Nhiệt dung hỗn hợp: chọn cơ sở mol hay khối lượng

Nhiệt dung đúng nhưng trọng số sai vẫn làm sai cân bằng năng lượng
Một bảng tính có thể dùng giá trị nhiệt dung đúng cho từng khí nhưng tính hỗn hợp sai vì lấy phần mol để nhân với nhiệt dung theo kg. Sai sót khó nhận ra khi các cấu tử có khối lượng mol gần nhau; với chênh lệch lớn hơn, ảnh hưởng đủ rõ để làm thay đổi công suất gia nhiệt dự báo.

Bài này xét hỗn hợp khí lý tưởng methane và nitrogen, thành phần không đổi, không phản ứng và không chuyển pha. Các dữ liệu nhiệt dung khí lấy từ NIST; thành phần và lưu lượng của ví dụ do bài viết đặt giả định. Mục tiêu là giữ cơ sở mol hoặc khối lượng nhất quán từ thành phần đến enthalpy và công suất.

Hai cách ghi nhiệt dung hỗn hợp
Gọi yi là phần mol và wi là phần khối lượng của cấu tử i. Với hỗn hợp khí lý tưởng có thành phần cố định, nhiệt dung mol ở áp suất không đổi được viết:

Cpm = Σyi Cpi,m; Mmix = Σyi Mi
wi = yiMi/Mmix; cp = Cpm/Mmix = Σwi cpi

Mi là khối lượng mol. Nếu dùng Cpm bằng kJ/(kmol·K) và Mmix bằng kg/kmol, cp có đơn vị kJ/(kg·K). Cpi,m và cpi là nhiệt dung của cùng cấu tử trên hai cơ sở, nên cpi=Cpi,m/Mi.

Tài liệu Cantera phân biệt các đại lượng nhiệt động theo mol với theo khối lượng và định nghĩa nhiệt dung ở áp suất, thành phần không đổi. [3] Trong trường hợp tổng quát, biểu thức theo mol dùng nhiệt dung mol riêng phần. Việc thay chúng bằng nhiệt dung khí lý tưởng của từng cấu tử là giả thiết nhiệt động của bài này, không phải quy tắc cho mọi dung dịch hoặc khí áp suất cao.

Nếu yi đã cho, dùng yi với Cpi,m là đường tính trực tiếp. Nếu muốn dùng cpi, phải đổi sang wi trước. Không đổi bằng một hệ số khối lượng mol tùy ý sau khi đã cộng sai trọng số; mỗi cấu tử có Mi riêng nên thứ tự thao tác có ý nghĩa.

Dữ liệu Shomate và miền nhiệt độ
NIST biểu diễn nhiệt dung khí theo dạng Cpi,m=A+Bt+Ct²+Dt³+E/t², với t=T/1.000, T tính bằng K và kết quả bằng J/(mol·K). Giá trị số J/(mol·K) bằng giá trị số kJ/(kmol·K), nhưng không bằng J/(kmol·K). [1][2]

Cho methane, dùng bộ 298–1.300 K: A=−0,703029; B=108,4773; C=−42,52157; D=5,862788; E=0,678565. Khối lượng mol là 16,0425 kg/kmol. [1] Cho nitrogen, dùng bộ 100–500 K: A=28,98641; B=1,853978; C=−9,647459; D=16,63537; E=0,000117; M=28,0134 kg/kmol. [2]

Khoảng tính 300–450 K nằm trong cả hai miền dữ liệu nên không cần chuyển bộ hệ số giữa chừng. Nếu nhiệt độ đi qua ranh giới bộ dữ liệu, phải tách tích phân theo các khoảng tương ứng và kiểm tra cách ghép. Dùng một bộ ngoài miền chỉ vì công thức vẫn trả số là một phép ngoại suy chưa được xác nhận.

Ví dụ tại 300 K
Chọn yCH₄=0,70 và yN₂=0,30. Khối lượng mol hỗn hợp bằng 0,70×16,0425+0,30×28,0134=19,63377 kg/kmol. Phần khối lượng methane bằng 0,70×16,0425/19,63377=0,57196096; nitrogen chiếm 0,42803904. Hỗn hợp 70% mol methane vì thế chỉ khoảng 57,20% khối lượng methane.

Thay t=0,300 vào Shomate cho CpCH₄,m=35,711126 và CpN₂,m=29,124787 J/(mol·K). Nhiệt dung hỗn hợp theo mol là 0,70×35,711126+0,30×29,124787=33,735224 kJ/(kmol·K). Chia cho 19,63377 cho cp=1,718224 kJ/(kg·K).

Kiểm tra bằng đường khối lượng: cpCH₄=35,711126/16,0425=2,226032 kJ/(kg·K), cpN₂=29,124787/28,0134=1,039673 kJ/(kg·K). Lấy trung bình theo w cho cùng 1,718224. Sự khớp kiểm tra việc đổi cơ sở và đơn vị; cả hai vẫn cùng giả thiết khí lý tưởng.

Nếu dùng nhầm phần mol 0,70 và 0,30 để nhân với hai nhiệt dung theo kg, kết quả thành 1,870125 kJ/(kg·K), cao hơn khoảng 8,84%. Giá trị này vẫn nằm giữa nhiệt dung theo kg của hai cấu tử, nên kiểm tra “nằm trong khoảng” chưa đủ phát hiện lỗi. Phải kiểm tra loại tỷ phần đi với loại nhiệt dung.

Gia nhiệt từ 300 lên 450 K
Cho lưu lượng khối lượng hỗn hợp ṁ=2,00 kg/s. Bỏ qua công trục, chênh động năng, thế năng và thất thoát ra môi trường; công suất cấp cho dòng bằng ṁΔh. Trong mô hình khí lý tưởng không đổi thành phần, Δh được tính bằng tích phân cp(T), không cần thêm một hạng enthalpy trộn.

Từ Shomate, hiệu enthalpy mol của một cấu tử giữa t₁ và t₂ có dạng:

ΔHi,m = A(t₂−t₁)+B(t₂²−t₁²)/2+C(t₂³−t₁³)/3+D(t₂⁴−t₁⁴)/4−E(1/t₂−1/t₁)

Với quy ước hệ số NIST, biểu thức trên cho kJ/mol. Việc đổi T=1.000t tạo hệ số 1.000 khi tích phân Cp theo T, đồng thời đổi J sang kJ loại hệ số ấy khỏi giá trị số. Các hằng số mốc enthalpy của cùng bộ bị triệt tiêu khi lấy hiệu nên không cần đưa vào phép tính này.

Từ 300 đến 450 K, tính được ΔHCH₄,m=5,889687 kJ/mol và ΔHN₂,m=4,383015 kJ/mol. Hiệu enthalpy hỗn hợp là 5,437685 kJ/mol, tương đương 5.437,685 kJ/kmol. Chia cho Mmix cho Δh=276,955746 kJ/kg, nên công suất cấp dòng là 553,911 kW.

Có thể kiểm tra trên cơ sở mol bằng ṅ=ṁ/Mmix≈0,101865 kmol/s, rồi nhân với 5.437,685 kJ/kmol. Không nhân trực tiếp lưu lượng kg/s với enthalpy kJ/mol. Sai cơ sở này tạo lỗi lớn hơn nhiều so với sự khác nhau giữa hai phương pháp nội suy Cp.

Giữ Cp không đổi tạo sai lệch bao nhiêu?
Nếu dùng cp tại 300 K cho toàn khoảng 150 K, Δh xấp xỉ 1,718224×150=257,733673 kJ/kg và công suất 515,467 kW. So với tích phân Shomate, dự báo thấp hơn khoảng 6,94%. Nguyên nhân là nhiệt dung hỗn hợp tăng trong khoảng đang xét, đặc biệt do thành phần methane.

Tại 450 K, Cp hỗn hợp theo mol đã lên khoảng 39,185496 kJ/(kmol·K), so với 33,735224 ở 300 K. Dùng nhiệt dung tại trung điểm 375 K cho công suất khoảng 552,403 kW, gần kết quả tích phân hơn trong ví dụ này. Sự gần nhau không chứng minh quy tắc trung điểm luôn đủ cho một dải nhiệt độ rộng hoặc khi có chuyển pha.

Nhiệt dung trung bình thực của khoảng có thể định nghĩa cp,trungbình=Δh/(T₂−T₁), khoảng 1,846372 kJ/(kg·K). Nó là giá trị tương đương cho chính cặp nhiệt độ và thành phần đã chọn. Không nên lưu giá trị này như tính chất tại 300 K hoặc áp dụng nguyên vẹn cho mọi nhiệt độ đầu cuối khác.

Thành phần ảnh hưởng khác nhau trên hai cơ sở
Tại 300 K, giảm yCH₄ từ 0,70 xuống 0,60 làm Cp mol giảm còn 33,076590 kJ/(kmol·K), đồng thời Mmix tăng lên 20,83086 kg/kmol. cp theo kg vì thế giảm còn 1,587865 kJ/(kg·K). Nếu tăng yCH₄ lên 0,80, Cp mol thành 34,393858 nhưng Mmix giảm còn 18,43668, cho cp=1,865513 kJ/(kg·K).

Sự thay đổi trên cơ sở kg mạnh hơn điều có thể suy ra chỉ từ Cp mol vì cả tử số và mẫu số cùng đổi. Khi phân tích độ nhạy công suất, cần nói rõ giữ kg/s hay kmol/s. Giữ cùng số mol mỗi giây và giữ cùng số kg mỗi giây là hai bài toán khác nhau khi thành phần thay đổi.

Phạm vi trước khi dùng cho dòng công nghệ thực
Các phép tính trên giả định một pha khí lý tưởng, không có biến đổi thành phần. Ở điều kiện cần mô hình khí thực, cân bằng năng lượng phải dùng enthalpy và nhiệt dung phù hợp với áp suất cùng thành phần. Nếu có ngưng tụ, phải xét phân chia pha và phần nhiệt liên quan, thay vì chỉ điều chỉnh một Cp trung bình.

Hồ sơ tính nên lưu nguồn hệ số, khoảng nhiệt độ, cơ sở thành phần, cơ sở lưu lượng và đơn vị enthalpy. Kiểm tra cùng kết quả trên mol và kg là cách hiệu quả để phát hiện lỗi quy đổi. Khi hai đường không khớp, cần sửa cơ sở tính trước khi bàn đến độ chính xác cao hơn của mô hình nhiệt động.

Nguồn tham khảo
[1] NIST Chemistry WebBook, SRD 69 — Methane: Gas Phase Heat Capacity (Shomate Equation) — National Institute of Standards and Technology. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] NIST Chemistry WebBook, SRD 69 — Nitrogen: Gas Phase Heat Capacity (Shomate Equation) — National Institute of Standards and Technology. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Cantera 3.2.0 — ThermoPhase Class Reference — Cantera Developers. Truy cập ngày 09/11/2026.

Rà soát nội dung: 09/11/2026.
 
Top