Chiều dày hàn đắp từ khối lượng: mặt phẳng, mặt trụ và lượng dư gia công

Khối lượng cho biết một thể tích tương đương
TWI mô tả arc cladding là tạo lớp hợp kim gắn luyện kim với kim loại nền để bổ sung tính chất như độ cứng hoặc khả năng chống ăn mòn; có thể áp dụng lên bề mặt trong và ngoài của chi tiết. [1] Khi lập dự trù, khối lượng kim loại giữ lại trên chi tiết là dữ liệu hữu ích, nhưng cần một mô hình hình học để chuyển thành chiều dày.

Bài này chỉ tính hình học và cân bằng vật chất. Chiều dày lớp phủ đáp ứng chức năng, thành phần sau pha loãng và tiêu chí chấp nhận phải được xác định cho công việc cụ thể. Các khối lượng riêng, kích thước và lượng dư bên dưới đều là số giả định để có thể kiểm tra lại phép tính.

Mô hình lớp phẳng
Xét một lớp đắp đặc, đồng nhất khối lượng riêng ρ, trải trên diện tích chiếu A của một nền phẳng. Chiều cao địa phương so với mặt nền ban đầu là h(x,y). Thể tích thêm bên ngoài mặt nền bằng tích phân ∫h dA; chiều cao trung bình theo diện tích là h_avg=(1/A)∫h dA.

Nếu khối lượng m đúng là khối lượng của thể tích thêm ấy, m=ρA h_avg, nên h_avg=m/(ρA). Dùng m bằng kg, ρ bằng kg/m³ và A bằng m² thì h_avg ra m. Chiều dày mm bằng kết quả nhân 1.000. Không nhập diện tích mm² vào công thức này mà giữ nguyên ρ theo m³.

Giả định m=24 kg, ρ=8.000 kg/m³, A=1,20 m². Thể tích tương đương bằng 0,003 m³ và h_avg=0,0025 m=2,5 mm. Đây là trung bình của phần thể tích đã định nghĩa, không phải kết luận mọi điểm trên bề mặt đều dày 2,5 mm.

Khối lượng giữ lại khác khối lượng cấp vào
Nếu m_feed là khối lượng dây hoặc bột cấp và η_m là tỷ lệ khối lượng thực sự giữ lại, thì m=η_m m_feed trong cân bằng đơn giản. Với η_m=0,90 giả định, muốn giữ lại 24 kg cần cấp 26,6667 kg. Đưa toàn bộ lượng cấp vào công thức chiều dày sẽ cho kết quả cao hơn khi có phần vật liệu không nằm trên chi tiết.

Trong nghiên cứu laser cladding của Ya, Pathiraj và Liu, hiệu suất bột được xác định bằng cân trước và sau quá trình, đồng thời đối chiếu với diện tích lớp đắp trên mặt cắt. [2] Phần tóm tắt công bố tại University of Twente hỗ trợ cách phân biệt lượng cấp với lượng giữ lại; bài tính hiện tại không dùng hệ số hiệu suất thực nghiệm của công trình đó.

Ngay phép cân cũng cần cùng ranh giới vật chất. Giả định giữa hai lần cân chi tiết được mài mất 2 kg kim loại nền rồi được đắp thêm. Nếu chênh lệch cân cuối cùng chỉ là 24 kg, lượng vật liệu giữ lại do đắp là 26 kg khi không còn thay đổi khối lượng nào khác. Cân bằng Δm=m_đắp−m_mài cho thấy vì sao phải ghi cả công đoạn chuẩn bị bề mặt.

Chiều cao nhô không phải toàn chiều sâu vùng nóng chảy
Trong một quá trình có nóng chảy kim loại nền, vùng hợp kim sau đông đặc có thể kéo xuống dưới mặt nền cũ. Khối lượng phần nền đã có sẵn không phải vật liệu mới thêm vào chi tiết. Vì vậy, không dùng độ sâu nóng chảy làm một chiều dày bổ sung trong m=ρAh rồi cộng lại lượng vật tư lần thứ hai.

Nếu nền và lớp đắp có khối lượng riêng khác nhau, hoặc bề mặt nền dịch chuyển đáng kể, quan hệ giữa tăng khối lượng và thể tích nhô cần cân bằng từng vùng. Công thức đơn giản của bài phù hợp với một thể tích lớp đã xác định và ρ hiệu dụng đã chọn; nó không tự dự báo mức pha loãng hoặc vị trí biên nóng chảy.

Mặt trụ cần giữ phần bình phương chiều dày
Xét đắp đều bên ngoài trụ bán kính ban đầu R, chiều dài L, bỏ qua hai mặt đầu. Với chiều dày hướng bán kính h, thể tích lớp là V=πL[(R+h)²−R²]. Từ m=ρV, giải được:

h=√[R²+m/(ρπL)]−R

Dùng lại m=24 kg, ρ=8.000 kg/m³ nhưng trên trụ R=0,100 m, L=1,000 m, kết quả h≈4,665800 mm. Nếu dùng diện tích trụ ban đầu A₀=2πRL rồi áp công thức lớp phẳng, h_flat=m/(ρA₀)≈4,774648 mm, cao hơn khoảng 2,3329%.

Có thể kiểm tra sai lệch mà không cần tính lại căn bậc hai. Từ V=2πRLh+πLh², suy ra h_flat=h[1+h/(2R)]. Phần sai lệch tương đối của gần đúng bằng h/(2R). Gần đúng lớp mỏng tốt hơn khi h/R nhỏ; không có một ngưỡng chung cho mọi mục đích vì độ chính xác cần thiết còn tùy yêu cầu dự trù.

Với đắp phía trong lỗ trụ, hình học lại là V=πL[R²−(R−h)²], với h<R. Dấu của h² đổi, nên dùng nguyên công thức đắp ngoài cho đắp trong sẽ sai chiều hiệu chỉnh. Cần ghi rõ R là bán kính ban đầu của bề mặt nào và lớp phát triển theo hướng nào.

Lượng dư gia công trên mặt trụ
Xét một kịch bản riêng: trụ R=0,100 m, L=1 m được đắp đều h₀=4,0 mm rồi tiện còn h₁=3,2 mm. Khối lượng lớp trước gia công là 20,508317 kg; sau gia công là 16,342314 kg. Phần lấy đi bằng ρπL[(R+h₀)²−(R+h₁)²]≈4,166003 kg.

Lấy 0,8 mm nhân diện tích trụ ban đầu chỉ là một gần đúng; diện tích thực tại phần tiện đã lớn hơn diện tích nền. Với hình học đồng tâm, công thức vành trụ cho phép kiểm tra chính xác lượng dư mà không phải gộp mọi ảnh hưởng vào một tỷ lệ hao hụt tùy chọn.

Trên mặt phẳng 1,20 m², một lượng dư đều 0,6 mm ở ρ=8.000 kg/m³ tương ứng thêm 5,76 kg. Nhưng nếu lớp có gợn cao thấp, lượng dư đều về mặt thiết kế chưa nói đủ vật liệu ở các đáy gợn. Cần xem cả biên dạng trước khi lập phương án gia công.

Cùng khối lượng nhưng chiều dày nhỏ nhất khác nhau
Giả định một lớp phẳng khác có biên dạng h(x)=3+cos(2πx/p), tính bằng mm, đồng đều theo phương còn lại; bề rộng khảo sát chứa nguyên số chu kỳ p. Trung bình bằng 3 mm, nhỏ nhất 2 mm và lớn nhất 4 mm. Trên 1,20 m², khối lượng bằng 28,8 kg.

Một lớp hoàn toàn phẳng dày 3 mm cũng có khối lượng 28,8 kg với cùng diện tích và ρ. Cân không phân biệt hai trường hợp. Nếu muốn cắt phẳng lớp gợn mà giữ liên tục trên toàn diện tích, mặt phẳng cao nhất không vượt đáy gợn 2 mm trong mô hình đã đặt.

Gia công về 2 mm để lại 19,2 kg và lấy đi 9,6 kg. Chọn mặt phẳng 2,5 mm không thể tạo một bề mặt đầy đủ chỉ bằng cắt gọt vì có vùng ban đầu thấp hơn mặt phẳng ấy. Đây là ràng buộc hình học, không phải một đánh giá về khả năng chấp nhận lớp đắp thực tế.

Độ nhạy của chiều dày tính từ cân
Với lớp phẳng, vi phân tương đối cho dh/h≈dm/m−dρ/ρ−dA/A. Giữ m và A, chọn ρ cao hơn làm chiều dày suy ra thấp hơn. Giữ m và ρ, mở rộng diện tích phân bổ cũng làm chiều dày trung bình giảm.

Giả định m nằm trong 23,8–24,2 kg, ρ trong 7.900–8.100 kg/m³ và A trong 1,19–1,21 m², không có ràng buộc liên hệ giữa các đầu vào. Hai biên hình học là h_min=23,8/(8.100×1,21)≈2,428324 mm và h_max=24,2/(7.900×1,19)≈2,574194 mm. Khoảng này phản ánh đầu vào của mô hình trung bình, chưa chứa độ gợn địa phương.

Những phép đo bổ sung trả lời câu hỏi khác
Nghiên cứu thực nghiệm của Davim, Oliveira và Cardoso khảo sát riêng chiều cao, chiều rộng, độ ngấu và độ cứng lớp laser cladding khi thay đổi thông số quá trình. [3] Phần tóm tắt cho thấy các đại lượng được đánh giá riêng; bài này không lấy một tương quan định lượng chưa được đọc từ toàn văn.

Đối với hồ sơ hàn đắp, cân bằng khối lượng giúp kiểm tra lượng vật liệu, bản đồ hình học giúp kiểm tra chiều dày và lượng dư, còn kiểm tra thành phần hoặc tính chất trả lời yêu cầu chức năng. Giữ các kết quả cùng mốc bề mặt và trạng thái trước hoặc sau gia công sẽ tránh việc dùng một chiều dày trung bình để đại diện cho mọi yêu cầu của lớp phủ.

Nguồn tham khảo
[1] Arc Cladding — TWI. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] 2D modelling of clad geometry and resulting thermal cycles during laser cladding — Wei Ya, B. Pathiraj và Shaojie Liu — Journal of Materials Processing Technology 230 (2016), 217–232; University of Twente. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Laser cladding: An experimental study of geometric form and hardness of coating using statistical analysis — J. Paulo Davim, C. Oliveira và A. Cardoso — Proceedings of the Institution of Mechanical Engineers, Part B 220(9), 2006, 1549–1554. Truy cập ngày 09/11/2026.

Rà soát nội dung: 09/11/2026.
 
Top