Độ rỗng bắt đầu từ việc xác định đúng các thể tích
Đối với mẫu lõi, độ rỗng φ là tỷ số thể tích rỗng V_p trên thể tích toàn mẫu V_b. Nếu thể tích phần rắn là V_g, quan hệ hình học là V_b=V_g+V_p và φ=1−V_g/V_b. Cùng công thức này có thể cho kết quả khác khi hai phương pháp nhìn thấy các vùng rỗng khác nhau hoặc khi mẫu bị thay đổi trong chuẩn bị.
Bài này dùng số đo giả định để xây dựng cân bằng khối lượng và thể tích. Các dữ liệu không đại diện cho một vỉa cụ thể. Giả định chính là mẫu bền, chất lỏng không hòa tan hay làm trương mẫu, nhiệt độ phép cân được giữ thống nhất và lỗ rỗng cần đo được bão hòa. NPTEL nêu giới hạn tương tự về loại đá phù hợp với phương pháp bão hòa và lực nổi. [3]
Ba phép cân cho thể tích khối và thể tích lỗ rỗng
Gọi m_d là khối lượng mẫu khô, m_s là khối lượng mẫu bão hòa đã loại phần chất lỏng bám ngoài, m_b là số chỉ khối lượng biểu kiến của mẫu bão hòa khi treo trong chất lỏng. Cả ba phải được trừ khối lượng hộp, giỏ hoặc dây treo tương ứng. Số chỉ m_b không phải khối lượng thật của một loại mẫu khác; nó phản ánh trọng lượng sau lực nổi.
Với khối lượng riêng chất lỏng ρ_f, cân bằng lực cho V_b=(m_s−m_b)/ρ_f. Khối lượng chất lỏng trong lỗ rỗng bằng m_s−m_d, nên V_p=(m_s−m_d)/ρ_f. Suy ra φ=(m_s−m_d)/(m_s−m_b). Nếu dùng g và g/cm³ thì thể tích ra cm³; dùng kg và kg/m³ thì ra m³.
Các phương trình ở đây được dựng trực tiếp từ lực nổi và bảo toàn khối lượng. Điều kiện cùng chất lỏng, cùng mật độ trong hai hiệu khối lượng rất quan trọng: nó làm ρ_f triệt tiêu khỏi tỷ số φ. Nếu nhiệt độ hay thành phần chất lỏng khác nhau giữa hai phép đo, không được tự động áp phép triệt tiêu đó.
Ví dụ có thể kiểm tra khép kín
Giả định m_d=111,30 g, m_s=119,30 g, m_b=69,30 g và ρ_f=1,000 g/cm³. Khi ấy V_b=50,00 cm³, V_p=8,00 cm³, V_g=42,00 cm³ và φ=0,1600, tức 16,00%. Cân bằng 42+8=50 giúp phát hiện lỗi nhập đơn vị hoặc đổi nhầm số đo.
Khối lượng riêng khô theo thể tích khối là ρ_d=111,30/50=2,226 g/cm³. Khối lượng riêng phần hạt theo phép phân chia này là ρ_g=111,30/42=2,650 g/cm³. Vì vậy cũng có φ=1−ρ_d/ρ_g=0,16. Không dùng mật độ mẫu bão hòa 119,30/50=2,386 g/cm³ vào vị trí ρ_d; làm thế đã đưa khối lượng chất lỏng vào tử số vốn được dành cho phần rắn.
Nếu thay ρ_g bằng giá trị giả định 2,700 g/cm³ mà không đo, công thức cho φ=17,5556%. Chỉ đổi mật độ hạt đã làm tăng 1,5556 điểm phần trăm độ rỗng. Một giá trị khoáng vật tra cứu không tự đại diện cho hỗn hợp hạt, xi măng và thành phần của mẫu đang xét.
Đối chiếu với kích thước hình học
Giả định cùng mẫu có đường kính đo bằng thước D=3,570 cm và chiều dài L=5,000 cm. Nếu coi nó là trụ hoàn hảo, V_b,geo=πD²L/4=50,049105 cm³. Dùng thể tích lỗ rỗng 8,00 cm³ cho φ=15,9843%; dùng V_g=42,00 cm³ cho φ=16,0824%.
Hai giá trị này khác nhau dù cùng V_b,geo vì bộ số đo hình học chưa khép kín đúng V_g+V_p. Không lấy trung bình hai độ rỗng để che độ lệch. Cần xét độ tròn, sứt cạnh, bề mặt không phẳng, sai số kích thước và từng phép đo thể tích.
Với sai lệch nhỏ, ΔV_b/V_b≈2ΔD/D+ΔL/L. Nếu D cùng L đều bị đọc cao lần lượt 0,010 cm và 0,020 cm, ước lượng thể tích tăng khoảng 0,9602%. Đường kính xuất hiện bình phương nên sai lệch tương đối của nó có trọng số hai. Công thức vi phân chỉ là xấp xỉ bậc nhất; khi sai lệch lớn cần tính lại thể tích đầy đủ.
Giãn nở helium đo phần thể tích khí không chiếm được
DTU mô tả phép đo thể tích hạt bằng giãn nở helium từ một thể tích chuẩn vào buồng chứa mẫu. [1] Với thể tích chuẩn V_r ở áp suất tuyệt đối P_r, buồng mẫu thể tích V_s ban đầu được hút gần chân không, nhiệt độ hai trạng thái bằng nhau và khí lý tưởng, cân bằng cho P_rV_r=P_x(V_r+V_s−V_g).
Suy ra V_g=V_r+V_s−P_rV_r/P_x. Giả định V_r=20 cm³, V_s=70 cm³, P_r=240 kPa tuyệt đối và P_x=100 kPa tuyệt đối. Kết quả V_g=42 cm³; kết hợp V_b=50 cm³ cho φ=16%. Áp suất dư không được thay trực tiếp cho áp suất tuyệt đối trong phương trình số mol.
Khí chỉ chiếm những vùng nó tiếp cận được trong điều kiện và thời gian đo. Vùng rỗng kín không thông với khí bị tính cùng phần thể tích không chiếm được; vì vậy kết quả không mặc nhiên là toàn bộ độ rỗng hình học. Lỗ cụt có thể trao đổi khí với ngoài nhưng chưa bảo đảm tạo đường chảy xuyên mẫu, nên không suy độ thấm chỉ từ một giá trị φ.
Áp suất còn lại trong buồng mẫu có thể tạo sai lệch lớn
Nếu buồng mẫu ban đầu còn khí ở P_s, phải tính số mol của khí đó. Cân bằng mới là P_rV_r+P_s(V_s−V_g)=P_x(V_r+V_s−V_g). Giải ra V_g=V_s−V_r(P_r−P_x)/(P_x−P_s), vẫn với nhiệt độ bằng nhau và khí lý tưởng.
Giữ V_g thật 42 cm³ cùng các thể tích trên nhưng cho P_s=10 kPa tuyệt đối. Áp suất cân bằng trở thành P_x=105,833333 kPa. Nếu bỏ qua P_s và dùng công thức buồng chân không, thể tích hạt tính sai thành 44,645669 cm³, kéo φ xuống 10,7087%.
Đây là mô hình minh họa ảnh hưởng của một trạng thái đầu bị bỏ sót, không phải mô tả phần mềm của một hãng cụ thể. Thiết bị có thể xử lý áp suất ban đầu, thể tích chết, nhiệt độ hoặc khí thực bằng phương pháp riêng; cần đọc mô hình của chính phép đo thay vì áp một phương trình đơn giản lên mọi chế độ.
Bão hòa thiếu và chất lỏng bám ngoài không triệt tiêu
Nếu chỉ 90% của 8 cm³ lỗ rỗng được lấp đầy, lượng chất lỏng tăng chỉ 7,2 g. Giả định thể tích ngoài vẫn 50 cm³ và phần khí còn lại ổn định trong phép treo, m_s=118,5 g, m_b=68,5 g. Phương pháp ba phép cân cho φ=7,2/50=14,4%, thấp hơn giá trị hình học 16%. Đợi thêm chưa chắc đủ nếu cơ chế xâm nhập hoặc lỗ rỗng hạn chế tiếp cận.
Một kịch bản độc lập: còn 0,20 g chất lỏng bám ngoài chỉ trong phép cân m_s, còn m_d và m_b đúng như ban đầu. Khi đó φ=8,20/50,20=16,3347%. Không chỉ tử số tăng; mẫu số cũng tăng. Tại điểm gốc, ∂φ/∂m_s=0,0168 g⁻¹, nên xấp xỉ bậc nhất dự báo tăng 0,00336, gần kết quả tính lại.
Một độ lệch zero bằng nhau cộng vào cả ba số đo lại triệt tiêu trong hai hiệu khối lượng. Điều này không có nghĩa mọi lỗi cân đều triệt tiêu: sai lệch khác nhau theo tải, bọt khí trên mẫu, lực của dây treo hay trôi zero giữa lần cân có cấu trúc khác.
Mật độ chất lỏng và muối còn lại cần xử lý riêng
Nếu mật độ đúng là 1,020 g/cm³ trong cả hai phép xác định thể tích, cùng bộ hiệu khối lượng trên cho V_b=49,019608 cm³ và V_p=7,843137 cm³; φ vẫn 16%. Nhưng mật độ khô thành 2,270520 g/cm³. Vì vậy một độ rỗng có vẻ đúng không bảo đảm các thể tích và mật độ báo cáo đều đúng.
Phương pháp IODP cho mẫu biển ghi rõ hiệu chỉnh muối khi tính khối lượng và thể tích hạt. [2] Khi sấy dung dịch muối, phần muối có thể ở lại trong khối lượng “khô”; hiệu m_s−m_d khi ấy không còn đơn giản là toàn bộ khối lượng dung dịch ban đầu. Ví dụ chính của bài cố ý không có phần cặn này. Muốn áp cho nước vỉa phải lập cân bằng chất tan phù hợp.
Báo cáo kết quả theo trạng thái mẫu
Một kết quả có thể kiểm tra cần đi kèm các khối lượng gốc, thể tích và áp suất dùng, loại chất lỏng, nhiệt độ, cách bão hòa, cách làm khô và trạng thái mẫu. Nếu mẫu vỡ, trương hoặc mất vật chất giữa các bước, giả định cùng một hệ vật chất đã hỏng và phép chia cuối không sửa được vấn đề.
Nên dùng đối chiếu khối lượng–thể tích để tìm nguyên nhân chênh lệch giữa phương pháp, đồng thời ghi rõ kết quả mô tả phần rỗng nào. Giá trị phòng thí nghiệm trên một mẫu nhỏ là thông tin đo có điều kiện; việc đại diện cho lớp vỉa và trạng thái tại chỗ cần thêm chương trình lấy mẫu cùng mô hình địa chất phù hợp.
Nguồn tham khảo
[1] Helium porosimeter — Technical University of Denmark, Center for Energy Resources Engineering. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Proceedings of the Integrated Ocean Drilling Program, Volume 334 — Expedition 334 Methods: Physical properties, moisture and density — Integrated Ocean Drilling Program, Expedition 334 Scientists. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Module 2: Physico-Mechanical Properties of Rocks — Lecture 2, scope of saturation and buoyancy and definition of porosity — NPTEL, Indian Institutes of Technology. Truy cập ngày 09/11/2026.
Rà soát nội dung: 09/11/2026.
Đối với mẫu lõi, độ rỗng φ là tỷ số thể tích rỗng V_p trên thể tích toàn mẫu V_b. Nếu thể tích phần rắn là V_g, quan hệ hình học là V_b=V_g+V_p và φ=1−V_g/V_b. Cùng công thức này có thể cho kết quả khác khi hai phương pháp nhìn thấy các vùng rỗng khác nhau hoặc khi mẫu bị thay đổi trong chuẩn bị.
Bài này dùng số đo giả định để xây dựng cân bằng khối lượng và thể tích. Các dữ liệu không đại diện cho một vỉa cụ thể. Giả định chính là mẫu bền, chất lỏng không hòa tan hay làm trương mẫu, nhiệt độ phép cân được giữ thống nhất và lỗ rỗng cần đo được bão hòa. NPTEL nêu giới hạn tương tự về loại đá phù hợp với phương pháp bão hòa và lực nổi. [3]
Ba phép cân cho thể tích khối và thể tích lỗ rỗng
Gọi m_d là khối lượng mẫu khô, m_s là khối lượng mẫu bão hòa đã loại phần chất lỏng bám ngoài, m_b là số chỉ khối lượng biểu kiến của mẫu bão hòa khi treo trong chất lỏng. Cả ba phải được trừ khối lượng hộp, giỏ hoặc dây treo tương ứng. Số chỉ m_b không phải khối lượng thật của một loại mẫu khác; nó phản ánh trọng lượng sau lực nổi.
Với khối lượng riêng chất lỏng ρ_f, cân bằng lực cho V_b=(m_s−m_b)/ρ_f. Khối lượng chất lỏng trong lỗ rỗng bằng m_s−m_d, nên V_p=(m_s−m_d)/ρ_f. Suy ra φ=(m_s−m_d)/(m_s−m_b). Nếu dùng g và g/cm³ thì thể tích ra cm³; dùng kg và kg/m³ thì ra m³.
Các phương trình ở đây được dựng trực tiếp từ lực nổi và bảo toàn khối lượng. Điều kiện cùng chất lỏng, cùng mật độ trong hai hiệu khối lượng rất quan trọng: nó làm ρ_f triệt tiêu khỏi tỷ số φ. Nếu nhiệt độ hay thành phần chất lỏng khác nhau giữa hai phép đo, không được tự động áp phép triệt tiêu đó.
Ví dụ có thể kiểm tra khép kín
Giả định m_d=111,30 g, m_s=119,30 g, m_b=69,30 g và ρ_f=1,000 g/cm³. Khi ấy V_b=50,00 cm³, V_p=8,00 cm³, V_g=42,00 cm³ và φ=0,1600, tức 16,00%. Cân bằng 42+8=50 giúp phát hiện lỗi nhập đơn vị hoặc đổi nhầm số đo.
Khối lượng riêng khô theo thể tích khối là ρ_d=111,30/50=2,226 g/cm³. Khối lượng riêng phần hạt theo phép phân chia này là ρ_g=111,30/42=2,650 g/cm³. Vì vậy cũng có φ=1−ρ_d/ρ_g=0,16. Không dùng mật độ mẫu bão hòa 119,30/50=2,386 g/cm³ vào vị trí ρ_d; làm thế đã đưa khối lượng chất lỏng vào tử số vốn được dành cho phần rắn.
Nếu thay ρ_g bằng giá trị giả định 2,700 g/cm³ mà không đo, công thức cho φ=17,5556%. Chỉ đổi mật độ hạt đã làm tăng 1,5556 điểm phần trăm độ rỗng. Một giá trị khoáng vật tra cứu không tự đại diện cho hỗn hợp hạt, xi măng và thành phần của mẫu đang xét.
Đối chiếu với kích thước hình học
Giả định cùng mẫu có đường kính đo bằng thước D=3,570 cm và chiều dài L=5,000 cm. Nếu coi nó là trụ hoàn hảo, V_b,geo=πD²L/4=50,049105 cm³. Dùng thể tích lỗ rỗng 8,00 cm³ cho φ=15,9843%; dùng V_g=42,00 cm³ cho φ=16,0824%.
Hai giá trị này khác nhau dù cùng V_b,geo vì bộ số đo hình học chưa khép kín đúng V_g+V_p. Không lấy trung bình hai độ rỗng để che độ lệch. Cần xét độ tròn, sứt cạnh, bề mặt không phẳng, sai số kích thước và từng phép đo thể tích.
Với sai lệch nhỏ, ΔV_b/V_b≈2ΔD/D+ΔL/L. Nếu D cùng L đều bị đọc cao lần lượt 0,010 cm và 0,020 cm, ước lượng thể tích tăng khoảng 0,9602%. Đường kính xuất hiện bình phương nên sai lệch tương đối của nó có trọng số hai. Công thức vi phân chỉ là xấp xỉ bậc nhất; khi sai lệch lớn cần tính lại thể tích đầy đủ.
Giãn nở helium đo phần thể tích khí không chiếm được
DTU mô tả phép đo thể tích hạt bằng giãn nở helium từ một thể tích chuẩn vào buồng chứa mẫu. [1] Với thể tích chuẩn V_r ở áp suất tuyệt đối P_r, buồng mẫu thể tích V_s ban đầu được hút gần chân không, nhiệt độ hai trạng thái bằng nhau và khí lý tưởng, cân bằng cho P_rV_r=P_x(V_r+V_s−V_g).
Suy ra V_g=V_r+V_s−P_rV_r/P_x. Giả định V_r=20 cm³, V_s=70 cm³, P_r=240 kPa tuyệt đối và P_x=100 kPa tuyệt đối. Kết quả V_g=42 cm³; kết hợp V_b=50 cm³ cho φ=16%. Áp suất dư không được thay trực tiếp cho áp suất tuyệt đối trong phương trình số mol.
Khí chỉ chiếm những vùng nó tiếp cận được trong điều kiện và thời gian đo. Vùng rỗng kín không thông với khí bị tính cùng phần thể tích không chiếm được; vì vậy kết quả không mặc nhiên là toàn bộ độ rỗng hình học. Lỗ cụt có thể trao đổi khí với ngoài nhưng chưa bảo đảm tạo đường chảy xuyên mẫu, nên không suy độ thấm chỉ từ một giá trị φ.
Áp suất còn lại trong buồng mẫu có thể tạo sai lệch lớn
Nếu buồng mẫu ban đầu còn khí ở P_s, phải tính số mol của khí đó. Cân bằng mới là P_rV_r+P_s(V_s−V_g)=P_x(V_r+V_s−V_g). Giải ra V_g=V_s−V_r(P_r−P_x)/(P_x−P_s), vẫn với nhiệt độ bằng nhau và khí lý tưởng.
Giữ V_g thật 42 cm³ cùng các thể tích trên nhưng cho P_s=10 kPa tuyệt đối. Áp suất cân bằng trở thành P_x=105,833333 kPa. Nếu bỏ qua P_s và dùng công thức buồng chân không, thể tích hạt tính sai thành 44,645669 cm³, kéo φ xuống 10,7087%.
Đây là mô hình minh họa ảnh hưởng của một trạng thái đầu bị bỏ sót, không phải mô tả phần mềm của một hãng cụ thể. Thiết bị có thể xử lý áp suất ban đầu, thể tích chết, nhiệt độ hoặc khí thực bằng phương pháp riêng; cần đọc mô hình của chính phép đo thay vì áp một phương trình đơn giản lên mọi chế độ.
Bão hòa thiếu và chất lỏng bám ngoài không triệt tiêu
Nếu chỉ 90% của 8 cm³ lỗ rỗng được lấp đầy, lượng chất lỏng tăng chỉ 7,2 g. Giả định thể tích ngoài vẫn 50 cm³ và phần khí còn lại ổn định trong phép treo, m_s=118,5 g, m_b=68,5 g. Phương pháp ba phép cân cho φ=7,2/50=14,4%, thấp hơn giá trị hình học 16%. Đợi thêm chưa chắc đủ nếu cơ chế xâm nhập hoặc lỗ rỗng hạn chế tiếp cận.
Một kịch bản độc lập: còn 0,20 g chất lỏng bám ngoài chỉ trong phép cân m_s, còn m_d và m_b đúng như ban đầu. Khi đó φ=8,20/50,20=16,3347%. Không chỉ tử số tăng; mẫu số cũng tăng. Tại điểm gốc, ∂φ/∂m_s=0,0168 g⁻¹, nên xấp xỉ bậc nhất dự báo tăng 0,00336, gần kết quả tính lại.
Một độ lệch zero bằng nhau cộng vào cả ba số đo lại triệt tiêu trong hai hiệu khối lượng. Điều này không có nghĩa mọi lỗi cân đều triệt tiêu: sai lệch khác nhau theo tải, bọt khí trên mẫu, lực của dây treo hay trôi zero giữa lần cân có cấu trúc khác.
Mật độ chất lỏng và muối còn lại cần xử lý riêng
Nếu mật độ đúng là 1,020 g/cm³ trong cả hai phép xác định thể tích, cùng bộ hiệu khối lượng trên cho V_b=49,019608 cm³ và V_p=7,843137 cm³; φ vẫn 16%. Nhưng mật độ khô thành 2,270520 g/cm³. Vì vậy một độ rỗng có vẻ đúng không bảo đảm các thể tích và mật độ báo cáo đều đúng.
Phương pháp IODP cho mẫu biển ghi rõ hiệu chỉnh muối khi tính khối lượng và thể tích hạt. [2] Khi sấy dung dịch muối, phần muối có thể ở lại trong khối lượng “khô”; hiệu m_s−m_d khi ấy không còn đơn giản là toàn bộ khối lượng dung dịch ban đầu. Ví dụ chính của bài cố ý không có phần cặn này. Muốn áp cho nước vỉa phải lập cân bằng chất tan phù hợp.
Báo cáo kết quả theo trạng thái mẫu
Một kết quả có thể kiểm tra cần đi kèm các khối lượng gốc, thể tích và áp suất dùng, loại chất lỏng, nhiệt độ, cách bão hòa, cách làm khô và trạng thái mẫu. Nếu mẫu vỡ, trương hoặc mất vật chất giữa các bước, giả định cùng một hệ vật chất đã hỏng và phép chia cuối không sửa được vấn đề.
Nên dùng đối chiếu khối lượng–thể tích để tìm nguyên nhân chênh lệch giữa phương pháp, đồng thời ghi rõ kết quả mô tả phần rỗng nào. Giá trị phòng thí nghiệm trên một mẫu nhỏ là thông tin đo có điều kiện; việc đại diện cho lớp vỉa và trạng thái tại chỗ cần thêm chương trình lấy mẫu cùng mô hình địa chất phù hợp.
Nguồn tham khảo
[1] Helium porosimeter — Technical University of Denmark, Center for Energy Resources Engineering. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Proceedings of the Integrated Ocean Drilling Program, Volume 334 — Expedition 334 Methods: Physical properties, moisture and density — Integrated Ocean Drilling Program, Expedition 334 Scientists. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Module 2: Physico-Mechanical Properties of Rocks — Lecture 2, scope of saturation and buoyancy and definition of porosity — NPTEL, Indian Institutes of Technology. Truy cập ngày 09/11/2026.
Rà soát nội dung: 09/11/2026.


