Dải cây xanh và bề mặt thấm: lượng nước mưa giữ lại trong kịch bản

Vấn đề: diện tích xanh chưa tự xác định lượng nước giữ lại

Một dải cây xanh có thể làm chậm dòng chảy, nhưng khả năng nhận nước còn phụ thuộc cao độ, lối vào, dung tích trống và điều kiện nền. Không thể lấy toàn bộ thể tích đất trồng làm dung tích chứa nước, hoặc mặc định mọi dòng nước từ sân công nghệ đều thích hợp để cho thấm xuống đất. Bài này lập một mô hình thể tích để so sánh các kịch bản đã biết ranh giới và đường nước.

USGS nêu cường độ, thời gian mưa, đặc điểm đất, mức bão hòa và lớp phủ đều ảnh hưởng đến thấm. [1] Ví dụ dưới đây cố ý giữ các thông số đơn giản để làm rõ cân bằng; chúng không phải giá trị khuyến nghị cho một loại đất hay địa phương. “Giữ lại” cũng cần được định nghĩa: nước đang nằm trong hệ thống cuối trận chưa chắc đã được loại khỏi mạng thoát nước vĩnh viễn.

Ranh giới diện tích và lượng mưa

Xét một vùng thu nước không thấm A_c=4.000 m² dẫn vào một ô cây xanh có khả năng trữ nước A_b=300 m². Hai diện tích không chồng lấn. Trận mưa giả định có chiều sâu P=30 mm=0,030 m. Chọn hệ số thể tích dòng chảy của vùng thu là C_v=0,90.

Vrunoff = C_v P A_c

C_v là tỷ phần thể tích mưa trở thành dòng vào ô trong ví dụ, không được tự đồng nhất với hệ số dùng tính đỉnh theo phương pháp Rational. Thể tích từ vùng thu là 0,90×0,030×4.000=108 m³. Mưa trực tiếp trên ô thêm 0,030×300=9 m³, nên tổng lượng đưa vào ranh giới là 117 m³.

Nếu bản đồ lưu vực đã bao gồm diện tích ô trong A_c, không được cộng lại toàn bộ mưa trên ô lần nữa. Cần vẽ ranh giới và xác định rõ hệ số nào áp dụng cho từng phần. Một sai số nhỏ về diện tích có thể tạo chênh lệch thể tích lớn hơn sai số làm tròn hệ số thấm.

Dung tích có thể nhận thêm nước

Giả định ô có mặt bằng không đổi 300 m². Phần trữ mặt cho phép trong mô hình có chiều sâu 0,20 m, tương ứng 60 m³. Bên dưới là lớp vật liệu trồng dày 0,50 m. Chọn độ rỗng tổng 0,45 và hàm lượng nước thể tích ban đầu 0,30, nên phần lỗ rỗng còn trống là 0,15 m³ trên mỗi m³ vật liệu.

Dung tích có thể nhận thêm trong lớp trồng bằng 300×0,50×(0,45−0,30)=22,5 m³. Không dùng 300×0,50=150 m³, vì thể tích ấy gồm cả hạt rắn và lượng nước đã có. Cũng không dùng toàn bộ độ rỗng 0,45 khi lớp vật liệu ban đầu đã chứa nước.

Giả định tiếp có lớp đá dày 0,30 m, độ rỗng 0,35 và phần lỗ rỗng này ban đầu được coi là trống. Dung tích thêm là 31,5 m³. Tổng dung tích còn trống theo mô hình:

Smax = 60+22,5+31,5 = 114 m³

EPA mô tả các bộ phận trữ mặt, vật liệu lọc, lớp đá và ống thu dưới đáy như những thành phần có vai trò khác nhau trong hệ bioretention. [2] Ở đây chúng được gộp thành một kho thể tích để tính minh họa. Mô hình gộp chưa chứng minh nước có thể đi qua các lớp đủ nhanh để sử dụng đồng thời toàn bộ 114 m³.

Thấm xuống nền là dòng ra khỏi kho đang xét

Chọn tốc độ thấm hiệu dụng giả định f=10 mm/h=0,010 m/h trên diện tích đáy 300 m². Khi có đủ nước, lưu lượng thấm là F=fA_b=3 m³/h. Bỏ qua bốc thoát hơi trong trận và giả định không có ống thu đáy xả vào cống.

Cân bằng cho kho là dS/dt=I−F−O, trong đó I là tổng dòng vào m³/h và O là dòng tràn. Khi kho khô, lượng thấm thực không được vượt lượng nước sẵn có. Khi S đạt 114 m³, phần dòng vào vượt khả năng thấm phải tràn ra trong mô hình, không thể tiếp tục tăng S vượt giới hạn rồi gọi đó là nước đã được giữ.

Kịch bản A: lượng nước đến đều trong hai giờ

Giả định tổng 117 m³ đến đều trong 2 h, nên I=58,5 m³/h. Trong khi có nước, tốc độ tích trữ là 58,5−3=55,5 m³/h. Sau 2 h, S=111 m³, thấp hơn giới hạn 114 m³, nên chưa có dòng tràn.

Tổng đã thấm là 6 m³. Kiểm tra khối lượng cho 117=111+6. Trong hai giờ ấy, chỉ 6 m³ đã đi qua đáy theo mô hình; phần 111 m³ còn được giữ tạm. Nếu thấm tiếp tục không đổi 3 m³/h sau khi dòng vào dừng, cần thêm 37 h để phần lưu trữ này về không. Đây là kết quả của giả thiết f không đổi, không phải yêu cầu thời gian tháo cạn cho mọi công trình.

Kịch bản B: cùng lượng nước dồn trong mười lăm phút

Giữ tổng 117 m³ nhưng cho toàn bộ đến đều trong 0,25 h, sau đó không có dòng vào. I tăng lên 468 m³/h. Tốc độ tăng S trước khi tràn bằng 465 m³/h, nên thời gian đạt đầy kho là 114/465≈0,245161 h, tương đương 14,710 phút.

Trong 15 phút đầu, lượng thấm là 0,75 m³. Nếu không giới hạn dung tích, S sẽ đạt 116,25 m³; phần vượt 114 m³ là 2,25 m³ và phải tràn. Cuối phút 15, S=114 m³.

Trong 1,75 h tiếp theo, kho mất thêm 5,25 m³ do thấm. Tại mốc hai giờ, S=108,75 m³, tổng thấm vẫn là 6 m³ và tổng tràn là 2,25 m³. Khối lượng khép kín: 117=108,75+6+2,25.

Nếu chỉ nhìn tổng 114 m³ dung tích cộng 6 m³ thấm trong hai giờ rồi so với 117 m³, người tính có thể kết luận sai rằng không tràn. Kịch bản B cho thấy dung tích chưa được phục hồi đủ sớm khi đỉnh dòng đến. Tổng lượng và thời điểm đến là hai thông tin cần đồng thời xét.

Độ nhạy với điều kiện ban đầu

Giả sử trước trận đã có thêm 30 m³ nước chiếm dụng so với trạng thái ban đầu của mô hình. Dung tích còn nhận được chỉ 84 m³. Với kịch bản A, lượng dư sau hai giờ là 117−6−84=27 m³. Với kịch bản B, dòng tràn trong 15 phút đầu là 117−0,75−84=32,25 m³.

Chỉ thay độ ẩm ban đầu trong lớp trồng cũng có thể có tác động đáng kể. Nếu hàm lượng nước thể tích tăng từ 0,30 lên 0,40, dung tích trống lớp trồng giảm từ 22,5 xuống 7,5 m³, tức giảm 15 m³. Vì vậy, không nên lấy trạng thái khô nhất làm điều kiện đầu cho mọi chuỗi mưa liên tiếp.

Nếu f giảm một nửa còn 5 mm/h, F còn 1,5 m³/h. Kịch bản A cho tích lũy đúng 114 m³ tại cuối hai giờ, vừa chạm giới hạn của mô hình; kịch bản B tạo dòng tràn 117−0,375−114=2,625 m³. Một thay đổi f có thể ảnh hưởng thời gian phục hồi giữa các trận mạnh hơn mức tràn của một trận rất ngắn.

Chất lượng nước quyết định có thể thấm ở đâu

Trong khu dầu khí, cần xác định dòng đến từ mái, đường giao thông hay khu có khả năng chứa dầu và hóa chất. EPA lưu ý việc cho thấm nước từ các điểm có nguy cơ ô nhiễm hoặc qua đất đã ô nhiễm có thể ảnh hưởng nước dưới đất; phương án có thể cần xử lý trước, lớp ngăn thấm hoặc cấu hình lọc không cho thấm xuống nền. [3]

Một cấu hình có ống thu đáy xả về hệ xử lý vẫn có thể giúp trì hoãn dòng, nhưng không được coi toàn bộ lượng qua lớp lọc là thể tích biến mất khỏi hệ thống. Cần đặt ranh giới cân bằng đúng: nước qua ống thu là dòng ra, còn nước thấm xuống nền là một dòng khác với hệ quả chất lượng riêng.

Dữ liệu để chuyển từ minh họa sang thiết kế

Cần khảo sát đường nước thực, cao độ vào–tràn, khả năng thấm, nước dưới đất, trạng thái vật liệu và chất lượng dòng vào. Lớp bề mặt bị bít có thể giới hạn tốc độ đi vào dù lớp đá bên dưới còn nhiều dung tích trống. Khi đó mô hình một kho cần được thay bằng mô hình nhiều lớp hoặc cách tính thể hiện nút thắt ấy.

Báo cáo nên trình bày riêng lượng mưa, dòng từ lưu vực, mưa trực tiếp, lưu trữ còn trống, thấm, xả đáy và tràn. Kết quả theo thời gian cho biết nước đang ở đâu và dung tích phục hồi lúc nào. Cách làm này giúp đánh giá chức năng của dải cây xanh bằng cân bằng có thể kiểm tra, đồng thời tránh đồng nhất cảnh quan với năng lực thủy lực đã được chứng minh.

Nguồn tham khảo
[1] Infiltration and the Water Cycle — U.S. Geological Survey, Water Science School. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Bioretention Design Handbook: Designing Holistic Bioretention for Performance and Longevity, EPA 841-B-23-002 — U.S. Environmental Protection Agency. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Green Infrastructure and Groundwater Protection — U.S. Environmental Protection Agency. Truy cập ngày 09/11/2026.

Rà soát nội dung: 09/11/2026.
 
Top