Độ cứng Vickers: so sánh lực thử, đường chéo vết lõm và điều kiện đo

1. Một giá trị độ cứng cần giữ điều kiện thử
Một dòng “độ cứng 237” chưa đủ để so sánh hai mẫu. Cần biết phương pháp, lực thử, thời gian giữ tải, cách chuẩn bị bề mặt và vị trí vết lõm. Với vùng hàn hoặc lớp đã xử lý bề mặt, việc dịch điểm đo sang vùng khác còn có thể thay đổi đối tượng vật liệu mà đầu dò đang khảo sát.

Struers mô tả độ cứng như khả năng chống biến dạng dư dưới đầu ấn, đồng thời lưu ý giá trị phải gắn với lực, hình học đầu ấn và lịch sử đặt tải.[1] Bài này tập trung vào Vickers và số học của phép đo. Không suy trực tiếp độ bền kéo, môđun đàn hồi hoặc khả năng sử dụng trong môi trường dầu khí chỉ từ một giá trị HV.

2. Hai đường chéo tạo một kết quả cho một vết lõm
ZwickRoell mô tả đầu ấn kim cương hình chóp đáy vuông, góc giữa hai mặt đối diện 136°, và phép tính dùng trung bình hai đường chéo vết lõm còn lại sau thử.[2] Đặt d_1, d_2 bằng mm và d=(d_1+d_2)/2. Với lực F bằng N:

HV ≈ 0,1891 F/d²

Hệ số 0,1891 đã chứa quy đổi để giữ trị số theo cách biểu thị Vickers; không ghi kết quả của biểu thức ấy thành MPa. Có thể hiểu nguồn gốc hệ số qua diện tích bốn mặt nghiêng lý tưởng A_s=d²/[2sin(68°)], rồi dùng hệ số quy đổi 1/9,80665. Bài dùng hệ số làm tròn 0,1891 nhất quán trong mọi phép tính.

F là lực, không phải khối lượng. Ký hiệu tải thử theo kgf trong tên phương pháp cần được đổi đúng sang N nếu nhập vào biểu thức trên. Chẳng hạn 10 kgf tương ứng 98,0665 N. Nhập số 10 vào ô F có nhãn N sẽ làm kết quả sai gần một bậc độ lớn.

3. Ví dụ và thứ tự tính đúng
Giả định F=98,0665 N, d_1=0,276 mm, d_2=0,284 mm. Đường chéo trung bình là 0,280 mm và HV≈236,535. Có thể trình bày khoảng 237 HV 10 với thông tin thời gian giữ tải và phương pháp đi kèm trong hồ sơ; cách ghi cuối cùng phải theo quy trình áp dụng.

Nếu tính riêng “độ cứng từ d_1” và “độ cứng từ d_2”, hai số lần lượt 243,441 và 229,919. Trung bình hai số đó là 236,680, không trùng 236,535. Hai đường chéo thuộc cùng một vết lõm, nên phải kết hợp theo định nghĩa phép thử trước khi đổi thành độ cứng.

Đây chỉ là kiểm tra thứ tự phép toán. Chênh lệch hai đường chéo còn cần được đánh giá theo quy định về hình dạng vết lõm và điều kiện thử; việc một công thức vẫn cho số không chứng minh vết lõm hợp lệ. Không đặt một giới hạn chênh đường chéo mới từ ví dụ này.

Nếu một vết lõm khác tại cùng lực có d=0,250 mm, giá trị tính là 296,710. Tỷ số hai trị số HV bằng (0,280/0,250)²=1,2544, tức tăng 25,44%. Đường chéo chỉ giảm khoảng 10,71%, nhưng độ cứng không thay đổi tuyến tính theo đường chéo.

4. Sai lệch kích thước được khuếch đại thế nào?
Với H=KF/d², vi phân tương đối cho:

δH/H ≈ δF/F − 2δd/d

Nếu đọc đường chéo cao hơn thực một lượng nhỏ, độ cứng tính thấp đi; hệ số gần hai xuất phát từ bình phương ở mẫu. Với d thật trong ví dụ 0,280 mm, đọc thành 0,285 mm cho H≈228,309, thấp hơn 3,478%. Đọc thành 0,275 mm cho H≈245,215, cao hơn 3,669%.

Hai sai lệch chiều dài đối xứng không tạo sai lệch HV đối xứng vì quan hệ là nghịch đảo bình phương. Với sai lệch lớn hơn, nên tính trực tiếp hai trường hợp thay vì chỉ dùng công thức vi phân. Một bảng so sánh đúng cần giữ giá trị chưa làm tròn ở các bước trung gian.

Nếu hệ số phóng đại khiến mọi đường chéo tăng 1%, mọi HV tại cùng lực bị nhân với 1/1,01²≈0,980296. Đo thêm nhiều vết với cùng sai lệch phóng đại không loại được phần sai lệch chung này. Độ lặp lại tốt của số đọc không tự chứng minh thang chiều dài đúng.

5. Ước tính độ không đảm bảo của một kết quả
Giả định độ không đảm bảo chuẩn tương đối của lực là 0,5%; mỗi phép đọc đường chéo có độ không đảm bảo chuẩn 0,002 mm, độc lập với nhau và với lực. Độ không đảm bảo của trung bình đường chéo bằng 0,002/sqrt(2)=0,001414 mm. Tuyến tính hóa cho:

u_r(H) = sqrt[(u(F)/F)² + (2u(d)/d)²]

Thay số được u_r(H)=1,1271%, tương ứng u(H)≈2,666 tại H=236,535. Các giá trị đầu vào này là giả định phục vụ bài học, không lấy từ một chứng chỉ máy hoặc giới hạn của tiêu chuẩn.

Nếu hai đường chéo cùng chịu một sai lệch quang học, chúng không độc lập. Khi đó u²(d)=[u²(d_1)+u²(d_2)+2Cov(d_1,d_2)]/4. Phần chung không giảm theo căn hai như hai thành phần độc lập. Cần tách độ phân giải đọc, xác định mép vết và hiệu chuẩn hệ quang trước khi diễn giải một con số tổng.

Ngân sách trên chưa bao gồm sự không đồng nhất vật liệu và khác biệt giữa các vị trí. Những yếu tố ấy có thể làm các vết lõm thực sự khác nhau, nên không được gán hết vào độ không đảm bảo của máy.

6. Đổi lực thử còn đổi kích thước vùng được khảo sát
Nếu tạm giả định độ cứng không phụ thuộc tải, giảm lực từ 10 kgf xuống 1 kgf làm đường chéo giảm theo căn lực: d_mới=0,280/sqrt(10)=0,088544 mm. Đây là dự đoán hình học dưới giả thiết đã nêu, không phải bảo đảm thực nghiệm cho mọi vật liệu.

Giữ nguyên độ không đảm bảo tuyệt đối của hai phép đọc đường chéo và độ không đảm bảo tương đối lực như trên, u_r(H) tăng lên khoảng 3,2333%. Vết nhỏ hơn khiến cùng một sai lệch xác định mép chiếm tỷ phần lớn hơn. Tuy nhiên không thể chỉ tăng tải để giải quyết mọi vấn đề, vì vết lớn hơn có thể vượt vùng vật liệu muốn đánh giá.

Struers nhấn mạnh kiểm soát điều kiện đo, chuẩn bị mẫu và ánh sáng, đặc biệt khi tải nhỏ.[1] Khi đặt các vết qua vùng ảnh hưởng nhiệt, nên giữ tọa độ và kích thước vùng tổ chức để người đọc biết mỗi phép thử bao trùm phần nào. Khoảng cách giữa vết và tới mép phải theo phương pháp áp dụng, không tự lấy từ kích thước vết của bài toán minh họa.

7. Nhiều vết lõm khác với hai đường chéo một vết
Giả định năm vết riêng biệt, cùng lực 98,0665 N, có đường chéo trung bình lần lượt 0,277; 0,281; 0,279; 0,285; 0,278 mm. Tính từng HV rồi lấy trung bình được 236,607. Trong khi đó, trung bình năm đường chéo bằng 0,280 mm, đổi một lần thành HV cho 236,535.

Nếu đại lượng báo cáo là trung bình độ cứng của năm vết, kết quả thứ nhất đúng với định nghĩa ấy. Quy tắc này không mâu thuẫn với mục 3: tại mục 3 đang kết hợp hai kích thước của một vết theo định nghĩa phép thử; tại đây đang tổng hợp năm kết quả thử độc lập về vị trí.

Chênh lệch nhỏ trong bộ số này không có nghĩa luôn nhỏ. Hàm 1/d² cong lên, nên phân tán đường chéo càng lớn thì đổi trung bình và trung bình sau đổi càng dễ khác nhau. Giữ dữ liệu gốc giúp phát hiện lỗi gộp khi phần mềm xuất chỉ một số cuối.

8. So sánh cùng thang và giới hạn quy đổi
ASTM lưu ý trong phần giới thiệu E140 rằng quy đổi giữa các thang chỉ gần đúng và phụ thuộc nhóm vật liệu, tổ chức, xử lý nhiệt.[3] Không sao chép một trị số quy đổi như thể nó là kết quả đo trực tiếp bằng phương pháp kia. Khi cần đối chiếu, giữ riêng thang đã đo, tải thử và phương pháp chuyển đổi.

Một bảng so sánh hữu ích cần có mã mẫu, vị trí, lực, thời gian giữ, hai đường chéo, HV từng vết và thống kê theo nhóm đồng nhất. So sánh thay đổi sau xử lý nhiệt còn cần kế hoạch mẫu phù hợp, bởi một vết lõm đã tạo biến dạng không thể coi như điểm nguyên trạng để thử lại tùy ý. Độ cứng cho thông tin cục bộ có giá trị khi điều kiện đo được giữ rõ; giá trị ấy không thay thế toàn bộ chứng cứ về tính chất vật liệu.

Nguồn tham khảo
[1] Hardness Testing: Methods, How-To, and Troubleshooting Insights — Struers. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Vickers hardness test to ISO 6507 / ASTM E384 — ZwickRoell. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] ASTM E140-26 — Standard Hardness Conversion Tables for Metals, phần Significance and Use công khai — ASTM International. Truy cập ngày 09/11/2026.

Rà soát nội dung: 09/11/2026.
 
Top