Một số đo khe hở chưa mô tả đủ gá lắp
Trong liên kết đối đầu, mép hai tấm có thể lệch cao, tấm có thể nghiêng và khe hở chân có thể thay đổi dọc đường hàn. Ba thông tin này không thay thế nhau. Một cách kiểm tra gọn là mô tả vị trí mặt tham chiếu bằng phần dịch chuyển tại mép và phần thay đổi theo khoảng cách.
TWI mô tả biến dạng góc khi co ngót không đồng đều qua chiều dày. [1] Bài này chỉ xây dựng phép đo hình học trước hoặc sau hàn, không suy ra nguyên nhân từ một con số góc. Góc có thể đã có từ quá trình gá, xuất hiện khi hàn hoặc thay đổi khi tháo kẹp; cần các lần đo có thời điểm rõ để phân biệt.
Đặt trục và mặt tham chiếu
Chọn một mặt phẳng tham chiếu, trục x nằm trên hình chiếu của tấm và tăng từ mép nối ra ngoài. Gọi h(x) là độ cao có dấu của mặt đang khảo sát so với tham chiếu. Nếu đoạn mặt ấy gần phẳng trong mặt cắt xét, mô hình là h(x) = h₀ + mx. h₀ có đơn vị mm, m là độ dốc không thứ nguyên.
Góc nghiêng θ thỏa tanθ = m. OpenStax định nghĩa tang bằng tỷ số cạnh đối và cạnh kề của tam giác vuông. [2] Trong cấu hình này, cạnh kề là khoảng cách hình chiếu lên trục x, không phải chiều dài nghiêng đo dọc bề mặt. Chọn nhầm cạnh làm công thức không còn đúng với dữ liệu.
Khe hở chân g là khoảng tách giữa hai mép theo hướng đã quy định trong mặt cắt. Nó không bằng h₀ và cũng không được suy từ θ. Khi kiểm tra một liên kết, nên ghi g, h₀ và θ thành các trường riêng, đồng thời chỉ rõ mặt trên, mặt dưới hay mặt phẳng giữa đang làm chuẩn.
Dùng hai điểm để tách dịch chuyển và độ nghiêng
Giả định đo được h₁ = 0,90 mm tại x₁ = 100 mm và h₂ = 2,10 mm tại x₂ = 500 mm. Hai số có cùng mặt chuẩn và cùng quy ước dấu. Độ dốc m = (h₂ − h₁)/(x₂ − x₁) = 1,20/400 = 0,003000. Suy ra h₀ = h₁ − mx₁ = 0,60 mm.
Góc θ = arctan(0,003000) = 0,002999991 rad, hay 0,1718868°. Với hình học giả định, tấm vừa có độ lệch 0,60 mm tại mép, vừa có độ nghiêng khoảng 0,172°. Nếu chỉ dùng h₂/x₂ = 2,10/500, ta nhận độ dốc 0,0042 và đã gán cả dịch chuyển h₀ vào góc.
Một điểm đo không đủ tách hai tham số h₀ và m. Có vô số đường thẳng đi qua một điểm, mỗi đường có góc và giao điểm khác nhau. Nếu có bằng chứng h₀ bằng không thì có thể dùng một điểm cùng điều kiện ấy; nhưng không tự giả định chỉ vì chưa đo được vị trí mép.
Góc nhỏ nhưng ảnh hưởng tại đầu xa
Với mô hình trên, tại x = 900 mm, h = 0,60 + 0,003 × 900 = 3,30 mm. Phần do góc là 2,70 mm, lớn hơn nhiều phần dịch chuyển tại mép. Đây là lý do cùng một góc nhỏ có thể tạo sai lệch lắp ráp đáng kể khi khoảng cách tới vị trí khống chế tăng.
Nếu một bài tập đặt mục tiêu hình học riêng là h tại 900 mm không quá 3,00 mm, bộ số giả định vượt mục tiêu 0,30 mm. Mức 3,00 mm chỉ là điều kiện của bài tập, không phải dung sai trong tiêu chuẩn hàn. Khi đánh giá công việc thực phải lấy giới hạn và phương pháp đo từ bản vẽ, yêu cầu hợp đồng hoặc tài liệu áp dụng.
Nếu chỉ giảm h₀ xuống 0,30 mm mà không đổi m, h tại 900 mm đúng 3,00 mm theo mô hình. Nếu giữ h₀ = 0,60 mm, cần m không vượt (3,00 − 0,60)/900 = 0,00266667. Hai thay đổi dẫn tới cùng số đo tại một điểm nhưng tạo vị trí khác ở những điểm khác; vì vậy phải xác định mục tiêu hình học đầy đủ.
Sine, tang và đơn vị góc
METAS mô tả việc liên hệ góc nhỏ với đơn vị chiều dài bằng nguyên lý sine hoặc tang. [3] Với một thước sine lý tưởng có khoảng cách tâm hai con lăn l = 200 mm, chênh cao z và góc θ thỏa z = l sinθ. Với θ của ví dụ, z ≈ 0,599997 mm. Ở đây l là cạnh huyền của tam giác hình học.
Ngược lại, nếu biết khoảng hình chiếu ngang 200 mm thì chênh cao là 200 tanθ = 0,600000 mm. Chênh giữa hai số rất nhỏ ở góc đang xét nhưng tăng khi góc lớn hơn. Lý do dùng hai hàm khác nhau là định nghĩa chiều dài, không phải một hàm chính xác hơn trong mọi tình huống.
Xấp xỉ tanθ ≈ θ dùng θ bằng radian. Với m = 0,003, có thể ước lượng θ ≈ 0,003 rad, sau đó nhân 180/π để đổi sang độ. Nhập trực tiếp 0,172 vào một hàm đang hiểu radian sẽ tạo góc lớn hơn rất nhiều. Bảng tính nên ghi đơn vị góc ở cả đầu vào và đầu ra.
Lệch mặt ngoài và lệch mặt phẳng giữa
Giả định hai tấm gần song song tại mép, mặt trên có độ cao z_A và z_B, chiều dày t_A và t_B. Với trục z hướng lên, cao độ mặt giữa là z_A − t_A/2 và z_B − t_B/2. Nếu e_top = z_B − z_A, độ lệch mặt giữa là e_mid = e_top − (t_B − t_A)/2.
Chọn e_top = 0, t_A = 10 mm và t_B = 14 mm. Khi đó e_mid = −2 mm, dù hai mặt trên bằng nhau. Kết quả không tự nói cấu hình đúng hay sai; bản vẽ có thể chủ ý căn một mặt. Nó cho thấy người đo phải ghi mặt chuẩn trước khi dùng từ “đồng tâm” hoặc “thẳng hàng”.
Đối với tấm nghiêng đáng kể hoặc mép có hình dạng phức tạp, cần dựng lại hình học theo pháp tuyến và trục thích hợp. Công thức đơn giản này dùng để làm rõ quy ước cho trường hợp gần song song, không thay phép kiểm hình học ba chiều.
Ảnh hưởng của sai số hai điểm
Giả định sai số từng số đo h₁ và h₂ bị chặn trong ±0,05 mm, còn x₁ và x₂ được coi chính xác cho phép khảo sát. Sai số lớn nhất của hiệu h₂ − h₁ là ±0,10 mm. Vì vậy m nằm từ 1,10/400 đến 1,30/400, cho θ khoảng 0,157563° đến 0,186211°.
Để xét h tại 900 mm, viết trực tiếp h(900) = h₁ + (900 − 100)(h₂ − h₁)/400 = −h₁ + 2h₂. Sai số bị chặn lớn nhất là 0,05 + 2 × 0,05 = 0,15 mm. Đây là cận trường hợp xấu nhất theo giả định, không phải độ không đảm bảo thống kê với một mức tin cậy.
Không cộng tùy ý sai số h₀ và m như thể độc lập, vì cả hai đều được tính từ cùng cặp số đo. Biểu thức theo h₁ và h₂ giữ đúng sự liên hệ ấy. Nếu x cũng có sai số, cần bổ sung ảnh hưởng trong mẫu số khoảng đo, đặc biệt khi hai điểm đặt quá gần nhau.
Kiểm tra giả thiết mặt phẳng và phạm vi áp dụng
Hai điểm luôn xác định được một đường thẳng nên chưa đủ kiểm tra độ phẳng. Trong ví dụ, mô hình dự đoán h tại 300 mm bằng 1,50 mm. Nếu điểm thứ ba đo được 1,80 mm, cần kiểm tra độ cong cục bộ, mặt chuẩn, tiếp xúc dụng cụ hoặc sai số đo trước khi kéo dài đường thẳng đến đầu xa.
Khi ghi nhận, tránh để gờ mối hàn, bavia hoặc vị trí đỡ chưa ổn định trở thành điểm tham chiếu ngoài ý muốn. Lưu các tọa độ đo, mặt được chọn, trạng thái kẹp và thời điểm trước sau hàn. Bộ dữ liệu đó giúp người đọc phân biệt sai lệch cao, góc và độ cong, từ đó đối chiếu đúng yêu cầu hình học của liên kết.
Nguồn tham khảo
[1] Distortion — Types and Causes — Bill Lucas, Geert Verhaeghe, Rick Leggatt / TWI. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Precalculus 2e, 5.4 — Right Triangle Trigonometry — OpenStax / Rice University. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Angle measurement — Federal Institute of Metrology METAS. Truy cập ngày 09/11/2026.
Rà soát nội dung: 09/11/2026.
Trong liên kết đối đầu, mép hai tấm có thể lệch cao, tấm có thể nghiêng và khe hở chân có thể thay đổi dọc đường hàn. Ba thông tin này không thay thế nhau. Một cách kiểm tra gọn là mô tả vị trí mặt tham chiếu bằng phần dịch chuyển tại mép và phần thay đổi theo khoảng cách.
TWI mô tả biến dạng góc khi co ngót không đồng đều qua chiều dày. [1] Bài này chỉ xây dựng phép đo hình học trước hoặc sau hàn, không suy ra nguyên nhân từ một con số góc. Góc có thể đã có từ quá trình gá, xuất hiện khi hàn hoặc thay đổi khi tháo kẹp; cần các lần đo có thời điểm rõ để phân biệt.
Đặt trục và mặt tham chiếu
Chọn một mặt phẳng tham chiếu, trục x nằm trên hình chiếu của tấm và tăng từ mép nối ra ngoài. Gọi h(x) là độ cao có dấu của mặt đang khảo sát so với tham chiếu. Nếu đoạn mặt ấy gần phẳng trong mặt cắt xét, mô hình là h(x) = h₀ + mx. h₀ có đơn vị mm, m là độ dốc không thứ nguyên.
Góc nghiêng θ thỏa tanθ = m. OpenStax định nghĩa tang bằng tỷ số cạnh đối và cạnh kề của tam giác vuông. [2] Trong cấu hình này, cạnh kề là khoảng cách hình chiếu lên trục x, không phải chiều dài nghiêng đo dọc bề mặt. Chọn nhầm cạnh làm công thức không còn đúng với dữ liệu.
Khe hở chân g là khoảng tách giữa hai mép theo hướng đã quy định trong mặt cắt. Nó không bằng h₀ và cũng không được suy từ θ. Khi kiểm tra một liên kết, nên ghi g, h₀ và θ thành các trường riêng, đồng thời chỉ rõ mặt trên, mặt dưới hay mặt phẳng giữa đang làm chuẩn.
Dùng hai điểm để tách dịch chuyển và độ nghiêng
Giả định đo được h₁ = 0,90 mm tại x₁ = 100 mm và h₂ = 2,10 mm tại x₂ = 500 mm. Hai số có cùng mặt chuẩn và cùng quy ước dấu. Độ dốc m = (h₂ − h₁)/(x₂ − x₁) = 1,20/400 = 0,003000. Suy ra h₀ = h₁ − mx₁ = 0,60 mm.
Góc θ = arctan(0,003000) = 0,002999991 rad, hay 0,1718868°. Với hình học giả định, tấm vừa có độ lệch 0,60 mm tại mép, vừa có độ nghiêng khoảng 0,172°. Nếu chỉ dùng h₂/x₂ = 2,10/500, ta nhận độ dốc 0,0042 và đã gán cả dịch chuyển h₀ vào góc.
Một điểm đo không đủ tách hai tham số h₀ và m. Có vô số đường thẳng đi qua một điểm, mỗi đường có góc và giao điểm khác nhau. Nếu có bằng chứng h₀ bằng không thì có thể dùng một điểm cùng điều kiện ấy; nhưng không tự giả định chỉ vì chưa đo được vị trí mép.
Góc nhỏ nhưng ảnh hưởng tại đầu xa
Với mô hình trên, tại x = 900 mm, h = 0,60 + 0,003 × 900 = 3,30 mm. Phần do góc là 2,70 mm, lớn hơn nhiều phần dịch chuyển tại mép. Đây là lý do cùng một góc nhỏ có thể tạo sai lệch lắp ráp đáng kể khi khoảng cách tới vị trí khống chế tăng.
Nếu một bài tập đặt mục tiêu hình học riêng là h tại 900 mm không quá 3,00 mm, bộ số giả định vượt mục tiêu 0,30 mm. Mức 3,00 mm chỉ là điều kiện của bài tập, không phải dung sai trong tiêu chuẩn hàn. Khi đánh giá công việc thực phải lấy giới hạn và phương pháp đo từ bản vẽ, yêu cầu hợp đồng hoặc tài liệu áp dụng.
Nếu chỉ giảm h₀ xuống 0,30 mm mà không đổi m, h tại 900 mm đúng 3,00 mm theo mô hình. Nếu giữ h₀ = 0,60 mm, cần m không vượt (3,00 − 0,60)/900 = 0,00266667. Hai thay đổi dẫn tới cùng số đo tại một điểm nhưng tạo vị trí khác ở những điểm khác; vì vậy phải xác định mục tiêu hình học đầy đủ.
Sine, tang và đơn vị góc
METAS mô tả việc liên hệ góc nhỏ với đơn vị chiều dài bằng nguyên lý sine hoặc tang. [3] Với một thước sine lý tưởng có khoảng cách tâm hai con lăn l = 200 mm, chênh cao z và góc θ thỏa z = l sinθ. Với θ của ví dụ, z ≈ 0,599997 mm. Ở đây l là cạnh huyền của tam giác hình học.
Ngược lại, nếu biết khoảng hình chiếu ngang 200 mm thì chênh cao là 200 tanθ = 0,600000 mm. Chênh giữa hai số rất nhỏ ở góc đang xét nhưng tăng khi góc lớn hơn. Lý do dùng hai hàm khác nhau là định nghĩa chiều dài, không phải một hàm chính xác hơn trong mọi tình huống.
Xấp xỉ tanθ ≈ θ dùng θ bằng radian. Với m = 0,003, có thể ước lượng θ ≈ 0,003 rad, sau đó nhân 180/π để đổi sang độ. Nhập trực tiếp 0,172 vào một hàm đang hiểu radian sẽ tạo góc lớn hơn rất nhiều. Bảng tính nên ghi đơn vị góc ở cả đầu vào và đầu ra.
Lệch mặt ngoài và lệch mặt phẳng giữa
Giả định hai tấm gần song song tại mép, mặt trên có độ cao z_A và z_B, chiều dày t_A và t_B. Với trục z hướng lên, cao độ mặt giữa là z_A − t_A/2 và z_B − t_B/2. Nếu e_top = z_B − z_A, độ lệch mặt giữa là e_mid = e_top − (t_B − t_A)/2.
Chọn e_top = 0, t_A = 10 mm và t_B = 14 mm. Khi đó e_mid = −2 mm, dù hai mặt trên bằng nhau. Kết quả không tự nói cấu hình đúng hay sai; bản vẽ có thể chủ ý căn một mặt. Nó cho thấy người đo phải ghi mặt chuẩn trước khi dùng từ “đồng tâm” hoặc “thẳng hàng”.
Đối với tấm nghiêng đáng kể hoặc mép có hình dạng phức tạp, cần dựng lại hình học theo pháp tuyến và trục thích hợp. Công thức đơn giản này dùng để làm rõ quy ước cho trường hợp gần song song, không thay phép kiểm hình học ba chiều.
Ảnh hưởng của sai số hai điểm
Giả định sai số từng số đo h₁ và h₂ bị chặn trong ±0,05 mm, còn x₁ và x₂ được coi chính xác cho phép khảo sát. Sai số lớn nhất của hiệu h₂ − h₁ là ±0,10 mm. Vì vậy m nằm từ 1,10/400 đến 1,30/400, cho θ khoảng 0,157563° đến 0,186211°.
Để xét h tại 900 mm, viết trực tiếp h(900) = h₁ + (900 − 100)(h₂ − h₁)/400 = −h₁ + 2h₂. Sai số bị chặn lớn nhất là 0,05 + 2 × 0,05 = 0,15 mm. Đây là cận trường hợp xấu nhất theo giả định, không phải độ không đảm bảo thống kê với một mức tin cậy.
Không cộng tùy ý sai số h₀ và m như thể độc lập, vì cả hai đều được tính từ cùng cặp số đo. Biểu thức theo h₁ và h₂ giữ đúng sự liên hệ ấy. Nếu x cũng có sai số, cần bổ sung ảnh hưởng trong mẫu số khoảng đo, đặc biệt khi hai điểm đặt quá gần nhau.
Kiểm tra giả thiết mặt phẳng và phạm vi áp dụng
Hai điểm luôn xác định được một đường thẳng nên chưa đủ kiểm tra độ phẳng. Trong ví dụ, mô hình dự đoán h tại 300 mm bằng 1,50 mm. Nếu điểm thứ ba đo được 1,80 mm, cần kiểm tra độ cong cục bộ, mặt chuẩn, tiếp xúc dụng cụ hoặc sai số đo trước khi kéo dài đường thẳng đến đầu xa.
Khi ghi nhận, tránh để gờ mối hàn, bavia hoặc vị trí đỡ chưa ổn định trở thành điểm tham chiếu ngoài ý muốn. Lưu các tọa độ đo, mặt được chọn, trạng thái kẹp và thời điểm trước sau hàn. Bộ dữ liệu đó giúp người đọc phân biệt sai lệch cao, góc và độ cong, từ đó đối chiếu đúng yêu cầu hình học của liên kết.
Nguồn tham khảo
[1] Distortion — Types and Causes — Bill Lucas, Geert Verhaeghe, Rick Leggatt / TWI. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Precalculus 2e, 5.4 — Right Triangle Trigonometry — OpenStax / Rice University. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Angle measurement — Federal Institute of Metrology METAS. Truy cập ngày 09/11/2026.
Rà soát nội dung: 09/11/2026.


