Thông gió nhà máy: lượng khí theo cân bằng nồng độ lý tưởng

Lưu lượng quạt chưa phải lưu lượng loại bỏ chất ô nhiễm
Một hệ thống cấp 60.000 m³/h cho nhà xưởng có thể chỉ đưa một phần không khí ngoài vào, còn lại là khí hồi tuần hoàn. Nếu cộng tất cả lưu lượng đó như không khí sạch, phép tính nồng độ sẽ sai. Hiệu quả còn phụ thuộc chất đang xét, vị trí lọc và đường trao đổi giữa các khu vực.

NIST mô tả phân tích chất lượng không khí theo nhiều vùng, có nguồn phát, dòng trao đổi, lọc và các cơ chế mất chất. [1] Bài triển khai một mô hình cân bằng khối lượng đơn giản để kiểm thiết kế sơ bộ. Chất X là chất đánh dấu giả định, không gắn với một hóa chất thực hay một giới hạn phơi nhiễm nghề nghiệp.

Ranh giới hệ và giả thiết
Xét phòng công nghệ thể tích V, có nồng độ đồng nhất C, đơn vị mg/m³. Nguồn X phát với tốc độ G, mg/min. Không khí ngoài có nồng độ C_o đi vào với lưu lượng Q_o, m³/min; lượng khí tương ứng thoát ra ngoài để thể tích không đổi.

Một nhánh riêng lấy khí trong phòng qua bộ lọc rồi trả lại cùng phòng với lưu lượng Q_r. Hiệu suất loại X mỗi lượt qua lọc là η, từ 0 đến 1, nên nồng độ sau lọc là (1−η)C. Giả định không có lắng, phản ứng, rò ngoài các dòng đã kê hoặc nguồn từ chính bộ lọc.

Lưu lượng thể tích đều quy về cùng điều kiện thực của phòng. Nếu dữ liệu là Nm³/h hoặc có nhiệt độ, áp suất khác nhau đáng kể, phải đổi nhất quán trước khi nhân với nồng độ mg/m³. Không trộn lưu lượng chuẩn với nồng độ theo thể tích thực.

Lập cân bằng từ từng dòng
Dòng X vào gồm nguồn G, không khí ngoài Q_oC_o và khí hồi Q_r(1−η)C. Dòng X ra khỏi phòng gồm (Q_o+Q_r)C. Lấy vào trừ ra:

V dC/dt=G+Q_oC_o−(Q_o+ηQ_r)C

Ở trạng thái ổn định, vế trái bằng không:

C_ss=(G+Q_oC_o)/(Q_o+ηQ_r)

ASHRAE trình bày việc lọc khí tuần hoàn và không khí ngoài phải gắn với hiệu quả loại đúng chất khí hoặc hơi, đồng thời phân biệt thiết bị loại hạt với thiết bị loại chất khí. [2] Trong mô hình này, η chỉ dành cho X; một giá trị hiệu suất bụi không tự dùng được cho một khí công nghệ.

Ví dụ nhà xưởng có khí hồi
Giả định V=6.000 m³, G=800 mg/min, Q_o=200 m³/min, Q_r=800 m³/min, C_o=0,10 mg/m³ và η=0,75. Tổng lưu lượng cấp là 1.000 m³/min, tức 60.000 m³/h. Tuy nhiên lưu lượng loại bỏ X tương đương trong phương trình chỉ là Q_o+ηQ_r=800 m³/min.

Tốc độ đưa X vào từ nguồn và ngoài trời là 800+200×0,10=820 mg/min. Nồng độ ổn định tính được C_ss=1,025 mg/m³. Bộ lọc loại ηQ_rC≈615 mg/min; dòng thải ngoài mang Q_oC=205 mg/min. Tổng 820 mg/min khớp tổng vào.

Tổng số lần cấp khí theo thể tích là 10 lần/h, phần khí ngoài chỉ 2 lần/h và tốc độ loại X tương đương là 8 lần/h. Ba con số cùng đúng nhưng trả lời ba câu hỏi khác nhau. Không ghi tất cả là “10 lần thay khí sạch” mà không nêu khí hồi và hiệu suất lọc.

Nếu bộ lọc không giữ được X, η=0, nồng độ tăng thành 4,10 mg/m³ dù quạt vẫn cấp 60.000 m³/h. Dòng tuần hoàn có thể ảnh hưởng sự trộn, nhưng không loại khối lượng X khỏi hệ khi không có cơ chế thu giữ.

Độ nhạy với hiệu suất và dòng đi tắt
Giữ mọi đầu vào khác, η=0,50 cho C_ss≈1,366667 mg/m³; η=0,90 cho C_ss≈0,891304 mg/m³. Sự cải thiện không tỷ lệ tuyến tính với η vì hiệu suất nằm ở mẫu số cùng với phần khí ngoài.

Giả định 10% lưu lượng hồi đi tắt quanh vật liệu lọc, phần còn lại vẫn có hiệu suất 75%. Hiệu suất trên toàn dòng hồi là 0,90×0,75=0,675. Khi đó C_ss=820/(200+0,675×800)≈1,108108 mg/m³.

Không nhân 75% với nồng độ rồi quên phần đi tắt. Nếu áp trở tăng còn làm giảm Q_r, cần cập nhật đồng thời lưu lượng và hiệu suất thực. Với bộ hấp phụ khí, η có thể thay đổi theo thời gian; ASHRAE mô tả sự xuyên qua khi vật liệu dần mất khả năng giữ chất. [2] Một hiệu suất ban đầu không chứng minh trạng thái ổn định đó kéo dài suốt chu kỳ sử dụng.

Tăng khí ngoài khi tổng quạt bị giới hạn
Chọn mục tiêu tính toán giả định C_t=1,00 mg/m³, không phải giới hạn sức khỏe. Nếu giữ Q_r=800 m³/min và tăng riêng Q_o, giải cân bằng cho Q_o=(G−C_tηQ_r)/(C_t−C_o)≈222,222 m³/min. Tổng cấp khi ấy phải tăng lên khoảng 1.022,222 m³/min.

Nếu quạt chỉ cấp tổng 1.000 m³/min, tăng Q_o đồng nghĩa giảm Q_r. Đặt Q_r=1.000−Q_o rồi giải lại:

1,00=[800+0,10Q_o]/[750+0,25Q_o]

Kết quả Q_o≈333,333 m³/min và Q_r≈666,667 m³/min. Dùng kết quả 222,222 của trường hợp trước cho quạt tổng cố định sẽ không đạt cùng nồng độ mục tiêu. Sự khác nhau đến từ ràng buộc thiết bị, không phải lỗi của phương trình khối lượng.

Không khí ngoài có thể mang thêm X
Trở lại cấu hình ban đầu Q_o=200, Q_r=800 và η=0,75, nhưng giả định C_o tăng lên 2 mg/m³. Nồng độ phòng thành (800+200×2)/800=1,50 mg/m³.

Nếu giữ tổng cấp 1.000 và tăng khí ngoài lên 400, khí hồi giảm xuống 600. Nồng độ thành (800+400×2)/(400+0,75×600)≈1,882353 mg/m³. Trong tình huống riêng này, tăng khí ngoài làm nồng độ X tăng vì khí ngoài bẩn hơn và lượng khí qua lọc hồi giảm.

EPA lưu ý cần xét nguồn ô nhiễm ngoài trời khi dùng thông gió để giảm chất ô nhiễm trong nhà. [3] Nguyên lý này không có nghĩa giảm khí ngoài là giải pháp chung: phòng còn có nhiều chất khác, nhu cầu nhiệt và các yêu cầu sử dụng cần đánh giá riêng. Có thể cần xử lý nguồn ngoài, đổi vị trí lấy khí hoặc lọc đúng dòng vào.

Hai khu vực không thể luôn gộp thành một phòng
Xét kịch bản độc lập, không có lọc: hai vùng A và B có thể tích bằng nhau. Mỗi vùng nhận 100 m³/min khí ngoài với C_o=0,10 mg/m³ và thải ra ngoài cùng lượng. Có trao đổi đối lưu giả định 50 m³/min theo mỗi chiều giữa hai vùng; nguồn tại A là 600 mg/min, tại B là 200 mg/min.

Cân bằng ổn định của hai vùng là 150C_A−50C_B=610 và −50C_A+150C_B=210. Giải được C_A=5,10 và C_B=3,10 mg/m³. Gộp cả nhà thành một vùng sẽ cho 4,10 mg/m³, đúng trung bình theo thể tích trong ví dụ nhưng thấp hơn nồng độ A.

Nếu trao đổi hai chiều tăng lên 200 m³/min mỗi chiều, C_A giảm còn 4,50 còn C_B tăng lên 3,70 mg/m³. Trộn mạnh hơn làm hai vùng gần nhau về nồng độ; nó không giảm tổng khối lượng phát hoặc tăng dòng thải ra ngoài. Khu vực ít nguồn có thể nhận nhiều X hơn từ khu vực phát mạnh.

Vai trò thể tích, nguồn và kiểm chứng
Trong mô hình một vùng ban đầu, hằng số thời gian là τ=V/(Q_o+ηQ_r)=7,50 phút. Nếu C ban đầu bằng 0,10 mg/m³ và tất cả đầu vào giữ nguyên, sau 10 phút C≈0,781173 mg/m³. Tăng thể tích làm thay đổi tốc độ tiến tới cân bằng, không đổi C_ss khi nguồn và lưu lượng giữ nguyên.

Nếu giảm nguồn G 70% xuống 240 mg/min bằng một biện pháp giả định, C_ss giảm còn 0,325 mg/m³ ở cấu hình ban đầu. Đây là lợi ích được thể hiện trực tiếp trong cân bằng, tách biệt với hiệu suất lọc hồi.

Khi triển khai cho nhà máy, cần đo lưu lượng từng nhánh, kiểm vị trí lọc, nguồn phát và mức trộn thực. Kết quả nồng độ trung bình không chứng minh nồng độ tại vị trí người lao động hoặc gần nguồn. Mô hình giúp so sánh phương án và phát hiện nhầm lẫn giữa khí ngoài, khí hồi và loại bỏ chất; nó không tạo một thời gian cấp phép làm việc hay xác nhận an toàn khí quyển.

Nguồn tham khảo
[1] IAQ Analysis and Contaminant Transport — National Institute of Standards and Technology. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] 2023 ASHRAE Handbook — HVAC Applications, Chapter 47: Air Cleaners for Gaseous Contaminants — ASHRAE. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Improving Indoor Air Quality — United States Environmental Protection Agency. Truy cập ngày 09/11/2026.

Rà soát nội dung: 09/11/2026.
 
Top