Đường hàn vòng chịu mô men xoắn: bán kính, cung thiếu và trọng tâm thay đổi

Một vòng tròn đầy đủ có tính đối xứng rất mạnh
Trong mô hình đường hàn tròn liên tục, mọi điểm cách tâm cùng một bán kính. Dưới mô men xoắn thuần quanh tâm, độ lớn tải đường có thể đồng đều, dù hướng của nó luôn đổi dọc vòng. Nếu thiếu một cung, tâm hình tròn còn giữ nguyên nhưng trọng tâm phần đường hàn còn lại đã dịch chuyển. Hai điểm đó cần được phân biệt trước khi tính lực.

Bài này xét tải nằm trong mặt phẳng vòng và mô men vuông góc mặt phẳng ấy. Các bản nối được xem cứng, đường hàn đàn hồi tuyến tính và cùng độ cứng trên mỗi đơn vị chiều dài. Hình học và tải đều giả định. Không dùng kết quả để thay kiểm tra uốn ngoài mặt phẳng, áp lực, mỏi hoặc một kết cấu chịu tải cụ thể.

Bán kính trong công thức phải thuộc đúng đường đang tích phân
Gọi R là bán kính đường tâm quy đổi của họng hàn, a là chiều dày họng, cùng tính bằng mm. Tổng chiều dài L=2πR và diện tích quy đổi A=aL. Tài liệu Autodesk có công thức vòng dùng bán kính dạng r+a/2, cho thấy phải xem rõ quy ước bán kính trước khi thay số. [1] Trong bài, R đã là bán kính đường quy đổi; không cộng thêm a/2 lần nữa.

Đặt x=Rcosθ, y=Rsinθ và ds=R dθ. Mô men cực đường và mô men cực diện tích quy đổi lần lượt là:

J_l = ∫R² ds = 2πR³
J = aJ_l = 2πaR³

J_l có đơn vị mm³; J có đơn vị mm⁴. Đây là mô hình dải họng tập trung trên một đường. Nó không phải công thức chính xác của một vành khăn có bề rộng hữu hạn trong mặt phẳng, dù khi dải rất mỏng hai biểu thức có thể gần nhau.

Từ cân bằng mô men tới tải đường
Với mô men thuần M_z, N·mm, tải tại mỗi điểm tiếp tuyến với vòng. Do đối xứng, độ lớn q không đổi. Tích phân mô men cho M_z=qRL, nên:

q = M_z/(2πR²)
τ = q/a = M_z/(2πaR²)

τ là độ lớn ứng suất danh nghĩa trong mô hình, MPa. Cùng kết quả có thể thu từ τ=M_zR/J. Tài liệu tính tải trong mặt phẳng của Autodesk phân biệt mô men, bán kính tới điểm xét và mô men cực, đồng thời nêu hệ số đổi N·m sang N·mm. [2] Bỏ hệ số 1.000 ở bước này tạo sai số ba bậc độ lớn.

Giả định R=60 mm, a=5 mm, M_z=4 kN·m=4.000.000 N·mm. L=376,9911 mm; A=1.884,9556 mm²; J=6.785.840,132 mm⁴. Tải đường q=176,8388 N/mm và τ=35,3678 MPa. Các lực tiếp tuyến không cùng phương nên tổng vectơ lực bằng không, trong khi tổng mô men vẫn bằng 4 kN·m.

Thêm lực trực tiếp làm xuất hiện một điểm lớn nhất
Đặt thêm lực F_y=−12.000 N qua tâm O, cùng mô men dương M_z đã cho. Thành phần trực tiếp τ_y,F=F_y/A=−6,3662 MPa. Thành phần xoắn tại góc θ là:

τ_x,M = −M_z R sinθ/J
τ_y,M = M_z R cosθ/J

Ở phía trái vòng, θ=π, thành phần xoắn hướng xuống cùng lực trực tiếp. Độ lớn tổng ở đó là 35,3678+6,3662=41,7340 MPa. Ở phía phải, hai phần ngược hướng. Không thể coi tải tổng vẫn đồng đều quanh vòng chỉ vì hình học còn đối xứng.

Với vòng đầy đủ, luôn có một tiếp tuyến song song và cùng chiều lực trực tiếp, nên độ lớn lớn nhất bằng tổng hai độ lớn riêng. Đó là tính chất của miền góc đầy đủ và mô hình này. Với cung hàn không kín, hướng tiếp tuyến cần thiết có thể không tồn tại, nên phải xét vị trí thực của từng cung.

Bỏ một cung sáu mươi độ
Xét một tình huống hình học riêng: không có đường hàn trong vùng −β<θ<β quanh phía phải vòng, với β=π/6, tức thiếu tổng cộng 60°. Phần còn lại kéo dài từ θ=β tới θ=2π−β. Không coi đây là hướng dẫn chấp nhận một khuyết tật; ta chỉ khảo sát ảnh hưởng của việc thay miền truyền lực.

Chiều dài còn lại L_c=R(2π−2β)=314,1593 mm, bằng 5/6 vòng đầy đủ. Đối xứng qua trục x cho y_c=0. Tích phân mô men bậc nhất cho:

x_c = −2R²sinβ/L_c

Vì vậy x_c=−11,4592 mm. Trọng tâm dịch sang trái, ra xa phần đã bỏ. Lấy O làm tâm xoắn như cũ sẽ không đáp ứng điều kiện tổng lực bằng không của mô men thuần trong mô hình đàn hồi.

Tờ công thức EngG 130 của University of Alberta trình bày mô men cực và định lý chuyển trục song song. [3] Áp dụng cho diện tích quy đổi A_c=aL_c, ta có:

J_c = aL_c(R²−x_c²)

Kết quả J_c=5.448.601,970 mm⁴. Chỉ lấy J đầy đủ nhân 5/6 sẽ cho mô men quanh O, chưa phải quanh trọng tâm C; còn phải trừ A_c x_c². Việc đổi tâm là một phần của phép tính, không phải một hiệu chỉnh nhỏ tùy chọn.

Mô men thuần trên cung còn lại
Giữ một ngẫu lực thuần M_z=4 kN·m, không có hợp lực đi kèm. Ngẫu lực có cùng mô men quanh mọi gốc, nên chuyển từ O sang C không đổi M_z. Độ lớn ứng suất ở một điểm nay là |M_z|r_c/J_c, với r_c là khoảng cách từ điểm tới C.

Hai đầu cung ở θ=±30° có tọa độ x=51,9615 mm, y=±30 mm. Chúng cách C khoảng 70,1583 mm, lớn hơn R=60 mm. Độ lớn ứng suất tại hai đầu là 51,5055 MPa, trong khi ở điểm trái vòng chỉ là 35,6354 MPa.

Nếu đơn giản tăng kết quả vòng đầy đủ theo tỷ số 6/5, ta chỉ có 42,4413 MPa, thấp hơn giá trị đầu cung. Phần chiều dài bị bỏ làm đổi đồng thời diện tích, trọng tâm, mô men cực và khoảng cách lớn nhất. Một tỷ lệ chiều dài không giữ được tất cả các đại lượng đó.

Trong ví dụ, r_c²=R²+x_c²−2Rx_c cosθ. Vì x_c<0, khoảng cách lớn nhất trên miền góc còn lại nằm ở hai đầu cung, nơi cosθ lớn nhất trong miền. Đây là lý do hình học để chọn điểm kiểm, thay vì chỉ quét vài góc tùy ý.

Khi có hợp lực, phải chuyển cả mô men tải
Thêm lại lực F_y=−12.000 N đặt qua O, cùng ngẫu lực 4 kN·m. Mô men tổng quanh C là:

M_C = M_O − x_c F_y

Ta được M_C=3.862.490,129 N·mm. Dùng nguyên 4.000.000 N·mm quanh C sẽ bỏ qua mô men của lực trực tiếp do chuyển gốc. Thành phần ứng suất được tính từ A_c, J_c và tọa độ tương đối với C.

Tại hai đầu cung, độ lớn tổng là 42,9535 MPa; tại điểm trái vòng là 42,0498 MPa. Với các dấu tải này, hai đầu vẫn kiểm soát, nhưng không còn là cùng giá trị của bài toán mô men thuần. Thay chiều lực hoặc chiều ngẫu lực có thể chuyển vị trí lớn nhất sang phần khác của cung.

Có thể kiểm cân bằng bằng cách tích phân τ_x a ds, τ_y a ds và mô men của chúng. Kết quả phải trả lại hai lực và mô men quanh gốc đã chọn. Kiểm tổng mô men quanh cả O lẫn C, kèm công thức chuyển gốc, là cách tốt để bắt lỗi dấu.

Độ nhạy với bán kính không chỉ là tăng chiều dài
Với vòng đầy đủ chịu mô men thuần, giữ a không đổi thì τ tỷ lệ R⁻². Tăng R 20% làm τ còn 1/1,2²=69,4444% giá trị cũ. Chiều dài và diện tích họng đồng thời tăng 20%, còn cánh tay đòn cũng tăng; hai tác động cùng góp phần giảm ứng suất.

Nếu giữ A=a2πR không đổi bằng cách giảm a khi tăng R, τ=M_z/(AR) chỉ giảm theo R⁻¹. Cùng tăng bán kính 20% nhưng ứng suất chỉ còn 83,3333%. Điều kiện giữ nguyên nào được chọn phải ghi rõ; “giữ lượng hàn” cũng cần định nghĩa theo thể tích kim loại thật chứ không tự đồng nhất với A.

Mô hình còn bỏ độ mềm của bản, biến dạng cục bộ tại chỗ kết thúc cung và tập trung ứng suất tại chân hàn. Vì vậy các số trên phù hợp để kiểm hình học và đường truyền lực danh nghĩa. Một phương án vòng hàn thực cần đối chiếu hình học họng, chiều dài tham gia, chế độ tải và tiêu chí thiết kế tương ứng trước khi kết luận.

Nguồn tham khảo
[1] Polar Moment of Inertia for Fillet Weld Joints — Autodesk Inventor 2024 Help. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Calculation of fillet welds loaded in the plane of part joining — Autodesk Inventor engineering calculation reference. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] EngG 130 Formula Sheet — University of Alberta — Engineering Mechanics. Truy cập ngày 09/11/2026.

Rà soát nội dung: 09/11/2026.
 
Top