Cân bằng oxy khi khí trơ đi vào phòng: mô hình pha loãng và điều kiện biên

Mô hình giúp nhận diện kịch bản thiếu oxy
Một nguồn nitơ hoặc khí trơ khác có thể làm giảm phần oxy trong không khí mà không tham gia phản ứng tiêu thụ oxy. Cơ chế là bổ sung khí không có oxy và làm thay đổi thành phần hỗn hợp. Muốn tính đúng, cần biết nguồn khí đi vào ở đâu, không khí mới được cấp bao nhiêu và tổng dòng đi ra bằng bao nhiêu.

Lawrence Berkeley National Laboratory phân biệt mô hình theo cách thông gió cấp không khí vào phòng hoặc hút hỗn hợp khỏi phòng; đồng thời nêu giả thiết trộn hoàn toàn là một giới hạn quan trọng. [1] Bài này phân tích cân bằng để khảo sát kỹ thuật. Kết quả trung bình theo mô hình không phải phép đo xác nhận không gian đủ điều kiện cho người vào.

Chọn hệ và giả thiết trước khi viết phương trình
Xét một phòng có thể tích khí tự do V, m³, không đổi. Không khí mới có lưu lượng Q_a, m³/h, với phần thể tích oxy y_a. Khí trơ không chứa oxy đi vào với lưu lượng Q_n, m³/h. Giả định các lưu lượng đều quy về cùng áp suất và nhiệt độ trong phòng; áp suất gần như không đổi nhờ hỗn hợp thoát ra.

Trong trường hợp quạt cấp giữ Q_a cố định, tổng lưu lượng ra phải là Q_a+Q_n để cân bằng thể tích khí. Giả định hỗn hợp trong phòng đồng nhất, dòng ra có phần oxy y(t) bằng phần oxy trong phòng. Chưa xét người, phản ứng hóa học hoặc nguồn tiêu thụ oxy khác.

Lượng oxy tương đương thể tích trong phòng là Vy. Lưu lượng oxy vào là Q_a y_a, còn ra là (Q_a+Q_n)y. Do đó:

V dy/dt = Q_a y_a − (Q_a+Q_n)y

y là tỷ phần từ 0 đến 1; y=0,209 tương ứng 20,9%. Không nhập 20,9 vào chỗ đang yêu cầu tỷ phần rồi dùng lẫn với một mốc 0,195.

Nghiệm khi các lưu lượng không đổi
Đặt y_ss=Q_a y_a/(Q_a+Q_n) và τ=V/(Q_a+Q_n). Với y(0)=y₀, nghiệm là:

y(t)=y_ss+(y₀−y_ss) exp(−t/τ)

τ có đơn vị giờ khi V tính bằng m³ và lưu lượng bằng m³/h. Có thể kiểm tra nghiệm ở t=0 để thu lại y₀. Khi t tăng đủ lâu, số mũ tiến về 0 và y tiến tới y_ss. Nếu Q_n=0, giá trị ổn định trở lại y_a; nếu không có không khí mới nhưng vẫn có khí trơ vào và hỗn hợp thoát ra, y giảm theo hàm mũ về 0 trong mô hình.

Ví dụ nguồn khí trơ trong phòng 300 m³
Giả định V=300 m³, Q_a=120 m³/h, Q_n=15 m³/h và y₀=y_a=0,209. Đây là dữ liệu dựng để học phép tính. Tổng dòng ra là 135 m³/h, y_ss≈0,185778, tức 18,5778%, còn τ≈2,22222 giờ.

Sau nửa giờ, mô hình cho y≈20,4321%; sau một giờ khoảng 20,0585%; sau hai giờ khoảng 19,5219%. Dù nguồn khí trơ nhỏ hơn nhiều so với dòng không khí mới, giá trị ổn định vẫn thấp hơn nồng độ ban đầu. Phòng lớn hơn làm quá trình diễn ra chậm hơn, nhưng nếu giữ hai lưu lượng, không làm thay đổi y_ss.

Trong định nghĩa OSHA 1910.146 của Hoa Kỳ, khí quyển dưới 19,5% oxy theo thể tích được gọi là thiếu oxy. [2] Dùng 0,195 làm mốc tính toán, nghiệm thời điểm đi qua mốc là t=τ ln[(y₀−y_ss)/(0,195−y_ss)]≈2,05221 giờ. Đây không phải “thời gian được phép ở trong phòng”; các vùng thực có thể có nồng độ khác trung bình và các nguy cơ khác chưa được xét.

Thay đổi lưu lượng và giá trị giới hạn toán học
Giữ Q_n=15 nhưng tăng Q_a lên 300 m³/h, y_ss=0,209×300/315≈0,199048, tức 19,9048%. Kết quả thể hiện tác động của tăng không khí mới trong mô hình. Nó chưa xác nhận rằng vị trí gần nguồn khí hoặc một hốc khuất có cùng nồng độ ấy.

Giải y_ss=y_ref cho Q_a thu được Q_a=y_ref Q_n/(y_a−y_ref). Với y_ref=0,195, Q_a≈208,929 m³/h. Đây là điểm mà nồng độ ổn định lý tưởng đúng bằng mốc đã chọn, hoàn toàn không có khoảng dự trữ cho dao động, sai số hoặc trộn kém. Không coi nó là lưu lượng thiết kế đủ an toàn cho một phòng thực.

Nếu thể tích khí tự do thực chỉ 150 m³ vì có thiết bị chiếm chỗ, τ của kịch bản đầu giảm còn một nửa và thời điểm qua cùng mốc cũng giảm một nửa. Thể tích hình học tổng của nhà không tự bằng thể tích pha khí cần dùng trong cân bằng.

Quạt hút giữ lưu lượng cố định là bài toán khác
Giả định thay vì quạt cấp 120 m³/h, hệ giữ lưu lượng hút Q_e=120 m³/h. Khi khí trơ đi vào 15 m³/h và Q_e lớn hơn Q_n, không khí mới bù vào chỉ còn Q_e−Q_n=105 m³/h trong mô hình thể tích không đổi. Phương trình trở thành V dy/dt=(Q_e−Q_n)y_a−Q_e y.

Giá trị ổn định là y_ss=y_a(1−Q_n/Q_e)=0,182875, tức 18,2875%. Nó khác 18,5778% của trường hợp cấp không khí cố định, dù cả hai mô tả đều có con số “quạt 120 m³/h”. Phải xác định con số ấy là lưu lượng không khí cấp, tổng hút hay một trị số danh định chưa đo.

Nếu Q_n lớn hơn Q_e, biểu thức Q_e−Q_n sẽ âm và không còn mô tả dòng không khí mới vào. Khi ấy phải dựng lại đường thoát và điều kiện áp suất. Không tiếp tục dùng một lưu lượng bù âm như thể đó là không khí cấp bình thường. Đây là một ví dụ rõ về việc điều kiện biên quyết định phương trình.

Phân biệt phòng có thoát khí với thể tích kín chịu tăng áp
Xét khảo sát riêng V=100 m³, không có không khí mới, khí trơ được đưa vào liên tục và hỗn hợp thoát ra để áp suất không đổi. Sau tổng lượng khí trơ tương đương 25 m³ ở điều kiện phòng, mô hình trộn hoàn toàn cho y=0,209 exp(−25/100)≈0,162769, tức 16,2769%.

Nếu cùng lượng khí ấy được thêm vào một thể tích kín, cứng và đẳng nhiệt, không có khí đi ra, số mol ban đầu tăng theo hệ số 1,25; tỷ phần oxy sẽ là 0,209/1,25=0,1672. Nhưng áp suất tổng cũng tăng theo 1,25. Đây là hai điều kiện vật lý khác nhau, nên không được dùng phép chia của bình kín để thay nghiệm của phòng thoát khí.

Trong mô hình bình kín lý tưởng đó, lượng oxy và thể tích không đổi nên áp suất riêng phần oxy không giảm chỉ do thêm khí trơ; điều này không biến bình tăng áp thành môi trường có thể vào. Phép đối chiếu chỉ cho thấy cần giữ nhất quán tỷ phần, áp suất và đường thoát khi mô tả khí.

Trộn thực và đánh giá tại vị trí làm việc
Nghiên cứu của Erig và Garrison khảo sát mô hình không gian dạng hộp chữ nhật với các cách thông gió, lưu lượng và cao độ cửa khác nhau; kết quả cho thấy hình dạng và cách bố trí ảnh hưởng phục hồi oxy. [3] Vì vậy, một phương trình có đúng cân bằng tổng vẫn có thể bỏ sót vùng trộn kém.

OSHA 1910.146 còn xét khí cháy, chất độc và các nguy cơ khác trong điều kiện vào không gian hạn chế; riêng một số oxy không đủ đại diện toàn bộ đánh giá. [2] Khi dùng kết quả mô hình để lập phương án kỹ thuật, cần giữ nguồn khí, trạng thái thông gió, thể tích tự do, vị trí phát tán và dữ liệu đo khí đi cùng nhau. Các kịch bản mất thông gió hoặc thay đổi nguồn khí phải được xem riêng, trước khi quyết định biện pháp kiểm soát và điều kiện làm việc theo hệ thống áp dụng.

Nguồn tham khảo
[1] Oxygen Deficiency Hazard Analysis — Lawrence Berkeley National Laboratory — Environment, Health and Safety. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] 29 CFR 1910.146 — Permit-required confined spaces — Occupational Safety and Health Administration, Hoa Kỳ. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Ventilation to eliminate oxygen deficiency in a confined space — Part II: noncubical models — M. Erig và R. P. Garrison, Applied Industrial Hygiene 4(10), 260–268, 1989; CDC/NIOSH repository. Truy cập ngày 09/11/2026.

Rà soát nội dung: 09/11/2026.
 
Top