Đường tải–mớn là công cụ kiểm tra cân bằng
Khi đưa một module lên sà lan, câu hỏi đầu tiên thường là mớn nước tăng bao nhiêu. Câu trả lời có ích khi nó nối được ba hồ sơ: khối lượng thực đang nằm trên phương tiện, hình học phần thân ngập và mớn đo theo một mốc xác định. Chỉ nhìn tổng tấn hàng hoặc chỉ nhìn khoảng cách từ mặt nước đến boong đều chưa đủ để nối ba hồ sơ ấy.
Bài này lập đường đặc tính cho sà lan hình hộp, nổi tự do trong nước tĩnh. Sau đó dùng đường này để kiểm tra thêm hàng, thay đổi ballast và sai lệch đo. Các ví dụ là khảo sát thủy tĩnh giả định; mức mớn dùng trong phép tính không phải mớn được cấp phép của một phương tiện cụ thể.
Định nghĩa khối lượng và thể tích chiếm nước
Ký hiệu T là mớn tính từ đáy phẳng đến mặt nước, m; L và B là chiều dài và rộng của hình hộp, m; ρ là khối lượng riêng nước, t/m³. Khi thân kín, đáy nằm ngang và toàn bộ đường nước còn ở đoạn thành đứng, thể tích nước chiếm chỗ là V=LBT. Điều kiện nổi tĩnh là khối lượng toàn bộ phương tiện bằng khối lượng nước bị chiếm chỗ:
M(T)=ρLBT
M gồm thân sà lan, thiết bị thường trực, vật tư tiêu hao, ballast và hàng. Nó không đồng nghĩa riêng khối lượng module. Nếu dùng ρ bằng kg/m³ thì M ra kg; không nhập 1.025 theo nghĩa một nghìn hai mươi lăm vào một công thức đang dùng t/m³.
Trong mô hình lực nổi của Orcina, trọng lực và lực nổi được đặt tại các tâm tương ứng với độ lớn mg và m_wg; độ cứng thủy tĩnh mô tả biến thiên tải khi vị trí thay đổi nhỏ. [1] Từ cân bằng hai lực ấy, g triệt tiêu trong quan hệ khối lượng–mớn. Điều này giải thích vì sao đường khối lượng có đơn vị t/m, còn đường lực có đơn vị kN/m.
Ví dụ sà lan thành đứng
Giả định L=50 m, B=16 m, chiều cao thân kín 4,5 m và ρ=1,025 t/m³. Diện tích đường nước A=800 m², nên M=820T, với M tính bằng t và T bằng m. Tại T=2,00; 2,50; 3,00 m, khối lượng cân bằng lần lượt là 1.640; 2.050; 2.460 t.
Ở đây dấu chấm trong các khối lượng là phân cách hàng nghìn. Một bảng tính nên lưu các giá trị số thuần và khai báo rõ cách hiển thị, tránh đọc 1.640 t thành 1,640 t. Dòng tiêu đề cũng cần ghi đây là khối lượng toàn phương tiện, vì nhầm nó thành sức chở hàng sẽ bỏ qua khối lượng bản thân.
Giả định trạng thái ban đầu gồm thân và thiết bị thường trực 1.050 t, vật tư tiêu hao 90 t, ballast 250 t và hàng 250 t. Tổng 1.640 t tương ứng T₀=2,00 m. Chiều cao thân 4,5 m cho khoảng hình học từ đường nước đến mép boong bằng 2,5 m khi sà lan không nghiêng; đó chưa phải toàn bộ định nghĩa mạn khô theo hồ sơ của tàu.
TPC và độ cứng theo phương đứng
Với đoạn thành đứng, độ dốc dM/dT=ρA=820 t/m. Đổi từ một mét sang một centimet cho lượng khối lượng làm chìm đều thêm một centimet:
TPC=ρA/100=8,20 t/cm
Nếu thêm 300 t đối xứng qua tâm đường nước và không thay đổi tải khác, ΔT=300/820=0,365854 m. Mớn mới là 2,365854 m. Nếu cùng lúc tháo 100 t ballast thì mức tăng khối lượng chỉ 200 t và mớn mới 2,243902 m. Phải dùng thay đổi ròng; cộng thêm hàng mà quên lượng nước đã bơm ra sẽ dự báo chìm nhiều hơn thực tế.
Theo lực, C_z=ρ_kg gA=8.044,2 kN/m khi ρ_kg=1.025 kg/m³ và g=9,81 m/s². Đẩy thân chìm thêm 0,10 m quanh trạng thái xét làm lực nổi tăng 804,42 kN, tương đương trọng lượng 82 t. Dùng TPC trực tiếp như kN/m sẽ tạo sai lệch vừa do đổi centimet vừa do đổi khối lượng sang lực.
Tách tổng lượng chiếm nước khỏi phần hàng còn có thể bố trí
Giả định người lập phương án chọn T_ref=3,30 m để khảo sát một trạng thái, chưa coi đây là giới hạn được phê duyệt. Đường hình hộp cho M_ref=2.706 t. Trừ 1.050 t thân, 90 t vật tư và 250 t ballast thì phần hàng tương ứng là 1.316 t. So với 250 t hàng đã có, phần tăng thêm về cân bằng khối lượng là 1.066 t.
Nếu ballast phải tăng thêm 80 t vì một yêu cầu khác, phần hàng tương ứng giảm đúng 80 t. Một phương án chỉ tối ưu theo tổng tải nhưng bỏ ballast cần thiết có thể không khép kín khi đưa sang bài toán nghiêng, trim hoặc phản lực tại gối đỡ. Đường tải–mớn cung cấp một phương trình, không giải thay các điều kiện đó.
IMO giải thích rằng hạn chế mớn và mạn khô gắn với dự trữ nổi, ổn định, ứng suất thân và tính kín nước. [2] Vì vậy, việc hình học còn thể tích ngập được không chứng minh được phép chở thêm đến mức ấy. Giá trị T_ref ở ví dụ chỉ là một đầu vào khảo sát.
Đọc đường đặc tính khi thân không còn giữ diện tích đường nước
Đối với hình học tổng quát, lượng tăng chiếm nước giữa T₁ và T₂ là tích phân diện tích đường nước theo mớn. Có thể viết ΔM=ρ∫A(T)dT. TPC tại một mớn là độ dốc địa phương; kéo dài độ dốc ấy trên một khoảng lớn cần kiểm tra hình học.
Xét riêng một hình học giả định khác có A(T)=800+80(T−2), đơn vị m², trong khoảng đang xét. Giữ M(2)=1.640 t và đặt δ=T−2. Khi ấy ΔM=820δ+41δ². Để thêm 300 t, nghiệm dương là δ≈0,359395 m. Dùng đường thành đứng sẽ cho 0,365854 m, cao hơn khoảng 6,46 mm.
Chênh lệch nhỏ trong ví dụ này xuất phát từ việc diện tích đường nước tăng dần. Nó không chứng minh mọi thân có đầu nghiêng hoặc phần nhô đều có sai số nhỏ. Với mức chìm 0,50 m, hình học biến thiên nhận thêm 420,25 t, trong khi đường thành đứng nhận 410 t. Sai khác tăng theo bình phương mức thay đổi mớn trong mô hình đã chọn.
Mớn đo có thể kiểm tra lượng hàng đến mức nào?
Trở lại sà lan hình hộp. Giả định mớn trước và sau một thao tác là 2,00 và 2,28 m, đã lấy đại diện cho chìm đều. Lượng khối lượng tăng suy ra là 820×0,28=229,6 t. Nếu hồ sơ chuyển tải ghi 230 t, chênh 0,4 t là một số để đối chiếu, không tự chứng minh phép cân hoặc phép đo mớn đạt độ chính xác 0,4 t.
Giả định mỗi số mớn có giới hạn sai khác ±15 mm. Với hai sai khác ngược chiều, giới hạn của hiệu mớn là ±30 mm, tương ứng ±24,6 t. Đây là biên từ giả thiết đầu vào, không phải khoảng tin cậy thống kê. Đọc nhiều lần có thể giảm dao động do sóng nếu phương pháp lấy trung bình phù hợp, nhưng không tự loại được sai mốc vạch hoặc sai vị trí đo.
Một sai lệch cố định giống nhau ở cả hai lần có thể triệt tiêu trong hiệu, còn thay đổi cách đo giữa hai lần thì không. Bởi vậy cần lưu vị trí vạch, thời điểm, trạng thái tải và phương pháp quy đổi về mớn đại diện. Chỉ lưu hai số làm tròn sẽ mất thông tin cần để giải thích chênh khối lượng.
Giới hạn của cân bằng một chiều
Nếu sà lan có trim hoặc nghiêng ngang, mớn tại một góc không đại diện T của mô hình chìm đều. Nếu thân chạm đáy, tựa lên gối hoặc chịu lực thẳng đứng từ cẩu, cân bằng là trọng lượng bằng lực nổi cộng các phản lực khác; khi đó không thể lấy riêng ρV để suy toàn bộ khối lượng trên tàu.
Mẫu sổ ổn định của MCA tách bảng lượng chiếm nước, mớn, tâm nổi, tâm đường nước và các thông số ổn định, đồng thời quy định mốc hình học của bảng. [3] Cách tổ chức này hữu ích cho hồ sơ kỹ thuật: giữ đường tải–mớn đi cùng hình dáng, mật độ nước, quy ước mốc và phạm vi mớn. Khi những điều kiện ấy thay đổi, cập nhật đường tính trước khi diễn giải một thay đổi tải.
Nguồn tham khảo
[1] Vessel theory: Stiffness, added mass and damping — Orcina. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] International Convention on Load Lines, 1966 — overview — International Maritime Organization. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Stability Information Booklet — Large Yacht Unit, model booklet — Maritime and Coastguard Agency, UK. Truy cập ngày 09/11/2026.
Rà soát nội dung: 09/11/2026.
Khi đưa một module lên sà lan, câu hỏi đầu tiên thường là mớn nước tăng bao nhiêu. Câu trả lời có ích khi nó nối được ba hồ sơ: khối lượng thực đang nằm trên phương tiện, hình học phần thân ngập và mớn đo theo một mốc xác định. Chỉ nhìn tổng tấn hàng hoặc chỉ nhìn khoảng cách từ mặt nước đến boong đều chưa đủ để nối ba hồ sơ ấy.
Bài này lập đường đặc tính cho sà lan hình hộp, nổi tự do trong nước tĩnh. Sau đó dùng đường này để kiểm tra thêm hàng, thay đổi ballast và sai lệch đo. Các ví dụ là khảo sát thủy tĩnh giả định; mức mớn dùng trong phép tính không phải mớn được cấp phép của một phương tiện cụ thể.
Định nghĩa khối lượng và thể tích chiếm nước
Ký hiệu T là mớn tính từ đáy phẳng đến mặt nước, m; L và B là chiều dài và rộng của hình hộp, m; ρ là khối lượng riêng nước, t/m³. Khi thân kín, đáy nằm ngang và toàn bộ đường nước còn ở đoạn thành đứng, thể tích nước chiếm chỗ là V=LBT. Điều kiện nổi tĩnh là khối lượng toàn bộ phương tiện bằng khối lượng nước bị chiếm chỗ:
M(T)=ρLBT
M gồm thân sà lan, thiết bị thường trực, vật tư tiêu hao, ballast và hàng. Nó không đồng nghĩa riêng khối lượng module. Nếu dùng ρ bằng kg/m³ thì M ra kg; không nhập 1.025 theo nghĩa một nghìn hai mươi lăm vào một công thức đang dùng t/m³.
Trong mô hình lực nổi của Orcina, trọng lực và lực nổi được đặt tại các tâm tương ứng với độ lớn mg và m_wg; độ cứng thủy tĩnh mô tả biến thiên tải khi vị trí thay đổi nhỏ. [1] Từ cân bằng hai lực ấy, g triệt tiêu trong quan hệ khối lượng–mớn. Điều này giải thích vì sao đường khối lượng có đơn vị t/m, còn đường lực có đơn vị kN/m.
Ví dụ sà lan thành đứng
Giả định L=50 m, B=16 m, chiều cao thân kín 4,5 m và ρ=1,025 t/m³. Diện tích đường nước A=800 m², nên M=820T, với M tính bằng t và T bằng m. Tại T=2,00; 2,50; 3,00 m, khối lượng cân bằng lần lượt là 1.640; 2.050; 2.460 t.
Ở đây dấu chấm trong các khối lượng là phân cách hàng nghìn. Một bảng tính nên lưu các giá trị số thuần và khai báo rõ cách hiển thị, tránh đọc 1.640 t thành 1,640 t. Dòng tiêu đề cũng cần ghi đây là khối lượng toàn phương tiện, vì nhầm nó thành sức chở hàng sẽ bỏ qua khối lượng bản thân.
Giả định trạng thái ban đầu gồm thân và thiết bị thường trực 1.050 t, vật tư tiêu hao 90 t, ballast 250 t và hàng 250 t. Tổng 1.640 t tương ứng T₀=2,00 m. Chiều cao thân 4,5 m cho khoảng hình học từ đường nước đến mép boong bằng 2,5 m khi sà lan không nghiêng; đó chưa phải toàn bộ định nghĩa mạn khô theo hồ sơ của tàu.
TPC và độ cứng theo phương đứng
Với đoạn thành đứng, độ dốc dM/dT=ρA=820 t/m. Đổi từ một mét sang một centimet cho lượng khối lượng làm chìm đều thêm một centimet:
TPC=ρA/100=8,20 t/cm
Nếu thêm 300 t đối xứng qua tâm đường nước và không thay đổi tải khác, ΔT=300/820=0,365854 m. Mớn mới là 2,365854 m. Nếu cùng lúc tháo 100 t ballast thì mức tăng khối lượng chỉ 200 t và mớn mới 2,243902 m. Phải dùng thay đổi ròng; cộng thêm hàng mà quên lượng nước đã bơm ra sẽ dự báo chìm nhiều hơn thực tế.
Theo lực, C_z=ρ_kg gA=8.044,2 kN/m khi ρ_kg=1.025 kg/m³ và g=9,81 m/s². Đẩy thân chìm thêm 0,10 m quanh trạng thái xét làm lực nổi tăng 804,42 kN, tương đương trọng lượng 82 t. Dùng TPC trực tiếp như kN/m sẽ tạo sai lệch vừa do đổi centimet vừa do đổi khối lượng sang lực.
Tách tổng lượng chiếm nước khỏi phần hàng còn có thể bố trí
Giả định người lập phương án chọn T_ref=3,30 m để khảo sát một trạng thái, chưa coi đây là giới hạn được phê duyệt. Đường hình hộp cho M_ref=2.706 t. Trừ 1.050 t thân, 90 t vật tư và 250 t ballast thì phần hàng tương ứng là 1.316 t. So với 250 t hàng đã có, phần tăng thêm về cân bằng khối lượng là 1.066 t.
Nếu ballast phải tăng thêm 80 t vì một yêu cầu khác, phần hàng tương ứng giảm đúng 80 t. Một phương án chỉ tối ưu theo tổng tải nhưng bỏ ballast cần thiết có thể không khép kín khi đưa sang bài toán nghiêng, trim hoặc phản lực tại gối đỡ. Đường tải–mớn cung cấp một phương trình, không giải thay các điều kiện đó.
IMO giải thích rằng hạn chế mớn và mạn khô gắn với dự trữ nổi, ổn định, ứng suất thân và tính kín nước. [2] Vì vậy, việc hình học còn thể tích ngập được không chứng minh được phép chở thêm đến mức ấy. Giá trị T_ref ở ví dụ chỉ là một đầu vào khảo sát.
Đọc đường đặc tính khi thân không còn giữ diện tích đường nước
Đối với hình học tổng quát, lượng tăng chiếm nước giữa T₁ và T₂ là tích phân diện tích đường nước theo mớn. Có thể viết ΔM=ρ∫A(T)dT. TPC tại một mớn là độ dốc địa phương; kéo dài độ dốc ấy trên một khoảng lớn cần kiểm tra hình học.
Xét riêng một hình học giả định khác có A(T)=800+80(T−2), đơn vị m², trong khoảng đang xét. Giữ M(2)=1.640 t và đặt δ=T−2. Khi ấy ΔM=820δ+41δ². Để thêm 300 t, nghiệm dương là δ≈0,359395 m. Dùng đường thành đứng sẽ cho 0,365854 m, cao hơn khoảng 6,46 mm.
Chênh lệch nhỏ trong ví dụ này xuất phát từ việc diện tích đường nước tăng dần. Nó không chứng minh mọi thân có đầu nghiêng hoặc phần nhô đều có sai số nhỏ. Với mức chìm 0,50 m, hình học biến thiên nhận thêm 420,25 t, trong khi đường thành đứng nhận 410 t. Sai khác tăng theo bình phương mức thay đổi mớn trong mô hình đã chọn.
Mớn đo có thể kiểm tra lượng hàng đến mức nào?
Trở lại sà lan hình hộp. Giả định mớn trước và sau một thao tác là 2,00 và 2,28 m, đã lấy đại diện cho chìm đều. Lượng khối lượng tăng suy ra là 820×0,28=229,6 t. Nếu hồ sơ chuyển tải ghi 230 t, chênh 0,4 t là một số để đối chiếu, không tự chứng minh phép cân hoặc phép đo mớn đạt độ chính xác 0,4 t.
Giả định mỗi số mớn có giới hạn sai khác ±15 mm. Với hai sai khác ngược chiều, giới hạn của hiệu mớn là ±30 mm, tương ứng ±24,6 t. Đây là biên từ giả thiết đầu vào, không phải khoảng tin cậy thống kê. Đọc nhiều lần có thể giảm dao động do sóng nếu phương pháp lấy trung bình phù hợp, nhưng không tự loại được sai mốc vạch hoặc sai vị trí đo.
Một sai lệch cố định giống nhau ở cả hai lần có thể triệt tiêu trong hiệu, còn thay đổi cách đo giữa hai lần thì không. Bởi vậy cần lưu vị trí vạch, thời điểm, trạng thái tải và phương pháp quy đổi về mớn đại diện. Chỉ lưu hai số làm tròn sẽ mất thông tin cần để giải thích chênh khối lượng.
Giới hạn của cân bằng một chiều
Nếu sà lan có trim hoặc nghiêng ngang, mớn tại một góc không đại diện T của mô hình chìm đều. Nếu thân chạm đáy, tựa lên gối hoặc chịu lực thẳng đứng từ cẩu, cân bằng là trọng lượng bằng lực nổi cộng các phản lực khác; khi đó không thể lấy riêng ρV để suy toàn bộ khối lượng trên tàu.
Mẫu sổ ổn định của MCA tách bảng lượng chiếm nước, mớn, tâm nổi, tâm đường nước và các thông số ổn định, đồng thời quy định mốc hình học của bảng. [3] Cách tổ chức này hữu ích cho hồ sơ kỹ thuật: giữ đường tải–mớn đi cùng hình dáng, mật độ nước, quy ước mốc và phạm vi mớn. Khi những điều kiện ấy thay đổi, cập nhật đường tính trước khi diễn giải một thay đổi tải.
Nguồn tham khảo
[1] Vessel theory: Stiffness, added mass and damping — Orcina. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] International Convention on Load Lines, 1966 — overview — International Maritime Organization. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Stability Information Booklet — Large Yacht Unit, model booklet — Maritime and Coastguard Agency, UK. Truy cập ngày 09/11/2026.
Rà soát nội dung: 09/11/2026.


