Đường đẳng nhiệt quanh đường hàn: mô hình xung và ngưỡng nhiệt độ

Đường màu trên bản đồ nhiệt nói điều gì?
Một bản đồ nhiệt thường tô màu phần vật liệu có nhiệt độ lớn hơn một ngưỡng. Vùng tô ấy thay đổi theo thời gian. Nếu gộp mọi thời điểm, ta thu vùng từng vượt ngưỡng, có thể rộng hơn vùng ở bất kỳ ảnh chụp cuối nào. Hai hình ảnh trả lời hai câu hỏi khác nhau và cần được đặt tên rõ.

TWI định nghĩa vùng ảnh hưởng nhiệt là phần vật liệu không nóng chảy nhưng có biến đổi do nhiệt; các dải màu oxy hóa trên bề mặt không đồng nhất với ranh giới của vùng này. [1] Bài dưới đây chỉ tính đường đẳng nhiệt của một mô hình dẫn nhiệt giả định. Ngưỡng số chọn để làm toán không phải nhiệt độ chuyển biến hoặc tiêu chí nghiệm thu cho một mác thép.

Mô hình xung nhiệt có bề rộng ban đầu
Xét một vật đồng nhất, vô hạn trong mặt cắt vuông góc với một đường dài. Mọi tiết diện dọc đường giống nhau, nên chỉ có dẫn nhiệt trong hai phương ngang. Sau thời điểm t=0 không cấp thêm nhiệt, không có mặt trao đổi nhiệt, không chuyển pha và các tính chất không đổi. Đây là phép lý tưởng hóa một phân bố nhiệt đã hình thành, không mô tả chi tiết hồ quang đang di chuyển.

Gọi H là năng lượng dư trên một mét chiều dài, J/m; r là khoảng cách tới tâm đường, m; a là độ rộng đặc trưng ban đầu, m. Với ρ tính bằng kg/m³, c bằng J/(kg·K), k bằng W/(m·K), đặt α=k/(ρc). Chọn phân bố Gaussian ban đầu, ta được nghiệm:

s = a² + 4αt
ΔT(r,t) = H/(πρcs) × exp(−r²/s)

ΔT là phần nhiệt độ cao hơn nền, K; s có đơn vị m². Nghiệm cơ bản của phương trình nhiệt trong tài liệu của Carnegie Mellon có dạng Gaussian, được chuẩn hóa để tích phân không đổi, và nghiệm với phân bố đầu được xây từ phép tích chập. [2] Công thức trên là trường hợp hai chiều đã gán hệ số vật lý và độ rộng đầu hữu hạn.

Giữ a>0 tránh nhiệt độ vô hạn của nguồn đường tập trung tại t=0. Tuy nhiên a vẫn là tham số của mô hình, không mặc nhiên bằng nửa bề rộng đường hàn hoặc bán kính hồ quang. Nếu muốn xác định a từ đo đạc, cần dùng thông tin phân bố nhiệt chứ không chỉ một tổng năng lượng.

Kiểm bảo toàn trước khi đọc contour
Năng lượng trên chiều dài nằm trong một vành nhỏ là ρcΔT·2πr dr. Tích phân từ tâm tới vô hạn cho:

∫₀^∞ ρcΔT·2πr dr = H

Do đó nhiệt độ tâm giảm nhưng năng lượng không biến mất: nhiệt được phân bố ra mặt cắt rộng hơn. Bán kính chứa một tỷ phần năng lượng cố định tăng theo √s. Điều này chưa có nghĩa bán kính của một ngưỡng nhiệt độ cố định cũng luôn tăng; hai định nghĩa sử dụng hai điều kiện khác nhau.

Giả định H=250.000 J/m, tương đương 250 J/mm; a=0,005 m; ρ=7.800 kg/m³; c=500 J/(kg·K); k=35 W/(m·K). Khi đó α=8,97435897×10⁻⁶ m²/s và nhiệt tăng ban đầu ở tâm bằng 816,179 K. Các số liệu là bộ thử toán học, không đại diện một liên kết cụ thể.

Một điểm bên ngoài có thể tiếp tục nóng lên
Tại r cố định, lấy đạo hàm logarit theo s:

d ln(ΔT)/ds = −1/s + r²/s²

Nếu r>a, nhiệt độ tăng cho tới s=r² rồi giảm. Thời gian và nhiệt tăng cực đại ở điểm ấy là:

t_peak = (r²−a²)/(4α)
ΔT_peak = H/(πeρcr²)

Nếu r≤a, nghiệm cực trị này nằm ở thời gian không dương; giá trị lớn nhất trên miền t≥0 nằm ngay lúc đầu. Không được dùng thời gian âm như một dự báo thực nghiệm.

Với r=6 mm, nhiệt tăng ban đầu là 193,376 K. Điểm này đạt đỉnh 208,511 K tại t=0,306429 s. Trong cùng thời gian, nhiệt độ tâm vẫn giảm. Nhiệt từ vùng nóng hơn truyền tới điểm đang xét, nên nhiệt độ cục bộ tăng dù không còn cấp nhiệt từ ngoài.

COMSOL lưu ý rằng nguyên lý cực đại cần phân biệt cực đại trên toàn miền không gian–thời gian với cực đại tại một thời điểm hoặc một vị trí. [3] Ví dụ ở đây không tạo ra nhiệt độ lớn hơn cực đại ban đầu 816,179 K; nó chỉ dịch chuyển nhiệt giữa các vùng. Một điểm tăng nhiệt không chứng minh mô hình vi phạm bảo toàn hay có nguồn nhiệt mới.

Tự suy bán kính của một mức nhiệt
Chọn ngưỡng ΔT_h=200 K trên nền. Giải ΔT(r,t)=ΔT_h cho r:

r_h² = s ln[H/(πρcsΔT_h)]

Công thức chỉ cho bán kính thực khi nhiệt độ tâm còn cao hơn ngưỡng, tức H/(πρcsΔT_h)>1. Khi bằng một, vùng thu về tâm; khi nhỏ hơn một, không còn điểm nào vượt ngưỡng. Không lấy trị tuyệt đối của logarit âm để vẽ một vùng không tồn tại.

Trong ví dụ, r_h lúc đầu là 5,92941 mm. Tại 0,1 s nó tăng lên 6,03078 mm; tại 0,5 s là 6,09579 mm; tại 1 s giảm còn 5,60564 mm; tại 2 s chỉ còn 2,25638 mm. Đến 2,14562 s, tâm vừa chạm ngưỡng và sau đó toàn mặt cắt đều thấp hơn ngưỡng.

Vùng từng vượt ngưỡng rộng nhất khi nào?
Đạo hàm r_h² theo s bằng ln[H/(πρcsΔT_h)]−1. Điểm cực đại nội miền thỏa:

s_* = H/(πeρcΔT_h)
r_max = √s_*

Vẫn phải kiểm s_*≥a² để thời gian t_*=(s_*−a²)/(4α) không âm. Với ngưỡng 200 K, s_*=3,75319433×10⁻⁵ m²; r_max=6,12633 mm tại t_*=0,349104 s. Đĩa bán kính này mô tả vùng từng vượt ngưỡng trong toàn diễn biến của mô hình.

Nếu đổi ngưỡng lên 400 K, s_*=1,87659716×10⁻⁵ m² nhỏ hơn a². Công thức cực trị không ràng buộc cho 4,33197 mm, nhưng giá trị ấy đòi thời gian âm và không được dùng. Bán kính lớn nhất hợp lệ xuất hiện lúc t=0, bằng 4,22247 mm. Bỏ điều kiện miền có thể tạo sai số ngay cả khi công thức và máy tính đều đúng.

Tại cực đại nội miền của contour 200 K, r_max²=s_*. Năng lượng bên trong đĩa khi ấy bằng H(1−e⁻¹), tức khoảng 63,2121% tổng năng lượng. Phần còn lại nằm ở ngoài contour, nơi nhiệt độ thấp hơn ngưỡng nhưng vẫn cao hơn nền. Không thể quy toàn bộ năng lượng cho vùng tô màu rồi suy nhiệt độ trung bình từ diện tích ấy.

Đỉnh nhiệt khác thời gian lưu trên ngưỡng
Điểm r=6 mm có đỉnh chỉ cao hơn ngưỡng 200 K một lượng nhỏ. Giải phương trình nhiệt độ tại điểm này bằng ngưỡng cho hai thời điểm 0,064971 s và 0,661740 s. Thời gian nằm trên ngưỡng là khoảng 0,596770 s. Một bản đồ chỉ lưu nhiệt độ lớn nhất không chứa thông tin hai giao điểm này.

Trong phân tích vật liệu, cùng một đỉnh nhiệt có thể đi kèm lịch sử nung và nguội khác. Ví dụ toán học giúp tách các đại lượng cần đo: đỉnh, thời gian trên ngưỡng và tốc độ thay đổi. Nó không tự quy đổi chúng thành độ cứng, tổ chức hoặc tính chất cơ học nếu thiếu mô hình vật liệu được xác lập.

Độ nhạy và giới hạn sử dụng
Khi cực đại còn nằm trong miền hợp lệ, r_max tỷ lệ với √H. Giảm H 20% cho r_max=5,47956 mm; tăng 20% cho 6,71106 mm. Thời điểm đạt các bán kính ấy lần lượt là 0,139998 s và 0,558211 s. Bán kính không thay đổi cùng tỷ lệ phần trăm với năng lượng.

Giữ ρc và H không đổi, tăng k chỉ tăng α trong mô hình này: nó làm diễn biến xảy ra nhanh hơn, còn bán kính lớn nhất qua mọi thời điểm không đổi. Kết luận đó dựa trên miền vô hạn, không mất nhiệt và không chuyển pha. Với một tấm hữu hạn có trao đổi nhiệt, kết quả không còn tự động đúng.

Khi dùng mô hình để đối chiếu phép tính số, nên kiểm tổng năng lượng, điều kiện t≥0, contour tại vài thời điểm và lịch sử nhiệt tại một điểm. Khi muốn mô tả đường hàn thật, phải bổ sung hình học, nguồn di chuyển, các tính chất phụ thuộc nhiệt độ và bằng chứng đo thích hợp. Đường đẳng nhiệt là một kết quả nhiệt học có định nghĩa rõ; gọi nó là ranh giới luyện kim đòi hỏi thêm dữ liệu và lập luận.

Nguồn tham khảo
[1] What is the Heat Affected Zone (HAZ)? — TWI. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] The heat equation — fundamental solution in R^d — Gautam Iyer — Carnegie Mellon University, course notes 2026. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Exploiting Maximum Principles to Save Time and Resources — Temesgen Kindo — COMSOL, 09/05/2017. Truy cập ngày 09/11/2026.

Rà soát nội dung: 09/11/2026.
 
Top