Vấn đề: làm móng nặng hoặc cứng hơn chưa tự bảo đảm rung nhỏ hơn
Độ cứng và khối lượng cùng quyết định tần số riêng. Thay một trong hai có thể đưa hệ đến gần hoặc rời vùng khuếch đại của tải tuần hoàn. Vì vậy, trước khi chọn một thay đổi kết cấu, cần biết tần số kích thích, dạng tải và đại lượng rung đang đánh giá.
Bài này mô hình hóa một chuyển động tịnh tiến của hệ máy–bệ bằng khối lượng tập trung, lò xo và cản nhớt tuyến tính. Nó không phải thiết kế hoàn chỉnh móng máy: độ cứng nền, liên kết máy–bệ, các mode quay và biến dạng cục bộ cần dữ liệu riêng. Mục tiêu là một phép kiểm tra số có thể tính lại và thấy rõ ảnh hưởng của giả thiết.
Phương trình quanh vị trí cân bằng
Đặt x là chuyển vị tính từ vị trí cân bằng tĩnh theo phương đang xét. Phương trình chuyển động là:
m ẍ+c ẋ+kx = F₀ cos(ωt)
m tính bằng kg, k bằng N/m, c bằng N·s/m và F₀ bằng N. Dấu chấm trên x là đạo hàm theo thời gian. Với dao động thẳng đứng quanh vị trí cân bằng, trọng lượng đã được cân bằng bởi phản lực tĩnh; không cộng lại mg như một lực điều hòa.
Khi không có cản và không có lực ngoài, tần số góc riêng ωₙ=√(k/m), còn tần số riêng fₙ=ωₙ/(2π). Quan hệ khối lượng–độ cứng này được trình bày trong OpenStax. [1] Hz là chu kỳ mỗi giây; rad/s là tần số góc. Nhầm hai đơn vị tạo sai lệch hệ số 2π ngay trước bước so sánh với tốc độ máy.
Ví dụ giả định và thông số cản
Chọn m=20.000 kg và k=80.000.000 N/m. Khi đó ωₙ≈63,24555 rad/s và fₙ≈10,06584 Hz. Chọn tỷ số cản ζ=0,05 cho phép tính, không coi đây là một giá trị đo được của đất hoặc bê tông.
ζ = c/(2√km)
Từ đó c≈126.491,106 N·s/m. Tỷ số cản không có đơn vị. Nếu người tính nhập 5 thay cho 0,05 vì cột ghi “5%”, mô hình sẽ chuyển sang một trạng thái cản hoàn toàn khác. Mọi bảng nên ghi rõ số phần trăm hay số thập phân.
Giá trị m phải phù hợp với chuyển động đã chọn. Không tự dùng tổng khối lượng của mọi bộ phận lân cận nếu chúng không cùng chuyển động; cũng không bỏ khối lượng máy khi đang mô tả chuyển động của cả máy và bệ. Trong mô hình nhiều bậc tự do, khối lượng tham gia mode không đơn giản là một tổng hình học.
Từ tốc độ quay đến tải mất cân bằng
Xét tốc độ 720 vòng/phút, tương ứng f=12 Hz và ω=2πf≈75,39822 rad/s. Một khối lượng lệch tâm mₑ quay với bán kính lệch e tạo thành phần lực tuần hoàn có biên độ mₑeω². Cơ sở là gia tốc hướng tâm eω² và định luật F=ma. [2]
Đặt U=mₑe=0,50 kg·m là độ mất cân bằng giả định, không phải mức chấp nhận cho rotor. Biên độ lực theo một phương chiếu là:
F₀ = Uω² ≈ 2.842,446 N
U không có đơn vị kg đơn thuần. Một biểu diễn kg·mm phải đổi sang kg·m trước khi nhân với ω². Khi tốc độ thay đổi và U giữ nguyên, F₀ thay đổi theo bình phương tốc độ; không được quét tốc độ bằng một lực hằng rồi gọi đó là đúng tải mất cân bằng ở mọi điểm.
Biên độ ổn định của mô hình tuyến tính
Đặt r=ω/ωₙ. Sau khi phần quá độ đã suy giảm, biên độ chuyển vị đỉnh X là:
X = (F₀/k)/√[(1−r²)²+(2ζr)²]
COMSOL trình bày dạng hàm đáp ứng này cho hệ một bậc tự do có cản nhớt. [3] Công thức giữ cả chênh lệch độ cứng–quán tính và thành phần cản; bỏ số hạng cản khi r gần 1 làm kết quả mất ý nghĩa vật lý trong mô hình.
Ở 12 Hz, r≈1,192151 và X≈0,000081163 m, hay 0,081163 mm. Đây là biên độ từ vị trí cân bằng tới đỉnh. Giá trị đỉnh–đỉnh là 0,162326 mm; RMS chuyển vị của đúng một sóng sin bằng X/√2. Không so sánh các báo cáo dùng ba cách biểu diễn này mà chưa đổi về cùng định nghĩa.
Nếu cần vận tốc và gia tốc của cùng dao động điều hòa, biên độ lần lượt là ωX và ω²X. Chúng không phải các đại lượng độc lập có thể chọn cực đại ở những tần số khác nhau rồi ghép thành một trạng thái. Bài không dùng các trị số này để kết luận máy đạt hay không đạt tiêu chí rung.
Kịch bản tăng độ cứng 44%
Giữ m, U và tốc độ 12 Hz, tăng k lên 115.200.000 N/m. Trong phép nhạy này giữ ζ=0,05; vì vậy c được tính lại, không giữ nguyên hệ số cản c. Tần số riêng tăng theo √1,44=1,2 lên khoảng 12,07901 Hz.
Tỷ số tần số mới r≈0,993459. Thay vào công thức cho X≈0,246253 mm, lớn khoảng 3,03 lần trường hợp đầu. Mặc dù lực chia cho k nhỏ hơn, mẫu số khuếch đại còn giảm mạnh hơn do hệ đến gần cộng hưởng. Kết quả này giải thích vì sao chỉ nói “gia cường cho cứng” chưa đủ để dự báo hiệu quả.
Phép nhạy không khẳng định mọi biện pháp tăng độ cứng thực đều gây kết quả ấy. Một thay đổi móng có thể đồng thời làm đổi khối lượng, cản và đường truyền lực. Nếu giữ c thay vì giữ ζ, kết quả cũng khác. Người đọc cần biết chính xác những đại lượng nào đã được giữ trong mỗi so sánh.
Kịch bản tăng khối lượng và thay cản
Quay lại k=80.000.000 N/m, tăng m thêm 25% thành 25.000 kg, vẫn giữ U, f=12 Hz và ζ=0,05. Tần số riêng giảm còn khoảng 9,003163 Hz; biên độ tính được X≈0,045096 mm. Trong kịch bản riêng này, hệ đi xa hơn về phía tần số kích thích cao hơn tần số riêng.
Nếu giữ m và k ban đầu nhưng tăng ζ từ 0,05 lên 0,10, biên độ ở 12 Hz còn khoảng 0,073407 mm. Mức giảm không bằng một nửa, vì ở r≈1,192 còn có số hạng (1−r²)². Cản có tác động khác nhau tùy vị trí trên đường đáp ứng.
Tại đúng f=fₙ của cấu hình ban đầu, tải mất cân bằng có F₀=2.000 N. Khi r=1, X=F₀/(2ζk)=0,25 mm. Tăng ζ gấp đôi ở cùng m, k và tần số đó làm X giảm một nửa. Như vậy, không thể lấy một tỷ lệ giảm rung tại cộng hưởng để áp dụng cho mọi tốc độ.
Tần số riêng không luôn là điểm có biên độ lớn nhất
Với lực điều hòa có biên độ F₀ giữ cố định khi quét tần số, cực đại chuyển vị của mô hình cản nhớt nằm ở r=√(1−2ζ²) khi ζ đủ nhỏ. COMSOL phân biệt điểm này với tần số dao động tự do có cản. [3]
Với U giữ cố định, tử số F₀ lại tỷ lệ ω². Lấy đạo hàm của biểu thức X cho điểm cực đại r=1/√(1−2ζ²), khi ζ<1/√2. Hai kết quả nằm ở hai phía của r=1. Đây là lý do cần nêu loại lực khi dùng từ “cộng hưởng”, thay vì xem một đường khuếch đại chuẩn là đường biên độ của mọi máy quay.
Giới hạn áp dụng cho móng thực
Mô hình trên chỉ có một tọa độ, giả định biên độ nhỏ và thông số m, k, c không đổi trong mỗi phép tính. Nó chưa mô tả tiếp xúc tách, ma sát phi tuyến, thay đổi độ cứng theo biên độ hoặc sự liên kết giữa chuyển động ngang và lắc. Một tần số riêng đã tính đúng cho phương đứng cũng không loại trừ một mode khác gần tốc độ kích thích.
Ngoài trạng thái chạy đều, quá trình tăng và giảm tốc có thể đi qua các vùng tần số khác. Công thức biên độ ổn định không tính trực tiếp biên độ quá độ khi đi qua nhanh một vùng; cần phương trình theo thời gian và lịch tốc độ nếu câu hỏi liên quan đến quá trình đó.
Hồ sơ kiểm tra nên ghi rõ phương dao động, m, k, ζ hoặc c, đơn vị tốc độ, độ mất cân bằng và định nghĩa biên độ. Một đường đáp ứng có nhiều điểm quanh vùng nhạy hữu ích hơn một phép tính duy nhất tại tốc độ định mức. Kết quả phải được nối với dữ liệu máy, nền và tiêu chí đánh giá được lựa chọn cho dự án trước khi chốt thay đổi móng.
Nguồn tham khảo
[1] University Physics Volume 1 — 15.1 Simple Harmonic Motion — OpenStax / Rice University. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] University Physics Volume 1 — 6.3 Centripetal Force — OpenStax / Rice University. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Frequency Response of Mechanical Systems — COMSOL — Henrik Sönnerlind. Truy cập ngày 09/11/2026.
Rà soát nội dung: 09/11/2026.
Độ cứng và khối lượng cùng quyết định tần số riêng. Thay một trong hai có thể đưa hệ đến gần hoặc rời vùng khuếch đại của tải tuần hoàn. Vì vậy, trước khi chọn một thay đổi kết cấu, cần biết tần số kích thích, dạng tải và đại lượng rung đang đánh giá.
Bài này mô hình hóa một chuyển động tịnh tiến của hệ máy–bệ bằng khối lượng tập trung, lò xo và cản nhớt tuyến tính. Nó không phải thiết kế hoàn chỉnh móng máy: độ cứng nền, liên kết máy–bệ, các mode quay và biến dạng cục bộ cần dữ liệu riêng. Mục tiêu là một phép kiểm tra số có thể tính lại và thấy rõ ảnh hưởng của giả thiết.
Phương trình quanh vị trí cân bằng
Đặt x là chuyển vị tính từ vị trí cân bằng tĩnh theo phương đang xét. Phương trình chuyển động là:
m ẍ+c ẋ+kx = F₀ cos(ωt)
m tính bằng kg, k bằng N/m, c bằng N·s/m và F₀ bằng N. Dấu chấm trên x là đạo hàm theo thời gian. Với dao động thẳng đứng quanh vị trí cân bằng, trọng lượng đã được cân bằng bởi phản lực tĩnh; không cộng lại mg như một lực điều hòa.
Khi không có cản và không có lực ngoài, tần số góc riêng ωₙ=√(k/m), còn tần số riêng fₙ=ωₙ/(2π). Quan hệ khối lượng–độ cứng này được trình bày trong OpenStax. [1] Hz là chu kỳ mỗi giây; rad/s là tần số góc. Nhầm hai đơn vị tạo sai lệch hệ số 2π ngay trước bước so sánh với tốc độ máy.
Ví dụ giả định và thông số cản
Chọn m=20.000 kg và k=80.000.000 N/m. Khi đó ωₙ≈63,24555 rad/s và fₙ≈10,06584 Hz. Chọn tỷ số cản ζ=0,05 cho phép tính, không coi đây là một giá trị đo được của đất hoặc bê tông.
ζ = c/(2√km)
Từ đó c≈126.491,106 N·s/m. Tỷ số cản không có đơn vị. Nếu người tính nhập 5 thay cho 0,05 vì cột ghi “5%”, mô hình sẽ chuyển sang một trạng thái cản hoàn toàn khác. Mọi bảng nên ghi rõ số phần trăm hay số thập phân.
Giá trị m phải phù hợp với chuyển động đã chọn. Không tự dùng tổng khối lượng của mọi bộ phận lân cận nếu chúng không cùng chuyển động; cũng không bỏ khối lượng máy khi đang mô tả chuyển động của cả máy và bệ. Trong mô hình nhiều bậc tự do, khối lượng tham gia mode không đơn giản là một tổng hình học.
Từ tốc độ quay đến tải mất cân bằng
Xét tốc độ 720 vòng/phút, tương ứng f=12 Hz và ω=2πf≈75,39822 rad/s. Một khối lượng lệch tâm mₑ quay với bán kính lệch e tạo thành phần lực tuần hoàn có biên độ mₑeω². Cơ sở là gia tốc hướng tâm eω² và định luật F=ma. [2]
Đặt U=mₑe=0,50 kg·m là độ mất cân bằng giả định, không phải mức chấp nhận cho rotor. Biên độ lực theo một phương chiếu là:
F₀ = Uω² ≈ 2.842,446 N
U không có đơn vị kg đơn thuần. Một biểu diễn kg·mm phải đổi sang kg·m trước khi nhân với ω². Khi tốc độ thay đổi và U giữ nguyên, F₀ thay đổi theo bình phương tốc độ; không được quét tốc độ bằng một lực hằng rồi gọi đó là đúng tải mất cân bằng ở mọi điểm.
Biên độ ổn định của mô hình tuyến tính
Đặt r=ω/ωₙ. Sau khi phần quá độ đã suy giảm, biên độ chuyển vị đỉnh X là:
X = (F₀/k)/√[(1−r²)²+(2ζr)²]
COMSOL trình bày dạng hàm đáp ứng này cho hệ một bậc tự do có cản nhớt. [3] Công thức giữ cả chênh lệch độ cứng–quán tính và thành phần cản; bỏ số hạng cản khi r gần 1 làm kết quả mất ý nghĩa vật lý trong mô hình.
Ở 12 Hz, r≈1,192151 và X≈0,000081163 m, hay 0,081163 mm. Đây là biên độ từ vị trí cân bằng tới đỉnh. Giá trị đỉnh–đỉnh là 0,162326 mm; RMS chuyển vị của đúng một sóng sin bằng X/√2. Không so sánh các báo cáo dùng ba cách biểu diễn này mà chưa đổi về cùng định nghĩa.
Nếu cần vận tốc và gia tốc của cùng dao động điều hòa, biên độ lần lượt là ωX và ω²X. Chúng không phải các đại lượng độc lập có thể chọn cực đại ở những tần số khác nhau rồi ghép thành một trạng thái. Bài không dùng các trị số này để kết luận máy đạt hay không đạt tiêu chí rung.
Kịch bản tăng độ cứng 44%
Giữ m, U và tốc độ 12 Hz, tăng k lên 115.200.000 N/m. Trong phép nhạy này giữ ζ=0,05; vì vậy c được tính lại, không giữ nguyên hệ số cản c. Tần số riêng tăng theo √1,44=1,2 lên khoảng 12,07901 Hz.
Tỷ số tần số mới r≈0,993459. Thay vào công thức cho X≈0,246253 mm, lớn khoảng 3,03 lần trường hợp đầu. Mặc dù lực chia cho k nhỏ hơn, mẫu số khuếch đại còn giảm mạnh hơn do hệ đến gần cộng hưởng. Kết quả này giải thích vì sao chỉ nói “gia cường cho cứng” chưa đủ để dự báo hiệu quả.
Phép nhạy không khẳng định mọi biện pháp tăng độ cứng thực đều gây kết quả ấy. Một thay đổi móng có thể đồng thời làm đổi khối lượng, cản và đường truyền lực. Nếu giữ c thay vì giữ ζ, kết quả cũng khác. Người đọc cần biết chính xác những đại lượng nào đã được giữ trong mỗi so sánh.
Kịch bản tăng khối lượng và thay cản
Quay lại k=80.000.000 N/m, tăng m thêm 25% thành 25.000 kg, vẫn giữ U, f=12 Hz và ζ=0,05. Tần số riêng giảm còn khoảng 9,003163 Hz; biên độ tính được X≈0,045096 mm. Trong kịch bản riêng này, hệ đi xa hơn về phía tần số kích thích cao hơn tần số riêng.
Nếu giữ m và k ban đầu nhưng tăng ζ từ 0,05 lên 0,10, biên độ ở 12 Hz còn khoảng 0,073407 mm. Mức giảm không bằng một nửa, vì ở r≈1,192 còn có số hạng (1−r²)². Cản có tác động khác nhau tùy vị trí trên đường đáp ứng.
Tại đúng f=fₙ của cấu hình ban đầu, tải mất cân bằng có F₀=2.000 N. Khi r=1, X=F₀/(2ζk)=0,25 mm. Tăng ζ gấp đôi ở cùng m, k và tần số đó làm X giảm một nửa. Như vậy, không thể lấy một tỷ lệ giảm rung tại cộng hưởng để áp dụng cho mọi tốc độ.
Tần số riêng không luôn là điểm có biên độ lớn nhất
Với lực điều hòa có biên độ F₀ giữ cố định khi quét tần số, cực đại chuyển vị của mô hình cản nhớt nằm ở r=√(1−2ζ²) khi ζ đủ nhỏ. COMSOL phân biệt điểm này với tần số dao động tự do có cản. [3]
Với U giữ cố định, tử số F₀ lại tỷ lệ ω². Lấy đạo hàm của biểu thức X cho điểm cực đại r=1/√(1−2ζ²), khi ζ<1/√2. Hai kết quả nằm ở hai phía của r=1. Đây là lý do cần nêu loại lực khi dùng từ “cộng hưởng”, thay vì xem một đường khuếch đại chuẩn là đường biên độ của mọi máy quay.
Giới hạn áp dụng cho móng thực
Mô hình trên chỉ có một tọa độ, giả định biên độ nhỏ và thông số m, k, c không đổi trong mỗi phép tính. Nó chưa mô tả tiếp xúc tách, ma sát phi tuyến, thay đổi độ cứng theo biên độ hoặc sự liên kết giữa chuyển động ngang và lắc. Một tần số riêng đã tính đúng cho phương đứng cũng không loại trừ một mode khác gần tốc độ kích thích.
Ngoài trạng thái chạy đều, quá trình tăng và giảm tốc có thể đi qua các vùng tần số khác. Công thức biên độ ổn định không tính trực tiếp biên độ quá độ khi đi qua nhanh một vùng; cần phương trình theo thời gian và lịch tốc độ nếu câu hỏi liên quan đến quá trình đó.
Hồ sơ kiểm tra nên ghi rõ phương dao động, m, k, ζ hoặc c, đơn vị tốc độ, độ mất cân bằng và định nghĩa biên độ. Một đường đáp ứng có nhiều điểm quanh vùng nhạy hữu ích hơn một phép tính duy nhất tại tốc độ định mức. Kết quả phải được nối với dữ liệu máy, nền và tiêu chí đánh giá được lựa chọn cho dự án trước khi chốt thay đổi móng.
Nguồn tham khảo
[1] University Physics Volume 1 — 15.1 Simple Harmonic Motion — OpenStax / Rice University. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] University Physics Volume 1 — 6.3 Centripetal Force — OpenStax / Rice University. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Frequency Response of Mechanical Systems — COMSOL — Henrik Sönnerlind. Truy cập ngày 09/11/2026.
Rà soát nội dung: 09/11/2026.


