Dao động cưỡng bức điều hòa của kết cấu ngoài khơi

Hai tải điều hòa không nhất thiết cộng bằng tổng biên độ
Khi nhiều thiết bị hoặc các vùng tải trên công trình dao động cùng tần số, thời điểm đạt đỉnh của từng tải có thể khác nhau. Tổng 150 kN và 100 kN chỉ có biên độ 250 kN nếu hai lực cùng phương, cùng pha và cùng tác dụng lên tọa độ đang xét. Bỏ qua pha có thể làm sai cả chuyển vị lẫn cân bằng lực tại một thời điểm.

Bài dùng một mô hình ngang một bậc tự do giả định, tính bằng số phức để giữ đầy đủ biên độ và pha. Đây là đáp ứng xác lập của hệ tuyến tính. Ansys xác định phân tích harmonic theo phạm vi đó và nêu rõ phần quá độ khi bắt đầu kích động không nằm trong lời giải xác lập. [1]

Biểu diễn số phức và quy ước thời gian
Dùng quy ước f(t)=Re[F̂ exp(iωt)], với i²=−1. Nếu F̂=F_R+iF_I thì f(t)=F_Rcosωt−F_Isinωt. Do đó lực F₀cos(ωt+θ) tương ứng F̂=F₀(cosθ+i sinθ).

Phương trình m x¨+c x˙+kx=f(t) trở thành:

Z(ω)X̂ = F̂; Z = k−mω²+i cω.

Z là độ cứng động phức, đơn vị N/m; X̂ có đơn vị m. Tài liệu lý thuyết Ansys viết phương trình ma trận với phần độ cứng, quán tính và cản, rồi khử thừa số thời gian chung để giải chuyển vị phức. Khi chỉ còn một tọa độ, quan hệ ấy thu về Z ở trên. [2] Phần thực của X̂ không phải biên độ; biên độ là |X̂|.

Đặt a=k−mω², b=cω và D=a²+b². Với F̂=F_R+iF_I, phép chia cho kết quả:

Re X̂ = (F_Ra+F_Ib)/D.
Im X̂ = (F_Ia−F_Rb)/D.

Cách tách này cho phép tính bằng một bảng số thường, không cần phần mềm xử lý số phức. Mỗi tử số có đơn vị N²/m; chia D có đơn vị N²/m² sẽ trả m, đúng với chuyển vị.

Ví dụ hai nguồn cùng tần số và lệch pha 60 độ
Giả định m=1.500.000 kg, k=24.000.000 N/m, c=600.000 N·s/m và ω=3 rad/s. Hai lực cùng phương có F₁(t)=150.000cos3t N và F₂(t)=100.000cos(3t+60°) N. Chúng đã được quy về cùng tọa độ; bài không cộng trực tiếp hai lực ở các vị trí khác nhau của một kết cấu nhiều dạng.

Tổng phức là F̂=200.000+i86.602,540 N. Biên độ tổng |F̂|=217.944,947 N và pha so với cos3t là +23,413224 độ. Tổng biên độ 250.000 N lớn hơn giá trị thực của trường hợp pha đã cho.

Tại ω=3, a=10.500.000 N/m và b=1.800.000 N/m. Chia số phức cho X̂=0,019877386+i0,004840309 m. Biên độ X=0,020458228 m, tức 20,458228 mm; pha chuyển vị so với cos3t là +13,685646 độ.

Đáp ứng vẫn trễ so với hợp lực 9,727579 độ, dù pha chuyển vị so với mốc cos3t là dương. Hai câu này không mâu thuẫn: một câu so với tổng lực, một câu so với nguồn tham chiếu ban đầu. Báo cáo pha cần ghi rõ mốc.

Kiểm cân bằng tại cùng một thời điểm
Từ X̂=A+iB, chuyển vị x=Acos3t−Bsin3t. Vận tốc x˙=−3Asin3t−3Bcos3t và gia tốc x¨=−9x. Tại t=0, x=0,019877386 m, x˙=−0,014520927 m/s và x¨=−0,178896477 m/s².

Các số hạng phía trái phương trình lần lượt là kx=477.057,272 N, c x˙=−8.712,556 N và m x¨=−268.344,715 N. Tổng bằng 200.000 N, đúng với f(0)=150.000+100.000cos60°. Đây là phép kiểm giữ dấu, không cộng ba trị tuyệt đối.

Biên độ vận tốc là ωX=0,061374683 m/s, biên độ gia tốc là ω²X=0,184124049 m/s². Chúng không đồng thời đạt cực đại với chuyển vị. Nếu cần lực quán tính tại thời điểm lực gió đạt đỉnh, phải dùng lịch sử pha tương ứng, không lấy biên độ quán tính lớn nhất rồi cộng vào mọi thành phần khác.

Độ nhạy riêng đối với pha tải
Giữ nguyên ω và hệ cơ học, nếu hai lực cùng pha thì biên độ tổng lực là 250 kN và chuyển vị là 23,467197 mm. Nếu hai lực ngược pha 180 độ, biên độ tổng chỉ còn 50 kN và chuyển vị là 4,693439 mm.

Như vậy thay pha mà không thay biên độ từng nguồn có thể làm đáp ứng khác nhau năm lần trong ví dụ. Trường hợp lệch 60 độ nằm giữa hai giới hạn này. Khi pha chưa biết nhưng hai nguồn thật sự cùng tần số, tổng biên độ là một giới hạn trên từ bất đẳng thức tam giác; cần ghi đó là giới hạn, không gọi là dự báo duy nhất.

Nếu pha thay đổi ngẫu nhiên theo thời gian, một pha cố định không đại diện được toàn bộ quá trình. Khi ấy cần mô hình tương quan hoặc chuỗi thời gian thích hợp. Cộng các trị RMS theo căn tổng bình phương cũng cần giả định về tương quan; không áp tự động cho hai nguồn khóa pha.

Thêm một tần số khác phải giải riêng độ cứng động
Giả định thêm F₃(t)=80.000cos5t N. Tại ω₃=5 rad/s, độ cứng động là −13.500.000+i3.000.000 N/m. Đáp ứng riêng là X̂₃=−0,005647059−i0,001254902 m, có biên độ 5,784812 mm.

Không cộng F̂₃ vào tổng F̂ ở ω=3 rồi chia cùng một Z. Mỗi tần số có quán tính và cản động riêng. Đáp ứng tổng đúng là cộng các chuyển vị theo thời gian sau khi từng thành phần đã được giải ở tần số của nó:

x(t) = Re[X̂ exp(i3t)+X̂₃ exp(i5t)].

Tài liệu ví dụ của COMSOL dùng các hệ số Fourier ở từng tần số làm tải, sau đó tổng hợp đáp ứng về miền thời gian. [3] Nguyên tắc ấy áp dụng cho hệ tuyến tính và các thành phần được giữ đầy đủ pha; nó không yêu cầu mọi tần số có cùng một hệ số động.

Cực đại và RMS của tổng hai tần số
Hai tần số góc 3 và 5 rad/s trong ví dụ có chu kỳ chung 2π s. Trên một chu kỳ chung, các số hạng chéo khi lấy trung bình x² bằng không. Vì vậy x_RMS=√[(X²+X₃²)/2]=15,033348 mm.

Giới hạn |x(t)|≤X+X₃ là 26,243040 mm. Nó lớn hơn cực đại thực vì hai thành phần không nhất thiết cùng đạt đỉnh. Giải x˙(t)=0 trong một chu kỳ và so các điểm cực trị cho |x| lớn nhất khoảng 25,039137 mm, tại t≈1,939808 s và cực tiểu đối xứng tại t≈5,081401 s.

Nếu chỉ lấy mẫu một vài thời điểm đều nhau, có thể bỏ qua cực trị này. Để kiểm cực đại số, cần tăng độ mịn hoặc tìm nghiệm đạo hàm quanh những vùng nghi ngờ. Giá trị RMS cũng chỉ đúng cho cửa sổ đã xét; trên một cửa sổ ngắn không chứa trọn chu kỳ chung, số hạng chéo có thể chưa triệt tiêu.

Tải tĩnh và dao động cần được ghi riêng
Một lực ngang không đổi F_s làm dịch vị trí cân bằng x_s=F_s/k trong mô hình tuyến tính. Dao động điều hòa được cộng quanh vị trí ấy. Chẳng hạn F_s=120 kN cho x_s=5 mm; khi cộng với đáp ứng một tần số ban đầu, chuyển vị biến thiên từ −15,458228 đến +25,458228 mm so với mốc chưa chịu tải.

Giá trị trung bình 5 mm không được đưa vào như một biên độ điều hòa ở ω=3. Nếu tải tĩnh làm thay đổi đáng kể độ cứng hình học hoặc trạng thái tiếp xúc, cần tuyến tính hóa quanh trạng thái chịu tải mới hoặc dùng phân tích phi tuyến thích hợp; phép cộng đơn giản không còn đủ.

Giới hạn khi áp dụng cho công trình ngoài khơi
Lực sóng thực có thể chứa nhiều tần số và phần cản phụ thuộc vận tốc tương đối. Các khe, tiếp xúc, cáp chùng hoặc vật liệu phi tuyến cũng có thể tạo thêm thành phần tần số. Bài chỉ dùng m, c, k hằng và không mô phỏng các cơ chế đó.

Bộ kết quả nên giữ phần thực, phần ảo, biên độ, pha và quy ước exp(+iωt) hay exp(−iωt). Khi hai phần mềm dùng quy ước khác nhau, dấu phần ảo có thể đổi trong khi chuyển động vật lý vẫn tương đương. Đối chiếu một thời điểm bằng phương trình cân bằng thường giúp nhận ra lỗi quy ước nhanh hơn việc chỉ so màu của biểu đồ biên độ.

Nguồn tham khảo
[1] Harmonic Response — Workbench User’s Guide, Release 2024 R2 — Ansys. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Mechanical APDL Theory Reference — 15.4 Harmonic Analysis, Release 2024 R2 — Ansys. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Bracket — General Periodic Dynamic Analysis — COMSOL. Truy cập ngày 09/11/2026.

Rà soát nội dung: 09/11/2026.
 
Top