Giãn nở nhiệt sàn thép: lượng dịch chuyển và đường truyền lực

Sàn thép giãn dài nhưng lực phụ thuộc vào cách giữ
Một sàn công nghệ ngoài trời thay đổi kích thước khi nhiệt độ thép thay đổi. Bài toán không kết thúc ở phép nhân chiều dài với hệ số giãn nở: cần biết điểm nào được giữ, điểm nào được trượt, khe hở bao nhiêu và hệ đỡ biến dạng ra sao. Cùng một nhiệt độ có thể tạo chuyển vị đáng kể với lực nhỏ, hoặc chuyển vị nhỏ đi kèm lực kiềm chế lớn.

Bài giảng cơ học vật liệu của MIT tách biến dạng tổng thành phần cơ học và phần nhiệt trong miền đàn hồi tuyến tính. [1] Với thanh một phương, quy ước kéo dương, có thể viết:

ε=σ/E+αΔT

Trong đó ε là biến dạng không thứ nguyên, σ là ứng suất, E là môđun đàn hồi cùng đơn vị với σ, α có đơn vị 1/K và ΔT là chênh nhiệt độ so với trạng thái tham chiếu. Hiệu nhiệt độ theo kelvin bằng hiệu theo độ Celsius; nhiệt độ tuyệt đối và hiệu nhiệt độ phải được phân biệt khi nhập dữ liệu.

Chuyển vị tự do của một sàn hình chữ nhật
Giả định sàn thép dài L=36 m, rộng B=12 m, nhiệt độ đồng đều tăng từ 30 lên 75°C. Chọn α=12×10⁻⁶/K cho ví dụ, không coi đây là giá trị mặc định của mọi mác thép ở mọi nhiệt độ. Khi được giãn tự do, biến dạng nhiệt bằng 0,00054, tức 540 microstrain.

Độ tăng chiều dài là ΔL=αLΔT=19,44 mm; độ tăng bề rộng là ΔB=6,48 mm. Đây là thay đổi khoảng cách giữa hai đầu đối diện. Nó chưa nói từng đầu chuyển động bao nhiêu so với móng.

Nếu điểm cố định nằm tại tâm và các liên kết khác cho phép chuyển động phù hợp, hai đầu dọc dịch lần lượt −9,72 và +9,72 mm. Hai mép ngang dịch −3,24 và +3,24 mm. Tại một góc, vectơ chuyển vị có hai thành phần 9,72 và 3,24 mm, độ lớn khoảng 10,246 mm.

Nếu cố định một góc, góc đối diện có các thành phần 19,44 và 6,48 mm. Không thể dùng khoảng trượt tính theo sơ đồ cố định tâm cho một sàn thực tế cố định đầu mà vẫn giữ nguyên các con số. Sự thay đổi điểm chuẩn làm thay đổi chuyển vị tại gối dù biến dạng tự do của thép không đổi.

Hướng dẫn gối cầu thép của AASHTO/NSBA nhấn mạnh chuyển động nhiệt theo cả hai phương và vai trò của hướng dẫn hướng cùng điểm không chuyển vị. [2] Ở đây chỉ dùng nguyên lý hình học đó; các quy định thiết kế gối cầu không được chuyển thành tiêu chí nghiệm thu sàn công nghệ.

Nhiệt độ lúc lắp quyết định khoảng đi về mỗi phía
Giả định nhiệt độ thép thấp nhất cần xét là 5°C và cao nhất 75°C, lắp tại 30°C. Với điểm cố định ở đầu, đầu còn lại cần có khả năng đi theo chiều co 10,80 mm và chiều giãn 19,44 mm so với vị trí lắp. Tổng hành trình giữa hai trạng thái là 30,24 mm.

Nếu lắp tại 45°C, hai phần hành trình thành 17,28 mm về phía co và 12,96 mm về phía giãn; tổng vẫn 30,24 mm. Vì vậy một gối có hành trình tổng đủ nhưng đặt sai vị trí ban đầu vẫn có thể chạm chặn ở một phía.

Các con số trên là chuyển vị tương đối cần xét, chưa phải chiều dài lỗ ôvan. Hình học bulông, kích thước vòng đệm, vị trí tiếp xúc, sai số lắp và cấu tạo chịu lực phải được xét riêng. Một lỗ dài cũng không chứng minh liên kết thực sự trượt nếu bề mặt đã bị khóa bởi lực siết, hàn bổ sung hoặc chi tiết phụ.

Thanh bị giữ cứng hai đầu: kiểm tra tương thích
Tách một thanh tương đương dài 36.000 mm, diện tích A=10.000 mm² và E=200.000 MPa. Đây là mô hình giả định để nhìn đường truyền lực, không phải cách quy đổi tùy ý toàn bộ sàn thành một thanh.

Nếu hai đầu hoàn toàn không dịch chuyển và thanh vẫn thẳng, ε=0. Từ quan hệ trên, σ=−EαΔT=−108 MPa; lực nén có độ lớn N=|σ|A=1.080 kN. Mỗi đầu truyền một lực bằng N theo hai chiều đối nhau; không chia đôi N cho hai đầu.

Độ cứng dọc của thanh k_b=EA/L≈55,556 kN/mm. Nhân k_b với giãn dài tự do 19,44 mm cũng cho 1.080 kN, tạo một kiểm tra đơn vị độc lập. Kết quả chỉ thuộc mô hình đàn hồi còn ổn định; mất ổn định, chảy dẻo, trượt hoặc biến dạng liên kết sẽ đổi quan hệ lực–chuyển vị.

Hệ đỡ mềm làm giảm lực kiềm chế
Thay đầu phải cố định bằng một lò xo dọc có độ cứng k_s=20 kN/mm, đầu trái vẫn cố định. Giả định lò xo ban đầu không có lực và không có khe hở. Khi nóng lên, thanh vừa nén đàn hồi vừa đẩy lò xo; tổng hai biến dạng phải bằng giãn dài tự do:

ΔL_free=N/k_b+N/k_s
N=ΔL_free/(1/k_b+1/k_s)

Với dữ liệu trên, N≈285,882 kN và chuyển vị đầu phải u=N/k_s≈14,294 mm. Thanh bị rút ngắn đàn hồi khoảng 5,146 mm so với trạng thái giãn tự do; cộng lại đúng 19,44 mm.

Nếu k_s tiến về không, lực tiến về không và chuyển vị tiến đến giãn tự do. Nếu k_s tăng rất lớn, chuyển vị tiến về không và lực tiến đến 1.080 kN. Hai giới hạn này giúp phát hiện lỗi nhập độ cứng hay nhầm lò xo nối tiếp thành song song.

Khe hở tạo quan hệ từng đoạn
Xét một cấu hình khác: thanh được giãn tự do 8 mm rồi mới chạm một chặn đàn hồi có k_s như trên. Chưa chạm thì lực chặn bằng không. Nhiệt độ tăng để vừa chạm là ΔT_contact=8/(αL)≈18,519°C so với lúc lắp.

Tại ΔT=45°C, phần giãn vượt khe là 11,44 mm. Lực chặn bằng 11,44/(1/55,556+1/20)≈168,235 kN. Chuyển vị đầu thanh là 8+168,235/20≈16,412 mm. Chỉ đưa k_s vào mô hình ngay từ đầu sẽ tính lực lớn hơn vì bỏ mất giai đoạn chưa tiếp xúc.

Khi nhiệt độ giảm và chặn chỉ chịu nén, lực phải trở về không sau khi mất tiếp xúc. Không cho lò xo tiếp tục kéo thanh nếu cấu tạo thực không có khả năng truyền kéo. Đường đi khi nóng và nguội còn có thể khác nhau nếu có ma sát; mô hình đàn hồi một chiều ở đây chưa mô tả hiện tượng đó.

Nhiệt độ không đều và vật liệu khác nhau
Nếu nửa chiều dài đầu tăng 45°C nhưng nửa sau chỉ tăng 15°C, giãn tự do bằng tổng αL_iΔT_i=12,96 mm, tương ứng nhiệt độ tăng trung bình theo chiều dài là 30°C. Dùng nhiệt độ cao nhất cho toàn thanh tạo một trường hợp bao riêng, không phải kết quả của trường nhiệt đã mô tả.

Nếu hai dầm biên song song có nhiệt độ khác nhau, lấy trung bình toàn sàn có thể bỏ mất biến dạng xoắn hoặc lực do khung ngang kiềm chế. Khi ấy cần giữ sự khác nhau giữa từng cấu kiện trong mô hình.

ASSDA lưu ý các họ thép không gỉ và thép carbon có hệ số giãn nở khác nhau, đồng thời nhiệt độ kim loại ngoài nắng có thể khác nhiệt độ không khí. [3] Nếu riêng ví dụ đổi α từ 12 lên 17×10⁻⁶/K, giãn dài tự do tăng từ 19,44 lên 27,54 mm, tức khoảng 41,7%. Không thể giữ nguyên hành trình gối chỉ vì kích thước sàn không thay đổi.

Từ phép tính đến chi tiết gối và liên kết
Cần ghi rõ nhiệt độ tham chiếu, trường nhiệt, vị trí cố định, hướng trượt và khả năng chịu kéo hoặc nén của từng liên kết. Sau đó kiểm tổng phản lực và đường truyền vào cột, giằng, móng cùng các thiết bị nối với sàn.

Một ống, máng cáp hay cầu thang nối giữa hai khối có thể vô tình khóa chuyển động đã được cho phép ở gối chính. Vì vậy kết quả hữu ích nhất không chỉ là một con số milimét, mà là một sơ đồ chuyển vị tương thích với toàn bộ chi tiết liên quan và các phản lực phát sinh trong từng trạng thái tiếp xúc.

Nguồn tham khảo
[1] Mechanics and Materials II — Linear thermo-elasticity, lec4.pdf, slides 24–25 — Massachusetts Institute of Technology, OpenCourseWare. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] G9.1-2022 Steel Bridge Bearing Guidelines, Second Edition with November 2023 Errata — Appendix B — AASHTO/NSBA Steel Bridge Collaboration. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] FAQ 10: Thermal Expansion and Design of Stainless Steel Fabrications — Australian Stainless Steel Development Association. Truy cập ngày 09/11/2026.

Rà soát nội dung: 09/11/2026.
 
Top