Môđun đàn hồi từ thử kéo: tách độ giãn mẫu, độ mềm máy và sai lệch zero

1. Độ dốc nào đang được đo?
Trong báo cáo thử kéo, môđun Young E biểu thị độ dốc của quan hệ ứng suất–biến dạng trong miền đàn hồi tuyến tính được lựa chọn. Độ dốc lực–hành trình đầu máy lại chứa kích thước mẫu và đáp ứng của hệ thử. Nhầm hai đường cong có thể tạo một kết quả nhìn hợp lý nhưng thấp hơn đáng kể so với môđun của vật liệu giả định.

Lord và Morrell thảo luận trong nghiên cứu về đo môđun các vấn đề như phép đo biến dạng, căn chỉnh, xử lý dữ liệu, kiểm phần mềm và độ không đảm bảo.[1] Bài này không lấy một giá trị E tiêu chuẩn cho mọi loại thép. Tất cả số liệu bên dưới là dữ liệu tự dựng để kiểm cách tính và nhận diện nguồn sai khác.

2. Từ lực và độ giãn đến ứng suất, biến dạng
Xét mẫu tròn đồng nhất, đoạn đo có chiều dài L_0 và đường kính ban đầu d_0. Đặt A_0=πd_0²/4. Trong bài toán kéo đơn trục, biến dạng nhỏ:

σ = F/A_0
ε = ΔL/L_0
E = Δσ/Δε = L_0 ΔF/(A_0 Δ(ΔL))

Dùng F bằng N, A_0 bằng mm² cho σ và E bằng MPa; ε không thứ nguyên. Ký hiệu Δ(ΔL) là phần tăng độ giãn giữa hai mức tải trong miền đang xét. Nếu dữ liệu biến dạng được xuất bằng phần trăm, phải đổi sang tỷ số trước khi tính độ dốc. Giá trị 0,05% bằng 0,0005, không phải 0,05.

Chọn d_0=10 mm, L_0=50 mm và E thật của mô hình bằng 200.000 MPa. Khi lực tăng từ 5.000 lên 15.000 N, ΔF=10.000 N, Δσ=127,323954 MPa. Độ giãn tăng của riêng đoạn đo là 0,03183099 mm, tương ứng Δε=0,000636620. Chia hai số cho lại 200.000 MPa, tức 200 GPa.

3. Máy thử cũng biến dạng
Instron giải thích rằng khung, cảm biến lực, ngàm và các bộ phận ghép đều có biến dạng dưới tải; hành trình đầu máy có thể gồm tổng biến dạng hệ thống.[2] Để nhìn rõ ảnh hưởng, mô hình hóa phần ngoài đoạn đo bằng một lò xo tuyến tính có độ cứng K_m=500.000 N/mm, nối tiếp với mẫu.

Độ cứng dọc của đoạn mẫu là K_s=EA_0/L_0=314.159,265 N/mm. Với ΔF=10.000 N, phần máy giãn thêm 0,020 mm. Tổng hành trình tăng là 0,03183099+0,020=0,05183099 mm.

Nếu chia hành trình này cho L_0 rồi tính E, kết quả chỉ khoảng 122.826 MPa, hay 122,826 GPa. Mẫu trong mô hình vẫn có E=200 GPa; kết quả thấp do đã dùng độ giãn của hai lò xo cho chiều dài của một lò xo.

Từ quan hệ nối tiếp có thể suy trực tiếp:

E_biểu_kiến = E/[1 + EA_0/(L_0K_m)]

Khi K_m rất lớn, kết quả tiến về E. Khi mẫu ngắn hoặc tiết diện lớn làm EA_0/L_0 tăng, cùng một độ cứng máy gây sai lệch tương đối lớn hơn. Thay hình dạng mẫu mà bỏ qua hệ thử có thể làm người dùng tưởng vật liệu đổi môđun.

4. Hiệu chỉnh độ mềm phải đúng cấu hình
Với mô hình đã biết, có thể trừ ΔF/K_m khỏi hành trình để khôi phục 0,03183099 mm của mẫu. Nhưng nếu dùng nhầm K_m=550.000 N/mm, phần trừ chỉ 0,01818182 mm; phần được gọi là độ giãn mẫu còn 0,03364917 mm. Môđun sau “hiệu chỉnh” là 189.193 MPa, vẫn thấp hơn 200.000 MPa khoảng 5,40%.

Instron nhấn mạnh độ mềm phụ thuộc cấu hình hệ thống và mức lực; phép hiệu chỉnh hành trình áp dụng cho dữ liệu lấy từ đầu máy, không phải tự động trừ tiếp vào dữ liệu extensometer đã đo trực tiếp trên mẫu.[2] Trong thực tế, phần ngàm và đoạn mẫu ngoài chiều dài đo còn làm mô hình hai lò xo đơn giản chưa đủ.

Nếu dữ liệu có trượt ngàm hoặc thay đổi tiếp xúc, không thể mặc nhiên mô tả mọi chuyển vị bằng một K_m hằng. Cần phân biệt một hiệu chỉnh được xác định bằng dữ liệu phù hợp với việc chọn một hệ số để buộc kết quả gần giá trị kỳ vọng.

5. Sai lệch zero khác sai lệch độ nhạy
Tạo bộ dữ liệu đàn hồi khác, với biến dạng máy báo lần lượt 0,0004; 0,0006; 0,0008; 0,0010; 0,0012 và ứng suất 70; 110; 150; 190; 230 MPa. Các điểm nằm đúng trên đường:

σ = 200.000 ε_đọc − 10 MPa

Đường này tương ứng biến dạng đọc cao hơn biến dạng thực 0,00005, tức 50 microstrain. Hồi quy có hệ số tự do thu E=200.000 MPa và giao trục −10 MPa. Tính độ dốc từ bất kỳ hai điểm cũng khôi phục E vì sai lệch zero cố định triệt tiêu khi lấy hiệu.

Nếu ép đường thẳng qua gốc, độ dốc bình phương tối thiểu là Σ(ε_iσ_i)/Σ(ε_i²)=188.888,889 MPa, thấp 5,556%. Việc chọn phương án ép gốc không phải một thao tác trình bày vô hại. Cần kiểm zero, tải đặt trước và đoạn dữ liệu dùng khớp trước khi quyết định mô hình xử lý.

Ngược lại, nếu biến dạng thật bị nhân hệ số 1,01, độ dốc giảm còn 200.000/1,01=198.019,802 MPa. Lấy hiệu hoặc thêm hệ số tự do không sửa được sai lệch độ nhạy này. Đó là lý do cần tách sai lệch zero với sai lệch thang đo trong chẩn đoán.

6. Đo một mặt có thể chứa biến dạng uốn
Giả sử mẫu chịu kéo kèm uốn nhỏ, hai mặt đối diện có biến dạng ε_+=ε_a+κc và ε_−=ε_a−κc. Với ε_a là biến dạng dọc trung bình, κ là độ cong và c là khoảng cách tới trục giữa:

(ε_+ + ε_−)/2 = ε_a

Chọn ứng suất dọc danh nghĩa 100 MPa, E=200.000 MPa nên ε_a=500 microstrain. Nếu thành phần uốn tại mỗi mặt có độ lớn 100 microstrain, một mặt đọc 600 và mặt kia 400. Dùng riêng mặt thứ nhất cho E≈166,667 GPa; mặt thứ hai cho 250 GPa. Trung bình hai biến dạng cho đúng 200 GPa trong mô hình đối xứng này.

MTS mô tả extensometer đo hai phía để giảm ảnh hưởng uốn khi xác định môđun.[3] Điều đó không loại mọi sai số: hai vị trí phải thực sự đối diện và đáp ứng đo cần phù hợp. Khi trường biến dạng không còn tuyến tính qua tiết diện, công thức triệt tiêu đơn giản phải được xem lại.

7. Hình học mẫu đi trực tiếp vào kết quả
Giữ lực và độ giãn của ví dụ đầu, nhưng nhập đường kính 10,05 mm thay cho 10 mm. Diện tích tăng theo bình phương đường kính; E tính giảm còn 198.014,901 MPa. Sai lệch đường kính 0,5% tạo sai lệch môđun gần 1% theo hướng ngược lại.

Nếu chiều dài đo thực là 50 mm nhưng nhập 50,5 mm để đổi chính độ giãn ấy thành biến dạng, E tăng 1%. Tuy nhiên, không nhân chỉnh chiều dài thêm lần nữa khi thiết bị đã xuất ε dựa trên chiều dài đo được cấu hình bên trong. Cần đọc rõ kênh dữ liệu đang là mm hay tỷ số biến dạng.

Với quan hệ E=L_0ΔF/(A_0ΔL), kiểm thứ nguyên là bước đơn giản: mm×N/(mm²×mm)=N/mm². Môđun của vật liệu có đơn vị khác độ cứng mẫu K_s=N/mm. Hai trị số không thể đổi cho nhau nếu không biết A_0 và L_0.

8. Chọn miền đàn hồi và giữ bằng chứng
Một đường cong thử thực có thể có vùng đặt ngàm ban đầu, độ cong chuyển tiếp và vùng biến dạng dẻo. Bài này dùng các đoạn tuyến tính được dựng sẵn; nó không đề xuất một khoảng ứng suất duy nhất phù hợp mọi thép. Khoảng khớp phải được lựa chọn theo phương pháp thử và mục tiêu xác định, đồng thời kiểm phần dư thay vì chỉ nhìn hệ số tương quan.

Báo cáo nên giữ nguồn đo biến dạng, chiều dài đo, kích thước tiết diện, nhiệt độ, tốc độ thử, khoảng dữ liệu và cách khớp độ dốc. Một E khác kỳ vọng cần được truy ngược qua các dữ liệu đó trước khi quy kết vật liệu không đạt. Môđun đo được còn phải được dùng trong đúng phạm vi vật liệu, trạng thái và mô hình kết cấu mà phép thử đại diện.

Nguồn tham khảo
[1] Elastic modulus measurement — obtaining reliable data from the tensile test — J. D. Lord, R. Morrell — Metrologia 47 (2010), S41–S49; tóm tắt tại NPL. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Universal Testing Machine Compliance — Instron. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] MTS Averaging Axial Extensometer — MTS Systems. Truy cập ngày 09/11/2026.

Rà soát nội dung: 09/11/2026.
 
Top