1. Giãn nở tự do là đầu vào, chưa phải chuyển vị của liên kết
Hai vật liệu nối với nhau có thể muốn thay đổi chiều dài khác nhau khi nhiệt độ thay đổi. Nếu liên kết buộc các đầu giữ chung chuyển vị, phần chênh lệch được bù bằng biến dạng cơ học và tạo nội lực. Muốn biết ứng suất, cần mô tả cả vật liệu lẫn đường truyền lực và khả năng xoay, trượt của cấu tạo.
Bài giảng FAMU–FSU về tải dọc trình bày cách ghép điều kiện cân bằng với tương thích chuyển vị cho thanh và ống khác vật liệu chịu nhiệt.[1] Bài này tự dựng một hệ đồng trục để suy công thức, sau đó thay từng điều kiện biên. Các tham số minh họa không phải dữ liệu được chứng nhận của một cặp hợp kim thực.
2. Hệ đồng trục có một chuyển vị chung
Xét một lõi và một ống bao đồng trục, mỗi phần dài L=1.200 mm, nối với hai bản đầu lý tưởng. Bản trái cố định mốc dọc; bản phải được phép dịch dọc nhưng không quay. Không có tải dọc ngoài ở trạng thái đầu, cả hai phần không ứng suất tại nhiệt độ lắp T_0. Bỏ qua truyền lực ngang giữa lõi và ống, biến dạng tại đầu và mất ổn định.
Vật liệu 1 có E_1=200.000 MPa, A_1=600 mm², α_1=12×10⁻⁶/K. Vật liệu 2 có E_2=100.000 MPa, A_2=400 mm², α_2=20×10⁻⁶/K. Cả hai được tăng nhiệt đều 100 K. Biến dạng tự do lần lượt ε_th,1=0,0012 và ε_th,2=0,0020.
Với chuyển vị chung u, biến dạng tổng ε=u/L và quy ước kéo dương:
σ_i = E_i(ε − ε_th,i)
N_i = A_iσ_i
Vì bản phải không chịu tải ngoài, N_1+N_2=0. Đặt D=E_1A_1+E_2A_2, suy ra:
ε = (E_1A_1ε_th,1 + E_2A_2ε_th,2)/D
Đây là trung bình theo EA, không phải trung bình đơn giản hai hệ số α. Trong mô hình một chiều, EA bằng N, D=160.000.000 N; độ cứng dọc của cả cặp là D/L=133.333,333 N/mm.
3. Tính nội lực và kiểm cân bằng
Thay số cho ε=0,0014, u=1,68 mm. Vật liệu 1 chịu σ_1=+40 MPa, nên N_1=+24.000 N. Vật liệu 2 chịu σ_2=−60 MPa, N_2=−24.000 N. Tổng lực bằng không, dù từng vật liệu có ứng suất khác không.
Nếu tách rời, phần 1 giãn 1,44 mm và phần 2 giãn 2,40 mm. Sau ghép, phần 1 bị kéo dài thêm 0,24 mm so với trạng thái tự do; phần 2 bị nén ngắn 0,72 mm so với trạng thái tự do. Cộng biến dạng nhiệt và cơ học cho từng phần đều thu 1,68 mm, tạo phép kiểm tương thích độc lập.
Trung bình cộng α bằng 16×10⁻⁶/K sẽ dự đoán u=1,92 mm. Nó sai trong trường hợp này vì E_1A_1 lớn gấp ba E_2A_2, khiến giãn chung gần giãn tự do của phần 1 hơn. Hệ số giãn nở tương đương của cặp trong điều kiện đang xét là 14×10⁻⁶/K.
Không diễn giải 24 kN là phản lực tổng vào nền tại bản trái. Trong mô hình không tải ngoài, hai lực dọc tại bản đầu triệt tiêu về hợp lực; chi tiết bản và liên kết vẫn phải truyền cặp lực giữa hai phần. Một cấu tạo thực có lệch tâm có thể phát sinh thêm mômen.
4. Thay diện tích không làm mọi ứng suất giảm
Giữ các dữ liệu khác, tăng A_2 từ 400 lên 800 mm². Biến dạng chung trở thành 0,00152. Ứng suất phần 1 tăng từ 40 lên 64 MPa; ứng suất nén phần 2 giảm độ lớn từ 60 xuống 48 MPa. Lực tự cân bằng tăng thành 38,4 kN.
Thêm vật liệu vào phần 2 làm nó có ảnh hưởng lớn hơn đối với chuyển vị chung, nên kéo phần 1 đi xa hơn trạng thái tự do. Kết quả này cho thấy “tăng tiết diện” không đồng nghĩa mọi nội lực và ứng suất do tương thích đều giảm.
Nếu hai α bằng nhau và cả hai tăng cùng nhiệt độ, công thức cho ε=αΔT và cả hai σ bằng không, miễn bản phải vẫn tự do. Nếu E_2A_2 tiến về không, biến dạng chung tiến về ε_th,1. Hai giới hạn này là các phép kiểm hữu ích cho bảng tính.
5. Tải ngoài và gối đàn hồi là hai bài toán riêng
Nếu đặt lực kéo ngoài P=32.000 N vào bản phải của hệ ban đầu, cân bằng đổi thành N_1+N_2=P. Khi đó:
ε = (P + ΣE_iA_iε_th,i)/D
Kết quả ε=0,0016, σ_1=80 MPa và σ_2=−40 MPa. Hai lực là 48 kN và −16 kN, tổng đúng 32 kN. Dù tải tổng là kéo, phần 2 vẫn có thể chịu nén vì chênh giãn nhiệt chưa được bù hết.
Trong cấu hình khác, bỏ P và nối bản phải với nền qua lò xo dọc k_g=80.000 N/mm, ban đầu không có lực. Lò xo chống chuyển vị u bằng lực −k_gu. Phương trình cân bằng cho:
u = Σ(E_iA_iε_th,i)/(D/L + k_g)
Thu u=1,05 mm, σ_1=−65 MPa, σ_2=−112,5 MPa. Tổng lực của hai phần là −84 kN và lực lò xo có độ lớn 84 kN. Cả hai phần nay chịu nén. Không thể tiếp tục dùng điều kiện N_1+N_2=0 sau khi đã thêm đường truyền lực vào nền.
6. Nhiệt độ hai phần khác nhau có thể đảo dấu nội lực
Trở lại hệ không tải ngoài, bản phải tự do. Nếu phần 1 tăng 100 K nhưng phần 2 chỉ tăng 50 K, biến dạng tự do tương ứng là 0,0012 và 0,0010. Phần có α lớn hơn lúc này lại muốn giãn ít hơn vì tăng nhiệt ít hơn.
Công thức tổng quát cho ε=0,00115 và u=1,38 mm. Ứng suất đổi thành σ_1=−10 MPa, σ_2=+15 MPa, các lực là −6 và +6 kN. Xếp dấu kéo–nén chỉ theo thứ tự α mà bỏ trường nhiệt sẽ sai trong trường hợp này.
Khi có dữ liệu giãn đo được, có thể nhập trực tiếp ε_th,i(T) thay cho α_iΔT. NETZSCH mô tả phép đo dilatometry theo dõi thay đổi kích thước với nhiệt độ và thời gian, trong đó hệ số trung bình được suy từ thay đổi tương đối chiều dài trên khoảng nhiệt.[2] Cần giữ nhiệt độ tham chiếu của dữ liệu để không ghép hai đường giãn bắt đầu từ hai mốc khác nhau.
7. Cặp hai lớp được phép uốn có thêm bậc tự do
Kết quả dọc ở trên không áp dụng nguyên xi cho hai dải dán chồng lệch tâm, được phép cong. COMSOL đưa ra mô hình dải hai kim loại bị nung và uốn để minh họa tương tác nhiệt–kết cấu.[3] Ở đây dựng một trường hợp riêng, đơn giản hơn, để thấy vai trò của độ cong.
Cho hai lớp cùng E, cùng bề rộng, mỗi lớp dày h/2, tổng h=4 mm. Mối ghép hoàn hảo, không lực dọc và không mômen ngoài; mỗi lớp có biến dạng nhiệt tự do đều. Chọn y=0 tại giữa chiều dày và dạng biến dạng ε(y)=ε_0+κy.
Tích phân lực bằng không cho ε_0=(ε_th,1+ε_th,2)/2. Tích phân mômen bằng không, sử dụng ∫y²dy=h³/12 và mômen của biến dạng nhiệt bằng h²(ε_th,2−ε_th,1)/8, cho:
κ = 3(ε_th,2 − ε_th,1)/(2h)
Nếu chênh biến dạng nhiệt là 0,0008, κ=0,0003 mm⁻¹. Một đoạn dài 100 mm với tiếp tuyến đầu giữ ngang có độ lệch đầu gần κL²/2=1,50 mm trong xấp xỉ góc nhỏ; κL=0,03 rad. Đây là số của mô hình hai lớp bằng E và bằng chiều dày, không phải công thức dùng tùy ý cho mọi tấm bọc.
8. Giới hạn của mô hình và dữ liệu cần giữ
Các phép tính đều giả định đàn hồi tuyến tính, liên kết còn giữ tương thích và không trượt, không chảy dẻo hoặc biến đổi tổ chức. Nếu nung rồi trở lại đúng T_0 trong chính mô hình thuận nghịch ấy, biến dạng nhiệt và nội lực trở lại bằng không. Không dùng kết quả này để kết luận mối hàn thực luôn không có ứng suất dư sau nguội.
Khi chuyển sang phân tích một chi tiết, cần xác định nhiệt độ lúc ghép, sự phân bố nhiệt, trạng thái ban đầu, khả năng xoay của bản đầu và vị trí truyền lực. Đại lượng cần kiểm có thể là ứng suất dọc, lực tại liên kết, độ cong hoặc ứng suất cắt gần đầu lớp. Mỗi đại lượng đòi hỏi mức mô hình phù hợp; hệ số α riêng lẻ không đủ quyết định toàn bộ đáp ứng.
Nguồn tham khảo
[1] Mechanics & Materials 1 — Chapter 10 continued: Axial Loading, Thermal Stress — FAMU–FSU College of Engineering, Department of Mechanical Engineering. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Dilatometry — Method for Determination of Dimensional Changes — NETZSCH Analyzing & Testing. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Bimetallic Strip in Airflow — Application ID 74251 — COMSOL. Truy cập ngày 09/11/2026.
Rà soát nội dung: 09/11/2026.
Hai vật liệu nối với nhau có thể muốn thay đổi chiều dài khác nhau khi nhiệt độ thay đổi. Nếu liên kết buộc các đầu giữ chung chuyển vị, phần chênh lệch được bù bằng biến dạng cơ học và tạo nội lực. Muốn biết ứng suất, cần mô tả cả vật liệu lẫn đường truyền lực và khả năng xoay, trượt của cấu tạo.
Bài giảng FAMU–FSU về tải dọc trình bày cách ghép điều kiện cân bằng với tương thích chuyển vị cho thanh và ống khác vật liệu chịu nhiệt.[1] Bài này tự dựng một hệ đồng trục để suy công thức, sau đó thay từng điều kiện biên. Các tham số minh họa không phải dữ liệu được chứng nhận của một cặp hợp kim thực.
2. Hệ đồng trục có một chuyển vị chung
Xét một lõi và một ống bao đồng trục, mỗi phần dài L=1.200 mm, nối với hai bản đầu lý tưởng. Bản trái cố định mốc dọc; bản phải được phép dịch dọc nhưng không quay. Không có tải dọc ngoài ở trạng thái đầu, cả hai phần không ứng suất tại nhiệt độ lắp T_0. Bỏ qua truyền lực ngang giữa lõi và ống, biến dạng tại đầu và mất ổn định.
Vật liệu 1 có E_1=200.000 MPa, A_1=600 mm², α_1=12×10⁻⁶/K. Vật liệu 2 có E_2=100.000 MPa, A_2=400 mm², α_2=20×10⁻⁶/K. Cả hai được tăng nhiệt đều 100 K. Biến dạng tự do lần lượt ε_th,1=0,0012 và ε_th,2=0,0020.
Với chuyển vị chung u, biến dạng tổng ε=u/L và quy ước kéo dương:
σ_i = E_i(ε − ε_th,i)
N_i = A_iσ_i
Vì bản phải không chịu tải ngoài, N_1+N_2=0. Đặt D=E_1A_1+E_2A_2, suy ra:
ε = (E_1A_1ε_th,1 + E_2A_2ε_th,2)/D
Đây là trung bình theo EA, không phải trung bình đơn giản hai hệ số α. Trong mô hình một chiều, EA bằng N, D=160.000.000 N; độ cứng dọc của cả cặp là D/L=133.333,333 N/mm.
3. Tính nội lực và kiểm cân bằng
Thay số cho ε=0,0014, u=1,68 mm. Vật liệu 1 chịu σ_1=+40 MPa, nên N_1=+24.000 N. Vật liệu 2 chịu σ_2=−60 MPa, N_2=−24.000 N. Tổng lực bằng không, dù từng vật liệu có ứng suất khác không.
Nếu tách rời, phần 1 giãn 1,44 mm và phần 2 giãn 2,40 mm. Sau ghép, phần 1 bị kéo dài thêm 0,24 mm so với trạng thái tự do; phần 2 bị nén ngắn 0,72 mm so với trạng thái tự do. Cộng biến dạng nhiệt và cơ học cho từng phần đều thu 1,68 mm, tạo phép kiểm tương thích độc lập.
Trung bình cộng α bằng 16×10⁻⁶/K sẽ dự đoán u=1,92 mm. Nó sai trong trường hợp này vì E_1A_1 lớn gấp ba E_2A_2, khiến giãn chung gần giãn tự do của phần 1 hơn. Hệ số giãn nở tương đương của cặp trong điều kiện đang xét là 14×10⁻⁶/K.
Không diễn giải 24 kN là phản lực tổng vào nền tại bản trái. Trong mô hình không tải ngoài, hai lực dọc tại bản đầu triệt tiêu về hợp lực; chi tiết bản và liên kết vẫn phải truyền cặp lực giữa hai phần. Một cấu tạo thực có lệch tâm có thể phát sinh thêm mômen.
4. Thay diện tích không làm mọi ứng suất giảm
Giữ các dữ liệu khác, tăng A_2 từ 400 lên 800 mm². Biến dạng chung trở thành 0,00152. Ứng suất phần 1 tăng từ 40 lên 64 MPa; ứng suất nén phần 2 giảm độ lớn từ 60 xuống 48 MPa. Lực tự cân bằng tăng thành 38,4 kN.
Thêm vật liệu vào phần 2 làm nó có ảnh hưởng lớn hơn đối với chuyển vị chung, nên kéo phần 1 đi xa hơn trạng thái tự do. Kết quả này cho thấy “tăng tiết diện” không đồng nghĩa mọi nội lực và ứng suất do tương thích đều giảm.
Nếu hai α bằng nhau và cả hai tăng cùng nhiệt độ, công thức cho ε=αΔT và cả hai σ bằng không, miễn bản phải vẫn tự do. Nếu E_2A_2 tiến về không, biến dạng chung tiến về ε_th,1. Hai giới hạn này là các phép kiểm hữu ích cho bảng tính.
5. Tải ngoài và gối đàn hồi là hai bài toán riêng
Nếu đặt lực kéo ngoài P=32.000 N vào bản phải của hệ ban đầu, cân bằng đổi thành N_1+N_2=P. Khi đó:
ε = (P + ΣE_iA_iε_th,i)/D
Kết quả ε=0,0016, σ_1=80 MPa và σ_2=−40 MPa. Hai lực là 48 kN và −16 kN, tổng đúng 32 kN. Dù tải tổng là kéo, phần 2 vẫn có thể chịu nén vì chênh giãn nhiệt chưa được bù hết.
Trong cấu hình khác, bỏ P và nối bản phải với nền qua lò xo dọc k_g=80.000 N/mm, ban đầu không có lực. Lò xo chống chuyển vị u bằng lực −k_gu. Phương trình cân bằng cho:
u = Σ(E_iA_iε_th,i)/(D/L + k_g)
Thu u=1,05 mm, σ_1=−65 MPa, σ_2=−112,5 MPa. Tổng lực của hai phần là −84 kN và lực lò xo có độ lớn 84 kN. Cả hai phần nay chịu nén. Không thể tiếp tục dùng điều kiện N_1+N_2=0 sau khi đã thêm đường truyền lực vào nền.
6. Nhiệt độ hai phần khác nhau có thể đảo dấu nội lực
Trở lại hệ không tải ngoài, bản phải tự do. Nếu phần 1 tăng 100 K nhưng phần 2 chỉ tăng 50 K, biến dạng tự do tương ứng là 0,0012 và 0,0010. Phần có α lớn hơn lúc này lại muốn giãn ít hơn vì tăng nhiệt ít hơn.
Công thức tổng quát cho ε=0,00115 và u=1,38 mm. Ứng suất đổi thành σ_1=−10 MPa, σ_2=+15 MPa, các lực là −6 và +6 kN. Xếp dấu kéo–nén chỉ theo thứ tự α mà bỏ trường nhiệt sẽ sai trong trường hợp này.
Khi có dữ liệu giãn đo được, có thể nhập trực tiếp ε_th,i(T) thay cho α_iΔT. NETZSCH mô tả phép đo dilatometry theo dõi thay đổi kích thước với nhiệt độ và thời gian, trong đó hệ số trung bình được suy từ thay đổi tương đối chiều dài trên khoảng nhiệt.[2] Cần giữ nhiệt độ tham chiếu của dữ liệu để không ghép hai đường giãn bắt đầu từ hai mốc khác nhau.
7. Cặp hai lớp được phép uốn có thêm bậc tự do
Kết quả dọc ở trên không áp dụng nguyên xi cho hai dải dán chồng lệch tâm, được phép cong. COMSOL đưa ra mô hình dải hai kim loại bị nung và uốn để minh họa tương tác nhiệt–kết cấu.[3] Ở đây dựng một trường hợp riêng, đơn giản hơn, để thấy vai trò của độ cong.
Cho hai lớp cùng E, cùng bề rộng, mỗi lớp dày h/2, tổng h=4 mm. Mối ghép hoàn hảo, không lực dọc và không mômen ngoài; mỗi lớp có biến dạng nhiệt tự do đều. Chọn y=0 tại giữa chiều dày và dạng biến dạng ε(y)=ε_0+κy.
Tích phân lực bằng không cho ε_0=(ε_th,1+ε_th,2)/2. Tích phân mômen bằng không, sử dụng ∫y²dy=h³/12 và mômen của biến dạng nhiệt bằng h²(ε_th,2−ε_th,1)/8, cho:
κ = 3(ε_th,2 − ε_th,1)/(2h)
Nếu chênh biến dạng nhiệt là 0,0008, κ=0,0003 mm⁻¹. Một đoạn dài 100 mm với tiếp tuyến đầu giữ ngang có độ lệch đầu gần κL²/2=1,50 mm trong xấp xỉ góc nhỏ; κL=0,03 rad. Đây là số của mô hình hai lớp bằng E và bằng chiều dày, không phải công thức dùng tùy ý cho mọi tấm bọc.
8. Giới hạn của mô hình và dữ liệu cần giữ
Các phép tính đều giả định đàn hồi tuyến tính, liên kết còn giữ tương thích và không trượt, không chảy dẻo hoặc biến đổi tổ chức. Nếu nung rồi trở lại đúng T_0 trong chính mô hình thuận nghịch ấy, biến dạng nhiệt và nội lực trở lại bằng không. Không dùng kết quả này để kết luận mối hàn thực luôn không có ứng suất dư sau nguội.
Khi chuyển sang phân tích một chi tiết, cần xác định nhiệt độ lúc ghép, sự phân bố nhiệt, trạng thái ban đầu, khả năng xoay của bản đầu và vị trí truyền lực. Đại lượng cần kiểm có thể là ứng suất dọc, lực tại liên kết, độ cong hoặc ứng suất cắt gần đầu lớp. Mỗi đại lượng đòi hỏi mức mô hình phù hợp; hệ số α riêng lẻ không đủ quyết định toàn bộ đáp ứng.
Nguồn tham khảo
[1] Mechanics & Materials 1 — Chapter 10 continued: Axial Loading, Thermal Stress — FAMU–FSU College of Engineering, Department of Mechanical Engineering. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Dilatometry — Method for Determination of Dimensional Changes — NETZSCH Analyzing & Testing. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Bimetallic Strip in Airflow — Application ID 74251 — COMSOL. Truy cập ngày 09/11/2026.
Rà soát nội dung: 09/11/2026.


