Dịch chuyển hàng ngang: tính góc nghiêng nhỏ từ mômen nghiêng

Một tải nhỏ dịch ngang có thể tạo thay đổi đo được
Trên sà lan chở module, di chuyển một skid từ gần đường tâm ra mép boong không làm đổi tổng tấn. Tuy nhiên, nó làm trọng tâm chung lệch ngang và tạo một trạng thái nghiêng tĩnh mới. Muốn dự báo trạng thái đó, phải nối mômen dịch tải với khả năng phục hồi của toàn phương tiện ở chính điều kiện đang xét.

Bài này xét vật nặng được dịch chậm trên boong, cùng cao độ, trong nước tĩnh. Bỏ qua gió, sóng, lực neo tạo mômen, chạm đáy và thay đổi mặt thoáng két. Khối lượng toàn phương tiện và hình học phần ngập được coi không đổi đủ để dùng mô hình ổn định ban đầu. Những giả thiết này xác định phạm vi của công thức, không phải mô tả mọi thao tác vận chuyển thực.

Đổi mômen khối lượng thành độ dịch trọng tâm
Gọi M là khối lượng toàn hệ, t; m là khối lượng được dịch, t; d là quãng dịch ngang có dấu trong hệ gắn với boong, m. Vì vật đã nằm trên phương tiện, tổng M trước và sau không đổi. Từ cân bằng mômen khối lượng, trọng tâm chung dịch ngang:

δy_G=md/M

Nếu có nhiều vật cùng dịch, thay md bằng tổng Σm_i d_i có dấu. Đưa một vật sang trái rồi một vật khác sang phải có thể làm các mômen bù nhau. Cộng độ lớn các quãng đường mà bỏ hướng sẽ dự báo sai cả trị số lẫn chiều nghiêng.

GM là chiều cao tâm nghiêng ngang ban đầu, m, của đúng trạng thái tải và chất lỏng đang xét. Trong miền mà xấp xỉ tâm nghiêng cố định còn phù hợp, cánh tay đòn phục hồi được mô tả bằng GM sinφ. Mômen gây nghiêng do dịch tải có hệ số cosφ vì d đo trên boong đã nghiêng, còn trọng lực hướng thẳng đứng.

Cân bằng mômen và ý nghĩa của góc nhỏ
Khi phương tiện ban đầu đứng thẳng, cân bằng cho Mg GM sinφ=mgd cosφ. Suy ra:

tanφ=md/(M GM)

Báo cáo kỹ thuật của Marine Safety Center thuộc USCG trình bày cùng quan hệ giữa khối lượng dịch, khoảng dịch, lượng chiếm nước và tiếp tuyến góc trong phân tích thí nghiệm nghiêng. [1] Ở đây bài dùng quan hệ đó cho ví dụ tự xây dựng, không lấy số liệu hoặc tiêu chí kết luận của sự cố được nghiên cứu trong báo cáo.

Giữ tanφ thay vì thay ngay bằng φ làm giảm sai số lượng giác, nhưng không biến mô hình tâm nghiêng cố định thành nghiệm chính xác ở mọi góc. Orcina cũng nêu độ cứng thủy tĩnh là tuyến tính hóa và chỉ phù hợp với biến đổi nhỏ quanh cấu hình tham chiếu. [2] Khi hình học đường nước đổi đáng kể, phải dùng quan hệ phục hồi phù hợp với góc hữu hạn.

Ví dụ dịch skid 40 t
Giả định M=1.600 t, GM=1,60 m và một skid m=40 t dịch d=3,20 m sang phía dương. Trọng tâm chung dịch δy_G=40×3,20/1.600=0,080 m. Mômen khối lượng dịch là 128 t·m và tanφ=0,080/1,60=0,050.

Góc theo hàm nghịch đảo là φ≈2,862405°. Nếu dùng gần đúng φ≈0,050 rad rồi đổi sang độ, nhận 2,864789°. Chênh khoảng 0,002384° là sai số của phép thay tanφ bằng φ trong ví dụ này. Nó nhỏ hơn nhiều sai khác có thể đến từ GM hoặc vị trí tải, nhưng vẫn nên phân biệt nguồn sai số.

Với g=9,81 m/s², mômen lực quy ở tư thế thẳng là 40×9,81×3,20=1.255,68 kN·m. Ở góc tính được, mômen gây nghiêng còn 1.254,113 kN·m do hệ số cosφ; mômen phục hồi 1.600×9,81×1,60 sinφ cho cùng giá trị. Phép đối chiếu này kiểm tra đồng thời đơn vị, dấu và việc có dùng cánh tay đòn đúng tư thế hay chưa.

Số đo góc và số đo mớn ngang
Nếu dùng một dây dọi lý tưởng có chiều dài thẳng đứng tham chiếu 4 m, độ lệch ngang tương ứng tanφ=0,050 là 0,20 m. Trong phép đo thực, cần biết chính xác định nghĩa chiều dài và vị trí đọc; một thước nghiêng gắn trên boong không tự là thước ngang của phép dựng tam giác.

Nếu mép boong cách đường tâm 8 m, riêng thành phần quay làm điểm mép hạ khoảng 8 sinφ≈0,399501 m so với điểm trên đường tâm cùng cao độ ban đầu, khi bỏ qua biến thiên chìm và dịch trục quay. Con số này cho thấy góc chỉ vài độ vẫn có thể làm thay đổi đáng kể cao độ tại mép rộng. Nó không phải dự báo tổng mạn khô nhỏ nhất vì còn cần vị trí đường nước, trim và chuyển động thực.

Transport Canada lưu ý phân bố tải và cố định hàng để hạn chế dịch chuyển. [3] Mô hình ở đây giải thích cơ học của lưu ý ấy: giữ tổng tấn không đổi không có nghĩa giữ nguyên trạng thái ngang.

Độ nhạy với GM, khoảng dịch và khối lượng
Giữ m, d và M của ví dụ, nhưng GM=1,20 m, ta được tanφ=0,066667 và φ≈3,814075°. GM giảm 25% làm tanφ tăng 33,33%, không phải tăng 25%. Nếu GM=2,00 m, góc giảm còn khoảng 2,290610°.

Giữ GM=1,60 m, m tăng từ 40 lên 44 t thì tanφ tăng 10% và góc thành 3,148096°. Nếu chỉ d tăng từ 3,20 lên 3,50 m, góc thành 3,130245°. Hai khảo sát cho phép nhận ra dữ liệu nào cần đo hoặc chốt kỹ hơn, nhưng chúng giả định các biến còn lại thực sự giữ nguyên.

Trong miền rất nhỏ, độ nhạy tương đối của tanφ là δm/m+δd/d−δM/M−δGM/GM. Đây là vi phân của tích và thương, không phải phép cộng độ không đảm bảo thống kê. Khi các đại lượng có tương quan, cách kết hợp độ không đảm bảo cần xét tương quan thay vì cộng tùy ý mọi phần trăm.

Bù mômen và trạng thái nghiêng ban đầu
Giả định sau dịch skid, một khối lượng khác 20 t dịch 2 m ngược chiều, cùng cao độ. Mômen ròng là 128−40=88 t·m, nên góc theo mô hình còn khoảng 1,968767°. Nếu muốn bù đúng mômen 128 t·m bằng một tải được dịch 4 m theo chiều đối diện, khối lượng toán học là 32 t.

Kết quả bù mômen chưa xác nhận phương án thực hiện được: vị trí mới, phản lực boong, khoảng trống và các trạng thái trung gian vẫn cần kiểm tra. Nếu tải bù được đưa mới lên tàu thay vì dịch một tải đã có, M và KG thay đổi; không tiếp tục dùng nguyên công thức với mẫu số cũ.

Nếu phương tiện đã nghiêng 2° do một lệch trọng tâm ban đầu và vẫn dùng cùng GM, phải cộng độ lệch trọng tâm hoặc tiếp tuyến tương ứng. Sau cùng mômen dịch 128 t·m, tanφ_mới=tan2°+0,050, cho φ_mới≈4,853956°. Cộng trực tiếp 2° với 2,862405° là một xấp xỉ khác, không phải phép cộng mômen chính xác trong mô hình đang dùng.

Bài toán ngược chỉ là một ràng buộc
Giả định một khảo sát riêng đặt mốc góc 2° để so sánh phương án, chưa coi là góc cho phép. Với M=1.600 t, GM=1,60 m và m=40 t, khoảng dịch tương ứng là d_ref=M GM tan2°/m≈2,234929 m. Mốc này phụ thuộc GM; nếu GM bị tính cao vì quên mặt thoáng két, khoảng dịch suy ra cũng bị tính cao.

Báo cáo USCG nhấn mạnh GM được suy từ dữ liệu đo và trạng thái tải có độ không đảm bảo, không nên mặc nhiên coi mọi chữ số đầu ra là chính xác. [1] Do đó một giá trị d_ref không phải khoảng chạy được cấp phép cho xe hoặc skid chỉ vì phép toán đã khép kín.

Khi phải rời mô hình ban đầu
Công thức không mô tả tải chuyển động nhanh, dao động lắc, va chạm chặn bánh, trượt hàng hoặc thay đổi chất lỏng giữa két. Nó cũng không xác định ổn định góc lớn, góc ngập lỗ hoặc sức bền chằng buộc. Đặc biệt, GM≤0 làm mất giả thiết cân bằng ổn định gần tư thế thẳng; không diễn giải dấu của mẫu số thành một phương án nghiêng khả dụng.

Hồ sơ tính nên giữ M, GM và nguồn trạng thái của chúng, vật dịch, tọa độ trước–sau, hướng dịch cùng mômen ròng. Sau mỗi thay đổi làm đổi tải cao, két hoặc cấu hình thân ngập, cần xác lập lại đầu vào. Nhờ vậy góc nghiêng tính được luôn gắn với một trạng thái có thể kiểm tra, thay vì một con số dùng lặp lại cho mọi bước chuyển tải.

Nguồn tham khảo
[1] Marine Safety Center Technical Report: SS EL FARO Stability and Structures — inclining relation and uncertainty analysis — U.S. Coast Guard, Marine Safety Center. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Vessel theory: Stiffness, added mass and damping — Orcina. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] TP 14070 — Small Commercial Vessel Safety Guide, load distribution and stability — Transport Canada. Truy cập ngày 09/11/2026.

Rà soát nội dung: 09/11/2026.
 
Top