Pha trộn khí bảo vệ: sai số tỷ lệ khi hai lưu lượng không cùng cơ sở

Tỷ lệ khí bắt đầu từ định nghĩa đại lượng
Một bộ phối khí có thể điều chỉnh dòng của từng thành phần rồi đưa chúng vào dòng hỗn hợp. WITT trình bày cả cơ cấu van tỷ lệ cơ khí và phương án dùng bộ điều khiển lưu lượng khối lượng trong các hệ thống của hãng. [1] Dù dùng cơ cấu nào, kiểm tra số học vẫn cần biết tỷ lệ được công bố theo mol, thể tích quy chuẩn hay khối lượng.

Bài này dùng hai dòng argon và carbon dioxide để minh họa cân bằng vật chất. Thành phần 80/20 chỉ là một bộ số giả định, không phải khuyến nghị khí cho mọi quy trình hàn. Bỏ qua phản ứng, hòa tan, tích lũy trong bộ phối và thất thoát; các kết quả đầu tiên xét trạng thái ổn định.

Cân bằng theo mol
Gọi n_dot_A và n_dot_B là lưu lượng mol, cùng đơn vị mol/phút. Phần mol của B trong dòng trộn là x_B=n_dot_B/(n_dot_A+n_dot_B). Do không có nguồn hoặc mất cấu tử, tử số là lượng B đi vào mỗi phút, mẫu số là tổng lượng khí đi vào mỗi phút.

Với khí lý tưởng tại cùng nhiệt độ và áp suất, lưu lượng thể tích tỷ lệ với lưu lượng mol, nên x_B=Q_B/(Q_A+Q_B). Điều kiện “cùng nhiệt độ và áp suất” thuộc công thức; nó không tự được bảo đảm chỉ vì cả hai màn hình đều có chữ L/phút.

Alicat giải thích một số thiết bị hiển thị lưu lượng thể tích đã quy về điều kiện tham chiếu dù gọi là mass flow; giá trị này khác lưu lượng khối lượng thực tính bằng kg trên thời gian. Điều kiện tham chiếu của thiết bị có thể được cấu hình. [2] Vì vậy, cần đọc cả kiểu đơn vị và nhiệt độ, áp suất tham chiếu đang dùng.

Ví dụ cùng cơ sở tham chiếu
Giả định Q_A=16 L/phút và Q_B=4 L/phút, cùng quy về một trạng thái tham chiếu và dùng gần đúng khí lý tưởng. Tổng bằng 20 L/phút; x_B=4/20=0,20, tức 20% theo mol. Khi muốn giữ x_B nhưng tổng tăng lên 30 L/phút, các giá trị tương ứng là Q_A=24 và Q_B=6 L/phút.

Nếu chỉ tăng dòng A từ 16 lên 24 mà giữ B=4, tổng là 28 L/phút và x_B=4/28≈14,286%. Tổng lưu lượng tăng không có nghĩa thành phần giữ nguyên. Ngược lại, một hệ có Q_A=16,4 và Q_B=3,6 vẫn đạt tổng 20 L/phút nhưng B chỉ còn 18%. Đo tổng tại đầu ra chưa đủ xác nhận tỷ lệ hai cấu tử.

Hai lưu lượng thực ở hai trạng thái khác nhau
Từ phương trình khí lý tưởng, lưu lượng mol tỷ lệ với pQ/T, trong đó p là áp suất tuyệt đối và T là nhiệt độ kelvin. Bởi vậy, nếu Q_A và Q_B là lưu lượng thực tại hai vị trí khác nhau, phải tính:

x_B=(p_B Q_B/T_B)/(p_A Q_A/T_A+p_B Q_B/T_B)

Các áp suất phải cùng đơn vị và các Q phải cùng đơn vị. Hằng số khí chung triệt tiêu trong tỷ số nên không cần nhập giá trị của nó để tính phần mol. Tuy nhiên, đổi nhiệt độ °C sang kelvin vẫn bắt buộc; dùng trực tiếp 25 và 40 thay 298,15 và 313,15 sẽ làm sai tỷ lệ.

Giả định A có Q_A=16 L/phút tại 110 kPa tuyệt đối, 25 °C; B có Q_B=4 L/phút tại 130 kPa tuyệt đối, 40 °C. Kết quả là x_B≈0,219544, tức 21,9544%. Chia trực tiếp 4/(16+4) cho 20%, thấp hơn khoảng 1,9544 điểm phần trăm.

Nếu cả hai cùng 25 °C nhưng vẫn khác áp suất như trên, x_B≈22,8070%. Việc B nóng hơn trong ví dụ trước làm số mol của 4 L khí B nhỏ hơn trường hợp cùng nhiệt độ. Cách giải thích này giúp kiểm tra chiều thay đổi của kết quả trước khi tin một bảng số.

Cùng nhãn quy chuẩn vẫn cần cùng mốc
Giả định riêng dòng A báo 16 L/phút ở 25 °C, còn B báo 4 L/phút ở 10 °C, cùng áp suất tham chiếu. Phần mol đúng theo khí lý tưởng là (4/283,15)/(16/298,15+4/283,15)≈20,8387%. Chênh lệch xuất phát từ hai mốc nhiệt độ, dù không cần biết nhiệt độ thực của hai dòng tại ống phối.

Đối với khí không lý tưởng, việc quy đổi cần tính chất thích hợp, bao gồm ảnh hưởng độ nén; Alicat mô tả sử dụng dữ liệu tính chất khí trong phép tính của thiết bị. [2] Không nên tự nhân một hiệu chỉnh lần nữa khi màn hình đã cung cấp lưu lượng quy chuẩn, hoặc bỏ hiệu chỉnh khi số đọc thực chất còn là lưu lượng tại điều kiện đường ống.

Phần khối lượng không bằng phần mol
Gọi M_A và M_B là khối lượng mol. NIST Chemistry WebBook cho các giá trị dùng ở đây tương ứng argon 39,948 và carbon dioxide 44,0095 g/mol. [3][4] Với phần mol x_B, phần khối lượng B là w_B=x_B M_B/[(1−x_B)M_A+x_B M_B].

Thay x_B=0,20 được w_B≈0,215943, tức 21,5943% khối lượng. Khí B có khối lượng mol lớn hơn nên đóng góp tỷ lệ khối lượng lớn hơn tỷ lệ số mol. Nếu ngược lại một bản ghi nêu 20% theo khối lượng, phần mol tương ứng là (0,20/M_B)/(0,80/M_A+0,20/M_B)≈18,4956%.

Hai kết quả 20% và 21,5943% có thể cùng đúng cho một hỗn hợp khi nói về hai đại lượng khác nhau. Vì vậy, biểu mẫu không nên chỉ có cột “CO₂ %” thiếu cơ sở biểu diễn. Đơn vị phần trăm phải đi cùng nhãn theo mol, theo thể tích ở điều kiện phù hợp, hoặc theo khối lượng.

Sai lệch của hai nhánh lan truyền vào tỷ lệ
Dùng lại các lưu lượng cùng cơ sở 16 và 4. Gọi ε_A, ε_B là sai lệch tương đối của lưu lượng thực so với các số dùng để đặt tỷ lệ. Khi đó x'_B=4(1+ε_B)/[16(1+ε_A)+4(1+ε_B)]. Đây là biểu thức đầy đủ, còn khai triển bậc nhất cho Δx_B≈x_B(1−x_B)(ε_B−ε_A).

Nếu cả hai cùng tăng 5%, tỷ lệ giữ đúng 20%, dù tổng tăng lên 21 L/phút. Sai lệch chung triệt tiêu trong tỷ số. Nếu A tăng 2% và B giảm 3%, x'_B≈19,2079%; công thức bậc nhất dự báo 19,2%. Nó gần đúng vì các sai lệch nhỏ, không phải một đẳng thức chính xác cho mọi giá trị.

Giả định mỗi dòng có biên sai lệch độc lập về khả năng xảy ra là ±5%, nhưng chưa gán phân bố xác suất. Tỷ lệ nhỏ nhất xảy ra khi A tăng 5%, B giảm 5%: x_min≈18,4466%. Tỷ lệ lớn nhất ở chiều ngược lại là x_max≈21,6495%. Hai biên không đối xứng quanh 20% do mẫu số cũng thay đổi. Đây là khoảng cực trị theo giả thiết, không phải khoảng tin cậy thống kê.

Khi thành phần thay đổi theo thời gian
Để tính thành phần của tổng lượng khí đã dùng, phải lấy trọng số theo lượng mol. Với các lưu lượng cùng mốc và giả thiết lý tưởng, x_lô=Σ(Q_i t_i x_i)/Σ(Q_i t_i). Trung bình tỷ lệ theo thời gian chỉ tương đương khi tổng lưu lượng không đổi.

Giả định một phút đầu Q=10 L/phút, x_B=10%; ba phút tiếp theo Q=30 L/phút, x_B=30%. Tổng khí bằng 100 L, lượng B tương đương bằng 28 L, nên thành phần lô là 28%. Trung bình theo thời gian là 25%; trung bình số học hai tỷ lệ lại bằng 20%. Ba số trả lời ba phép gộp khác nhau.

Cấu trúc dữ liệu để kiểm tra
Mỗi nhánh cần tên khí, lưu lượng, loại lưu lượng, điều kiện tham chiếu hoặc trạng thái đo thực, thời gian và thông tin hiệu chuẩn liên quan. Dòng hỗn hợp cần ghi rõ cơ sở tỷ lệ và khoảng thời gian đại diện. Những dữ liệu này cho phép đối chiếu cân bằng tổng với thành phần; riêng một con số tổng L/phút hoặc một vị trí núm chỉnh không đủ mô tả hỗn hợp đã thực sự cấp cho quá trình.

Nguồn tham khảo
[1] Gas Mixing Technology — WITT-GASETECHNIK. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] What is Mass Flow? — Alicat Scientific. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Argon — NIST Chemistry WebBook, SRD 69 — National Institute of Standards and Technology. Truy cập ngày 09/11/2026.
[4] Carbon dioxide — NIST Chemistry WebBook, SRD 69 — National Institute of Standards and Technology. Truy cập ngày 09/11/2026.

Rà soát nội dung: 09/11/2026.
 
Top