khác. Ví dụ ε=5% theo định nghĩa của bài tương ứng 0,05/1,05≈4,7619% khi chia cho trị số xấp xỉ. Báo cáo phải giữ mẫu số nhất quán khi so sánh các công cụ hoặc tiêu chí tự đặt.

Bước sóng đúng chưa bảo đảm vận tốc gần đáy đúng

Tài liệu MIT mô tả quỹ đạo hạt giảm theo độ sâu trong nước sâu và chuyển dạng khi đáy có ảnh hưởng. [2] Xét riêng công thức biên độ vận tốc ngang ở đáy: nghiệm hữu hạn độ sâu cho U_b=aω/sinh(x). Nếu dùng hàm suy giảm nước sâu tại cùng k, nhận U_b,deep=aω exp(−x).

Tỷ số hai biểu thức là exp(−x)sinh(x)=[1−exp(−2x)]/2. Khi x lớn, tỷ số tiến về 1/2. Vì vậy, sai số tương đối của vận tốc ngay ở đáy vẫn có thể gần 50%, dù bước sóng đã rất gần giới hạn sâu. Trị số tuyệt đối của cả hai lúc đó rất nhỏ, nên cần xét đại lượng vật lý cần đánh giá và độ nhạy của kết quả, không chỉ nhìn phần trăm.

Đây cũng là ví dụ về một xấp xỉ không đồng đều theo toàn miền chiều sâu. Nó có thể mô tả tốt phần trên cột nước nhưng không giữ chính xác điều kiện đáy tại một điểm đặc biệt. Mục tiêu tính tải gần đáy cần kiểm tra động học ở đúng cao độ, thay vì dùng sai số L như chứng chỉ cho mọi đầu vào.

Giới hạn của bản đồ sai số

Orcina lưu ý các lý thuyết sóng đều trở nên đáng nghi ngờ khi sóng vỡ hoặc gần vỡ. [3] Bản đồ x, q ở đây chỉ so hai dạng xấp xỉ của cùng lý thuyết tuyến tính; nó chưa kiểm tra độ dốc sóng, mức phi tuyến, dòng chảy, địa hình biến đổi nhanh hay phản xạ.

Một quy trình tính gọn là ghi h, T, g, tính q, chọn mức sai số cần cho L rồi giải đầy đủ khi cần. Sau đó kiểm lại đại lượng đích như vận tốc, gia tốc hoặc áp suất ở vị trí cụ thể. Lưu cả công thức xấp xỉ và định nghĩa sai số giúp người đọc biết kết quả được đơn giản hóa ở đâu và có thể tính lại khi mục tiêu phân tích thay đổi.

Nguồn tham khảo
[1] Solution of the Dispersion Relationship — MIT — Marine Hydrodynamics. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Linear Waves Primer — 13.012 Pre-Lab Handout, Fall 2004 — MIT — A. Techet. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Waves: Breaking Waves — Orcina. Truy cập ngày 09/11/2026.

Rà soát nội dung: 09/11/2026.
 
Top