Định lượng chất ức chế: từ nồng độ hoạt chất đến lưu lượng bơm

Một trị số ppm cần kèm cơ sở tính
Ghi “châm 20 ppm” vào báo cáo chưa đủ để xác định lượng hóa chất cần cấp. Người tính cần biết đó là hoạt chất hay toàn bộ sản phẩm thương mại, tỷ lệ theo khối lượng hay thể tích, và mẫu số là nước hay tổng dòng dầu–nước. Cùng một con số có thể dẫn đến các lưu lượng bơm rất khác nhau nếu những lựa chọn ấy thay đổi.

AMPP mô tả chất ức chế như một phương tiện làm chậm phản ứng ăn mòn, có thể cấp liên tục hoặc theo đợt. [1] Bài này chỉ xây dựng phép quy đổi và cân bằng lượng chất. Nồng độ mục tiêu trong ví dụ là giả định để học tính toán; hiệu quả chống ăn mòn của một sản phẩm vẫn cần dữ liệu thử thích hợp với môi trường thực.

Định nghĩa hoạt chất, sản phẩm và đơn vị
Gọi f là tỷ phần khối lượng hoạt chất trong sản phẩm, tính bằng kg hoạt chất/kg sản phẩm. IUPAC định nghĩa tỷ phần khối lượng là khối lượng một cấu tử chia tổng khối lượng hỗn hợp. [2] Do đó f=0,35 có nghĩa 35% khối lượng, không phải 35% thể tích. Để đổi sang thể tích sản phẩm cần thêm khối lượng riêng ρ_p, đơn vị kg/L.

Gọi C là nồng độ hoạt chất trong nước, mg/L. Nếu ghi ppm theo khối lượng thì mẫu số là khối lượng dung dịch, tương ứng mg/kg. USGS lưu ý phép đổi giữa ppm khối lượng và mg/L cần khối lượng riêng; hai con số chỉ gần bằng nhau đối với nước loãng có khối lượng riêng gần 1 kg/L. [3] Với nước giả định ρ_w=1,06 kg/L, C=18 mg/L tương ứng 18/1,06=16,9811 mg/kg.

Khối lượng riêng nước ρ_w và khối lượng riêng sản phẩm ρ_p có vai trò khác nhau. Đại lượng thứ nhất đổi cơ sở nồng độ của dòng nước; đại lượng thứ hai đổi lượng sản phẩm từ kilogram sang lít. Đặt chúng vào cùng một ô “density” rất dễ khiến một bảng tính đúng về hình thức nhưng sai về vật chất đang được xét.

Dẫn xuất lưu lượng châm liên tục
Giả định một dòng nước có lưu lượng Q_w m³/h, nồng độ hoạt chất ban đầu bằng không. Sản phẩm được hòa trộn hoàn toàn vào nước; chưa xét hoạt chất mất đi trước điểm đánh giá. Thể tích sản phẩm nhỏ so với nước nên tạm bỏ qua trong lưu lượng sau trộn. Gọi q_p là lưu lượng sản phẩm, L/h.

m_a = C × Q_w / 1.000
Lượng hoạt chất m_a có đơn vị kg/h.

m_p = m_a / f
Lượng sản phẩm m_p có đơn vị kg/h.

q_p = m_p / ρ_p
Lưu lượng thể tích sản phẩm q_p có đơn vị L/h. Thay hai biểu thức trước vào sẽ được q_p = C Q_w/(1.000 f ρ_p).

Hệ số 1.000 xuất hiện vì mỗi m³ có 1.000 L, còn mỗi kg có 1.000.000 mg. Một cách kiểm độc lập là lấy q_p × ρ_p × f để thu kg hoạt chất/h, đổi sang mg/h rồi chia cho 1.000 Q_w L/h. Kết quả phải quay lại C.

Ví dụ số và kiểm tra ngược
Chọn Q_w=120 m³/h, C=18 mg/L, f=0,35 và ρ_p=1,08 kg/L. Lượng hoạt chất bằng 2,160 kg/h; sản phẩm cần 6,17143 kg/h, tương đương q_p=5,71429 L/h. Tính ngược cho 5,71429×1,08×0,35=2,160 kg/h, rồi 2.160.000/120.000=18 mg/L.

Trong cùng ví dụ, nồng độ quy về toàn sản phẩm bằng 18/0,35=51,4286 mg sản phẩm/L nước. Vì vậy ghi 18 mg/L sản phẩm thay cho 18 mg/L hoạt chất chỉ đưa vào 6,3 mg/L hoạt chất. Đây là sai khác về định nghĩa chất được đếm, không phải do độ chính xác của bơm.

Nếu quy ước thể tích cộng được và muốn giữ cả thể tích hóa chất trong mẫu số, cân bằng chính xác hơn là C=10⁶ fρ_p q_p/(1.000Q_w+q_p). Giải ra q_p=1.000 C Q_w/(10⁶ fρ_p−C), cho 5,714558 L/h. Sai khác so với gần đúng chỉ 0,004762% trong bộ số này. Kết quả nhỏ giải thích vì sao có thể bỏ qua thể tích châm ở đây; không cho phép bỏ qua tự động khi pha dung dịch đậm đặc.

Nước thay đổi trong khi bơm giữ nguyên
Giữ q_p như trên nhưng tăng Q_w từ 120 lên 150 m³/h, nồng độ giảm xuống 14,4 mg/L. Lưu lượng nước tăng 25% làm nồng độ giảm 20%, do quan hệ nghịch đảo. Muốn duy trì cùng nồng độ trong mô hình cần q_p=7,14286 L/h.

Nếu đổi sang một sản phẩm giả định có f=0,30 nhưng vẫn dùng 5,71429 L/h và ρ_p=1,08 kg/L, nồng độ chỉ còn 15,4286 mg/L. Nếu chỉ đổi khối lượng riêng từ 1,08 xuống 1,03 kg/L, nồng độ còn 17,1667 mg/L. Không thể nhận xét hai sản phẩm “tương đương” chỉ vì cùng bơm một số lít mỗi giờ.

Khi đồng thời Q_w=150 m³/h, f=0,30 và ρ_p=1,03 kg/L, giữ nguyên q_p ban đầu cho C=11,7714 mg/L. Phép kiểm tỷ lệ là 18×(120/150)×(0,30/0,35)×(1,03/1,08). Các tác động nhân với nhau; cộng trực tiếp phần trăm thay đổi của cả ba biến chỉ là gần đúng cho các biến động đủ nhỏ.

Mẫu số tổng chất lỏng và mẫu số nước
Xét một bài tập riêng: dòng dầu–nước 500 m³/ngày, trong đó nước chiếm 20% thể tích. Châm sản phẩm ở tỷ lệ thể tích 40 phần triệu so với tổng chất lỏng, tức 500.000×40×10⁻⁶=20 L/ngày. Với cùng f và ρ_p, lượng hoạt chất là 7,56 kg/ngày.

Nếu giả định toàn bộ hoạt chất đi vào 100 m³ nước/ngày, nồng độ trong pha nước bằng 75,6 mg/L. Chia cùng lượng hoạt chất cho cả 500 m³ chỉ cho 15,12 mg/L theo tổng chất lỏng. Hai giá trị khác nhau vì mẫu số khác nhau, dù lượng bơm giống hệt. Giả thiết toàn bộ hoạt chất ở nước chỉ dùng để đóng bài toán; hệ đa pha thực cần dữ liệu phân bố và điểm lấy mẫu thích hợp.

Bổ sung một mẻ không giống duy trì một dòng
Với bồn giả định V=30 m³ đang có C_0=3 mg/L, muốn tăng đến 18 mg/L mà chưa có dòng ra hoặc tiêu hao, lượng hoạt chất bổ sung bằng (18−3)×30/1.000=0,450 kg. Lượng sản phẩm tương ứng 1,28571 kg hay 1,19048 L, khi bỏ qua thể tích châm rất nhỏ.

Đó là lượng bổ sung một lần, không có đơn vị L/h. Chia cho thời gian châm giả định mới ra một lưu lượng bơm trung bình. Sau khi bồn bắt đầu nhận và xả nước, phép tính mẻ không còn tự duy trì nồng độ: phải thêm các dòng hoạt chất vào, ra và phần biến mất nếu có. Một phép nhân nồng độ mục tiêu với thể tích bồn không mô tả đầy đủ lượng hóa chất tiêu thụ theo ngày.

Đối chiếu tồn kho với lượng cấp
Giả định bồn hóa chất có 900 L thực sự dùng được. Ở 5,71429 L/h liên tục, thời gian lý thuyết bằng 157,5 h, tương đương 6,5625 ngày. Khi lưu lượng châm tăng đến 7,14286 L/h, thời gian còn 126 h, hay 5,25 ngày. Thời gian dự báo phải dùng phần thể tích có thể lấy ra, không mặc định bằng dung tích danh nghĩa ghi trên bồn.

Một số đo thu 0,190 L trong 2 phút tương ứng 5,70 L/h, thấp hơn giá trị tính ban đầu 0,25%. Để so sánh có ý nghĩa, cần ghi điều kiện đo và cơ sở hiệu chuẩn. Chỉ một tỷ lệ phần trăm hành trình bơm không tự chứng minh lưu lượng cấp thật tại mọi điều kiện.

Bảng tính hoàn chỉnh nên giữ riêng C mục tiêu, cơ sở hoạt chất, Q_w, f, ρ_p, q_p tính toán và lưu lượng kiểm tra. Nồng độ tại điểm lấy mẫu là một phép kiểm khác với lượng bơm. Nếu hai dữ liệu không khớp, trước tiên cần đối chiếu đơn vị, thời gian, pha lấy mẫu và cân bằng vật chất; không kết luận ngay rằng hiệu quả chống ăn mòn đã tăng hoặc giảm chỉ từ sai khác nồng độ.

Nguồn tham khảo
[1] Chemical Inhibitors for Corrosion Control — AMPP. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Mass fraction — M03722 — IUPAC Gold Book, 5th edition. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Conversion Table — Water-Quality Units — U.S. Geological Survey — Circular 1262. Truy cập ngày 09/11/2026.

Rà soát nội dung: 09/11/2026.
 
Top