Trim là chênh mớn, không phải chỉ một góc
Khi module hoặc ballast dịch dọc sà lan, mớn mũi và mớn lái có thể thay đổi ngược chiều dù tổng khối lượng không đổi. Một bảng chỉ ghi mớn trung bình sẽ bỏ qua biến đổi quan trọng tại hai đầu. Với phương tiện đi qua vùng cạn hoặc áp mạn cầu cảng, vị trí có mớn lớn nhất có thể quyết định điều kiện hình học cần kiểm tra.
Trong bài, quy ước trim τ=T_F−T_A, tính bằng m; τ dương nghĩa mũi sâu hơn lái. F và A là hai vị trí tham chiếu trước và sau, cách nhau L. Một hồ sơ khác có thể chọn dấu ngược lại, nên phải ghi quy ước trước khi so sánh. Các ví dụ giả định dùng nước tĩnh, thay đổi chậm và miền góc nhỏ.
Ba tâm có vai trò khác nhau
LCG là tọa độ dọc của trọng tâm, LCB là tọa độ dọc của tâm nổi, còn LCF là tọa độ tâm diện tích đường nước. LCF liên quan vị trí quay của thay đổi trim nhỏ không làm đổi thể tích ngập ở bậc một. Nó không tự trùng LCG hoặc giữa chiều dài tàu.
Mẫu sổ ổn định của MCA dùng LCB, LCF, mớn và mômen thay đổi trim như các trường riêng; tài liệu cũng lưu ý phải quy mớn về đúng chiều dài dùng cho bảng thủy tĩnh. [1] Sự tách biệt này giúp tránh hai lỗi: lấy khoảng cách tới giữa tàu thay cho khoảng cách tới LCF, và coi khoảng cách giữa hai vạch mớn là luôn bằng chiều dài tính trim.
Với một sà lan hình hộp đối xứng dọc, đường nước chữ nhật có LCF ở giữa chiều dài. Đó là đặc điểm của ví dụ, không phải một giả thiết có thể chuyển nguyên sang thân có mũi và đuôi khác dạng.
Độ cứng phục hồi dọc và mômen thay đổi trim
Gọi GM_L là chiều cao tâm nghiêng dọc, m; M là khối lượng toàn phương tiện, t. Với một mômen khối lượng dọc H, t·m, quan hệ tuyến tính quanh trạng thái tham chiếu là θ≈H/(M GM_L), với θ tính bằng rad. Từ hình học góc nhỏ, τ≈Lθ, nên:
τ≈HL/(M GM_L)
Định nghĩa MCT_1cm là mômen khối lượng làm thay đổi chênh mớn 1 cm, ta có MCT_1cm=M GM_L/(100L), đơn vị t·m/cm. Vì vậy τ_cm=H/MCT_1cm. Sổ tay Salvor’s Handbook trình bày cùng cấu trúc cho mômen đổi trim theo inch; hệ số 100 ở đây được suy trực tiếp cho mét và centimet. [2]
Không dùng t·m của mômen khối lượng như kN·m. Nếu làm việc hoàn toàn theo lực, cả tử và mẫu cùng có g và kết quả hình học tương đương. Việc bỏ g chỉ ở một phía sẽ làm mất cân bằng thứ nguyên.
Ví dụ dịch tải trên sà lan hộp
Giả định L=60 m, B=18 m, M=3.000 t, KG=5,00 m và ρ=1,025 t/m³. Sà lan ban đầu đứng thẳng, không trim; bỏ qua mặt thoáng két. Mớn T₀=M/(ρLB)≈2,710027 m, KB=T₀/2≈1,355014 m.
Mômen diện tích đường nước cho chúi dọc là I_L=BL³/12=324.000 m⁴. Thể tích ngập V=M/ρ, nên BM_L=I_L/V=110,70 m và GM_L=KB+BM_L−KG≈107,055014 m. Ghi chú kiến trúc tàu của Universiti Teknologi Malaysia phân biệt mômen đường nước dùng cho BM dọc và BM ngang. [3] Dùng LB³/12 vào bài chúi dọc sẽ đổi nhầm trục.
Giả định một tải 150 t đã ở trên sà lan được dịch 15 m về phía mũi, giữ cùng cao độ. H=150×15=2.250 t·m. MCT_1cm≈53,527507 t·m/cm, nên τ≈42,034463 cm, tức 0,420345 m. Góc tuyến tính tương ứng khoảng 0,401400°.
Do LCF ở giữa, mớn mũi tăng một nửa trim và mớn lái giảm một nửa. Kết quả T_F≈2,920199 m, T_A≈2,499855 m. Trung bình hai mớn vẫn bằng T₀ trong mô hình bậc một, phù hợp việc tổng khối lượng không đổi.
Không tự thay GM_L bằng BM_L mà quên sai số
Trong ví dụ, BM_L=110,70 m khá lớn so với KG−KB≈3,644986 m. Nếu dùng BM_L thay GM_L, dự báo trim còn khoảng 0,406504 m, thấp hơn kết quả trước khoảng 13,84 mm. Đây là sai khác do một xấp xỉ rõ ràng, không phải sai số làm tròn.
Việc có thể bỏ qua 13,84 mm hay không phụ thuộc mục đích tính và các biên khác. Nếu bảng đang dùng để đối chiếu vạch mớn hoặc khoảng hở rất nhỏ, cần giữ đầy đủ GM_L. Không lấy kích thước lớn của BM_L làm lý do bỏ mọi ảnh hưởng của KG trong mọi trường hợp.
Với cùng H, nếu GM_L giảm 5%, trim tăng theo 1/0,95, tức tăng khoảng 5,263%. Độ nhạy của thương khác với việc cộng đơn giản 5% vào mọi đầu ra. Mớn ở hai đầu còn phụ thuộc vị trí LCF nên mức thay đổi tại từng đầu có thể không bằng nhau.
Khi LCF không ở giữa chiều dài
Xét riêng một thân khác có L=60 m, LCF cách vị trí A một đoạn x_F=22 m. Giả định mớn tại LCF sau thành phần chìm đều là T_CF=3,00 m và trim dương τ=0,50 m. Trong mô hình tuyến tính:
T_A=T_CF−τx_F/L
T_F=T_CF+τ(L−x_F)/L
Kết quả T_A≈2,816667 m và T_F≈3,316667 m. Trung bình số học hai đầu là 3,066667 m, khác 3,00 m tại LCF. Nếu chia trim thành hai nửa như sà lan đối xứng, cả hai mớn sẽ lệch 66,67 mm so với phép phân bố quanh LCF.
Ví dụ này không khẳng định thân mới có cùng bảng thủy tĩnh với sà lan hộp trước đó. Nó chỉ cô lập tác động của vị trí tâm đường nước đối với cách phân bố một trim đã biết. Khi tính một tàu thực, T_CF, LCF và MCT phải cùng thuộc trạng thái phù hợp.
Thêm hàng từ ngoài còn có thành phần chìm đều
Trở lại sà lan hộp 3.000 t ban đầu. Xét kịch bản mới: thêm 150 t tại vị trí 20 m về phía mũi so với tâm đường nước, cao độ 8 m. Tổng mới 3.150 t; mớn chìm đều tương ứng T₁≈2,845528 m và KG₁=(3.000×5+150×8)/3.150≈5,142857 m.
Cập nhật hình học hộp cho GM_L mới khoảng 101,708479 m. Mômen khối lượng lệch dọc là H=150×20=3.000 t·m. Trim dự báo tuyến tính khoảng 0,561830 m; với LCF giữa thân, T_F≈3,126443 m và T_A≈2,564614 m.
Lái vẫn nông hơn trạng thái ban đầu dù tổng tàu nặng thêm, vì thành phần quay ở lái lớn hơn thành phần chìm đều. Đây là kết quả có thể xảy ra về cơ học, không phải một phép tính nhất thiết sai dấu. Cần kiểm tra cả tổng thể tích ở bậc một và mômen trước khi sửa số theo trực giác.
Vạch mớn và vị trí tham chiếu
Nếu khoảng cách giữa hai vạch quan sát chỉ 54 m, còn L dùng tính trim là 60 m, cùng độ dốc dọc của ví dụ dịch tải sẽ cho chênh hai số đọc khoảng 0,420345×54/60=0,378310 m. Chênh này chưa phải trim trên chiều dài 60 m.
Với giả thiết đường đáy và đường nước có quan hệ tuyến tính trong phép quy đổi, cần kéo dài độ dốc về các vị trí F và A đã định nghĩa. Nếu hai vạch không đối xứng quanh LCF, còn phải dùng đúng khoảng cách riêng tới từng vạch. Thân cong võng hoặc độ chính xác vị trí vạch có thể tạo khác biệt mà mô hình thân cứng không mô tả.
Giới hạn của tuyến tính và cách kiểm tra
Công thức dùng góc nhỏ, coi thông số thủy tĩnh đại diện được cho trạng thái mới. Khi trim làm đầu tàu đi vào phần hình học khác, một đầu gần nhô đáy hoặc một mép gần ngập, phải tính lại thể tích và tâm nổi theo hình dạng thực. Dùng hàm arctan cho góc không tự sửa các giả thiết tuyến tính khác.
Hồ sơ cần giữ riêng thay đổi khối lượng, mômen dọc, MCT, LCF, chiều dài tham chiếu và mớn ở từng đầu. Với mỗi bước chuyển tải, đối chiếu dấu: tải về mũi phải tạo xu hướng tăng mớn mũi trong quy ước đang dùng. Sau đó kiểm cân bằng tổng và cập nhật bảng thủy tĩnh nếu trạng thái thay đổi đủ lớn. Chuỗi kiểm này làm phép tính trim có thể truy nguyên đến từng thao tác tải.
Nguồn tham khảo
[1] Stability Information Booklet — obtaining draught and trim — Maritime and Coastguard Agency, UK. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] U.S. Navy Salvor’s Handbook, Revision 2 — Trim and moment to change trim — Naval Sea Systems Command, U.S. Navy. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Naval Architecture Notes — longitudinal and transverse hydrostatic moments — Omar bin Yaakob, Universiti Teknologi Malaysia. Truy cập ngày 09/11/2026.
Rà soát nội dung: 09/11/2026.
Khi module hoặc ballast dịch dọc sà lan, mớn mũi và mớn lái có thể thay đổi ngược chiều dù tổng khối lượng không đổi. Một bảng chỉ ghi mớn trung bình sẽ bỏ qua biến đổi quan trọng tại hai đầu. Với phương tiện đi qua vùng cạn hoặc áp mạn cầu cảng, vị trí có mớn lớn nhất có thể quyết định điều kiện hình học cần kiểm tra.
Trong bài, quy ước trim τ=T_F−T_A, tính bằng m; τ dương nghĩa mũi sâu hơn lái. F và A là hai vị trí tham chiếu trước và sau, cách nhau L. Một hồ sơ khác có thể chọn dấu ngược lại, nên phải ghi quy ước trước khi so sánh. Các ví dụ giả định dùng nước tĩnh, thay đổi chậm và miền góc nhỏ.
Ba tâm có vai trò khác nhau
LCG là tọa độ dọc của trọng tâm, LCB là tọa độ dọc của tâm nổi, còn LCF là tọa độ tâm diện tích đường nước. LCF liên quan vị trí quay của thay đổi trim nhỏ không làm đổi thể tích ngập ở bậc một. Nó không tự trùng LCG hoặc giữa chiều dài tàu.
Mẫu sổ ổn định của MCA dùng LCB, LCF, mớn và mômen thay đổi trim như các trường riêng; tài liệu cũng lưu ý phải quy mớn về đúng chiều dài dùng cho bảng thủy tĩnh. [1] Sự tách biệt này giúp tránh hai lỗi: lấy khoảng cách tới giữa tàu thay cho khoảng cách tới LCF, và coi khoảng cách giữa hai vạch mớn là luôn bằng chiều dài tính trim.
Với một sà lan hình hộp đối xứng dọc, đường nước chữ nhật có LCF ở giữa chiều dài. Đó là đặc điểm của ví dụ, không phải một giả thiết có thể chuyển nguyên sang thân có mũi và đuôi khác dạng.
Độ cứng phục hồi dọc và mômen thay đổi trim
Gọi GM_L là chiều cao tâm nghiêng dọc, m; M là khối lượng toàn phương tiện, t. Với một mômen khối lượng dọc H, t·m, quan hệ tuyến tính quanh trạng thái tham chiếu là θ≈H/(M GM_L), với θ tính bằng rad. Từ hình học góc nhỏ, τ≈Lθ, nên:
τ≈HL/(M GM_L)
Định nghĩa MCT_1cm là mômen khối lượng làm thay đổi chênh mớn 1 cm, ta có MCT_1cm=M GM_L/(100L), đơn vị t·m/cm. Vì vậy τ_cm=H/MCT_1cm. Sổ tay Salvor’s Handbook trình bày cùng cấu trúc cho mômen đổi trim theo inch; hệ số 100 ở đây được suy trực tiếp cho mét và centimet. [2]
Không dùng t·m của mômen khối lượng như kN·m. Nếu làm việc hoàn toàn theo lực, cả tử và mẫu cùng có g và kết quả hình học tương đương. Việc bỏ g chỉ ở một phía sẽ làm mất cân bằng thứ nguyên.
Ví dụ dịch tải trên sà lan hộp
Giả định L=60 m, B=18 m, M=3.000 t, KG=5,00 m và ρ=1,025 t/m³. Sà lan ban đầu đứng thẳng, không trim; bỏ qua mặt thoáng két. Mớn T₀=M/(ρLB)≈2,710027 m, KB=T₀/2≈1,355014 m.
Mômen diện tích đường nước cho chúi dọc là I_L=BL³/12=324.000 m⁴. Thể tích ngập V=M/ρ, nên BM_L=I_L/V=110,70 m và GM_L=KB+BM_L−KG≈107,055014 m. Ghi chú kiến trúc tàu của Universiti Teknologi Malaysia phân biệt mômen đường nước dùng cho BM dọc và BM ngang. [3] Dùng LB³/12 vào bài chúi dọc sẽ đổi nhầm trục.
Giả định một tải 150 t đã ở trên sà lan được dịch 15 m về phía mũi, giữ cùng cao độ. H=150×15=2.250 t·m. MCT_1cm≈53,527507 t·m/cm, nên τ≈42,034463 cm, tức 0,420345 m. Góc tuyến tính tương ứng khoảng 0,401400°.
Do LCF ở giữa, mớn mũi tăng một nửa trim và mớn lái giảm một nửa. Kết quả T_F≈2,920199 m, T_A≈2,499855 m. Trung bình hai mớn vẫn bằng T₀ trong mô hình bậc một, phù hợp việc tổng khối lượng không đổi.
Không tự thay GM_L bằng BM_L mà quên sai số
Trong ví dụ, BM_L=110,70 m khá lớn so với KG−KB≈3,644986 m. Nếu dùng BM_L thay GM_L, dự báo trim còn khoảng 0,406504 m, thấp hơn kết quả trước khoảng 13,84 mm. Đây là sai khác do một xấp xỉ rõ ràng, không phải sai số làm tròn.
Việc có thể bỏ qua 13,84 mm hay không phụ thuộc mục đích tính và các biên khác. Nếu bảng đang dùng để đối chiếu vạch mớn hoặc khoảng hở rất nhỏ, cần giữ đầy đủ GM_L. Không lấy kích thước lớn của BM_L làm lý do bỏ mọi ảnh hưởng của KG trong mọi trường hợp.
Với cùng H, nếu GM_L giảm 5%, trim tăng theo 1/0,95, tức tăng khoảng 5,263%. Độ nhạy của thương khác với việc cộng đơn giản 5% vào mọi đầu ra. Mớn ở hai đầu còn phụ thuộc vị trí LCF nên mức thay đổi tại từng đầu có thể không bằng nhau.
Khi LCF không ở giữa chiều dài
Xét riêng một thân khác có L=60 m, LCF cách vị trí A một đoạn x_F=22 m. Giả định mớn tại LCF sau thành phần chìm đều là T_CF=3,00 m và trim dương τ=0,50 m. Trong mô hình tuyến tính:
T_A=T_CF−τx_F/L
T_F=T_CF+τ(L−x_F)/L
Kết quả T_A≈2,816667 m và T_F≈3,316667 m. Trung bình số học hai đầu là 3,066667 m, khác 3,00 m tại LCF. Nếu chia trim thành hai nửa như sà lan đối xứng, cả hai mớn sẽ lệch 66,67 mm so với phép phân bố quanh LCF.
Ví dụ này không khẳng định thân mới có cùng bảng thủy tĩnh với sà lan hộp trước đó. Nó chỉ cô lập tác động của vị trí tâm đường nước đối với cách phân bố một trim đã biết. Khi tính một tàu thực, T_CF, LCF và MCT phải cùng thuộc trạng thái phù hợp.
Thêm hàng từ ngoài còn có thành phần chìm đều
Trở lại sà lan hộp 3.000 t ban đầu. Xét kịch bản mới: thêm 150 t tại vị trí 20 m về phía mũi so với tâm đường nước, cao độ 8 m. Tổng mới 3.150 t; mớn chìm đều tương ứng T₁≈2,845528 m và KG₁=(3.000×5+150×8)/3.150≈5,142857 m.
Cập nhật hình học hộp cho GM_L mới khoảng 101,708479 m. Mômen khối lượng lệch dọc là H=150×20=3.000 t·m. Trim dự báo tuyến tính khoảng 0,561830 m; với LCF giữa thân, T_F≈3,126443 m và T_A≈2,564614 m.
Lái vẫn nông hơn trạng thái ban đầu dù tổng tàu nặng thêm, vì thành phần quay ở lái lớn hơn thành phần chìm đều. Đây là kết quả có thể xảy ra về cơ học, không phải một phép tính nhất thiết sai dấu. Cần kiểm tra cả tổng thể tích ở bậc một và mômen trước khi sửa số theo trực giác.
Vạch mớn và vị trí tham chiếu
Nếu khoảng cách giữa hai vạch quan sát chỉ 54 m, còn L dùng tính trim là 60 m, cùng độ dốc dọc của ví dụ dịch tải sẽ cho chênh hai số đọc khoảng 0,420345×54/60=0,378310 m. Chênh này chưa phải trim trên chiều dài 60 m.
Với giả thiết đường đáy và đường nước có quan hệ tuyến tính trong phép quy đổi, cần kéo dài độ dốc về các vị trí F và A đã định nghĩa. Nếu hai vạch không đối xứng quanh LCF, còn phải dùng đúng khoảng cách riêng tới từng vạch. Thân cong võng hoặc độ chính xác vị trí vạch có thể tạo khác biệt mà mô hình thân cứng không mô tả.
Giới hạn của tuyến tính và cách kiểm tra
Công thức dùng góc nhỏ, coi thông số thủy tĩnh đại diện được cho trạng thái mới. Khi trim làm đầu tàu đi vào phần hình học khác, một đầu gần nhô đáy hoặc một mép gần ngập, phải tính lại thể tích và tâm nổi theo hình dạng thực. Dùng hàm arctan cho góc không tự sửa các giả thiết tuyến tính khác.
Hồ sơ cần giữ riêng thay đổi khối lượng, mômen dọc, MCT, LCF, chiều dài tham chiếu và mớn ở từng đầu. Với mỗi bước chuyển tải, đối chiếu dấu: tải về mũi phải tạo xu hướng tăng mớn mũi trong quy ước đang dùng. Sau đó kiểm cân bằng tổng và cập nhật bảng thủy tĩnh nếu trạng thái thay đổi đủ lớn. Chuỗi kiểm này làm phép tính trim có thể truy nguyên đến từng thao tác tải.
Nguồn tham khảo
[1] Stability Information Booklet — obtaining draught and trim — Maritime and Coastguard Agency, UK. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] U.S. Navy Salvor’s Handbook, Revision 2 — Trim and moment to change trim — Naval Sea Systems Command, U.S. Navy. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Naval Architecture Notes — longitudinal and transverse hydrostatic moments — Omar bin Yaakob, Universiti Teknologi Malaysia. Truy cập ngày 09/11/2026.
Rà soát nội dung: 09/11/2026.


