Mô hình nguội tập trung cho mẫu hàn và giới hạn áp dụng

Đường nguội của một mẫu không đại diện cho mọi điểm của mối hàn
Sau khi ngừng cấp nhiệt, một mẫu nhỏ có thể nguội gần như đồng đều, trong khi vùng vừa đi qua hồ quang của một liên kết lớn có chênh lệch nhiệt độ mạnh. Hai tình huống không nên dùng cùng một mô hình chỉ vì đều có đường nhiệt độ theo thời gian. Bài này khảo sát một mẫu đã có nhiệt độ ban đầu đồng đều, trao đổi nhiệt đối lưu với môi trường không đổi.

COMSOL mô tả mô hình nhiệt dung tập trung bằng một nhiệt độ phụ thuộc thời gian cho cả vật, với điều kiện gradient bên trong nhỏ so với chênh lệch giữa vật và môi trường. [1] Đây là giả thiết trung tâm. Nó cần được kiểm tra trước khi dùng nghiệm mũ để suy thời gian nguội hoặc hiệu chỉnh dữ liệu đo.

Dựng cân bằng năng lượng
Gọi m là khối lượng, kg; c là nhiệt dung riêng, J/(kg·K); T là nhiệt độ mẫu và T∞ là nhiệt độ môi trường. Nhiệt dung toàn mẫu C = mc có đơn vị J/K. OpenStax giải thích quan hệ giữa khối lượng, nhiệt dung riêng và lượng nhiệt làm thay đổi nhiệt độ. [2] Với c không đổi, tốc độ giảm nội năng là C dT/dt.

Giả định chỉ có trao đổi đối lưu trên diện tích A, m², với hệ số h, W/(m²·K). Công suất rời mẫu là hA(T − T∞). Cân bằng cho C dT/dt = −hA(T − T∞). Dấu âm thể hiện mẫu đang nguội khi T lớn hơn T∞. Nếu T thấp hơn môi trường, cùng phương trình dự đoán quá trình ấm lên.

Đặt θ = T − T∞ và giả định T∞ không đổi. Tách biến rồi tích phân từ thời điểm ban đầu thu được θ/θ₀ = exp(−t/τ), trong đó τ = C/(hA). Vì J/K chia cho W/K bằng giây, τ là hằng số thời gian. Sau một τ, phần chênh lệch nhiệt độ còn exp(−1), khoảng 36,8%, không phải nhiệt độ Celsius còn 36,8%.

Ví dụ hình học và điều kiện đầu
Chọn mẫu hình hộp 0,200 × 0,100 × 0,010 m. Giả định sáu mặt cùng trao đổi nhiệt, nên V = 0,000200 m³ và A = 2(0,200 × 0,100 + 0,200 × 0,010 + 0,100 × 0,010) = 0,0460 m². Dùng ρ = 7.850 kg/m³ và c = 500 J/(kg·K), đều là dữ liệu giả định cho bài toán.

Khối lượng bằng 1,57 kg, C = 785 J/K. Đặt h = 12 W/(m²·K), T₀ = 150 °C và T∞ = 25 °C. Hằng số thời gian τ = 785/(12 × 0,0460) = 1.422,10 giây, tương đương 23,70 phút. Chênh lệch ban đầu là 125 K; nhiệt hiện của mẫu so với môi trường trong mô hình bằng 98.125 J.

Sau 300 giây, T = 25 + 125 exp(−300/1.422,10) = 126,23 °C. Để tìm lúc T xuống 60 °C, dùng t = τ ln[(T₀ − T∞)/(T − T∞)]. Kết quả là 1.810,29 giây, khoảng 30,17 phút. Con số lớn hơn τ vì tại 60 °C chênh lệch còn 35/125 = 28%, thấp hơn 36,8%.

Nghiệm chỉ tiệm cận T∞ khi thời gian tăng. Không thể đưa T = T∞ vào công thức logarit để nhận một thời gian hữu hạn. Trong thực tế, người sử dụng thường cần một khoảng sai lệch nhiệt độ cho phép; khoảng ấy phải được định nghĩa theo mục đích đo, không tự coi bằng không.

Kiểm tra bằng tốc độ nguội ban đầu
Tại t = 0, công suất đối lưu bằng 12 × 0,0460 × 125 = 69 W. Chia cho C = 785 J/K cho tốc độ giảm nhiệt ban đầu 0,08790 K/s. Đạo hàm của nghiệm mũ cũng cho cùng trị số. Khi mẫu nguội, chênh nhiệt và công suất giảm, nên không giữ tốc độ này cho toàn khoảng 150 xuống 60 °C.

Nếu nhầm dùng tốc độ ban đầu không đổi, thời gian giảm 90 K chỉ khoảng 1.024 giây, ngắn hơn đáng kể 1.810 giây của nghiệm mũ. Sai lệch đến từ mô hình công suất trao đổi, không phải từ việc dùng giây hay phút. Cách kiểm tra này giúp nhận ra một đường thẳng đang được ngoại suy quá xa.

Số Biot và chiều dài đặc trưng
Với phép kiểm tra tập trung, chọn Lc = V/A = 0,00434783 m. Đặt hệ số dẫn nhiệt k giả định bằng 45 W/(m·K). Số Biot Bi = hLc/k = 0,00115942. COMSOL nêu điều kiện thường dùng Bi nhỏ hơn 0,1 cho xấp xỉ tập trung. [1] Giá trị của ví dụ nhỏ hơn mốc ấy, phù hợp với giả thiết gradient trong vật nhỏ trong bài toán đối lưu đang xét.

Lc không nhất thiết bằng chiều dày đầy đủ. Nếu chỉ hai mặt lớn trao đổi, A và Lc thay đổi; nếu một mặt tiếp xúc đồ gá dẫn nhiệt, cần thêm đường truyền nhiệt tương ứng. Việc dùng A của sáu mặt nhưng dùng Lc của một cấu hình khác sẽ làm phép kiểm tra không còn nhất quán.

Bi nhỏ cũng không xóa một gradient ban đầu đã tồn tại. Nếu một mặt vừa bị nung cục bộ còn phần còn lại lạnh, bước đầu cần mô hình phân bố nhiệt hoặc chờ một giai đoạn đồng đều có bằng chứng. Không dùng nhiệt độ tại một điểm nóng làm T₀ của toàn mẫu rồi cho rằng Bi đã bảo đảm giả thiết.

Độ nhạy của hằng số thời gian
Giữ hình học, c và m, tăng h gấp đôi làm τ và thời gian đến 60 °C giảm một nửa, còn khoảng 905,14 giây. Bi cũng tăng gấp đôi, nhưng vẫn nhỏ trong ví dụ. Tăng h lên 20% làm thời gian giảm 16,67%, vì quan hệ nghịch đảo; c tăng 10% làm thời gian tăng 10% nếu các giả thiết khác giữ nguyên.

Nếu phóng lớn cả ba kích thước mẫu gấp đôi, thể tích tăng tám lần và diện tích tăng bốn lần. Với cùng vật liệu và h, τ tăng hai lần, Bi cũng tăng hai lần. Không lấy quy luật khối lượng tăng tám lần để kết luận thời gian nguội tăng tám lần, vì diện tích trao đổi đã thay đổi đồng thời.

Suy ngược từ một điểm đo
Giả sử mẫu giả định được ghi nhận T = 90 °C sau 600 giây, trong khi T₀ và T∞ như trên. Từ nghiệm, h suy ra bằng −C ln[(90 − 25)/(150 − 25)]/(A × 600) ≈ 18,60 W/(m²·K). Đây là hệ số khớp dữ liệu trong mô hình, chưa chắc là hệ số đối lưu thuần.

Nếu có bức xạ, dẫn nhiệt qua giá đỡ hoặc sai lệch cảm biến, chúng có thể bị gộp vào h suy ngược. Nên đối chiếu nhiều điểm: đồ thị ln[(T − T∞)/(T₀ − T∞)] theo t phải gần đường thẳng trong miền mô hình phù hợp. Sai lệch có cấu trúc cho thấy cần xem lại điều kiện hoặc cơ chế trao đổi.

Ứng dụng đúng phạm vi trong công việc hàn
TWI giải thích gia nhiệt sơ bộ làm thay đổi quá trình nguội của vùng hàn. [3] Tuy nhiên, mô hình một nhiệt độ của bài không mô tả trực tiếp nguồn nhiệt di chuyển, vùng ảnh hưởng nhiệt, chuyển biến tổ chức hoặc thời gian nguội qua một khoảng nhiệt độ luyện kim cụ thể của liên kết thực.

Mô hình phù hợp nhất để học cân bằng năng lượng, kiểm tra một mẫu gần đồng đều và khảo sát độ nhạy trước khi dùng mô hình chi tiết hơn. Một báo cáo nên giữ cả hình học, diện tích trao đổi, điều kiện đầu, môi trường, nguồn tính chất và kiểm tra Biot. Nhờ đó người đọc thấy rõ phần nào được tính và phần nào chưa được mô tả.

Nguồn tham khảo
[1] Theory for the Thermal Capacitor and Thermal Mass Components — COMSOL. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] University Physics Volume 2, 1.4 — Heat Transfer, Specific Heat, and Calorimetry — OpenStax / Rice University. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Why is preheat used when arc welding steel, and how is it applied? — TWI. Truy cập ngày 09/11/2026.

Rà soát nội dung: 09/11/2026.
 
Top