Trộn hai dòng dầu: phân biệt trung bình khối lượng và thể tích

Cùng gọi là tỷ lệ pha nhưng có thể là hai công thức khác nhau
Một yêu cầu “trộn 70/30” chưa đủ để lập bản tính nếu không biết tỷ lệ theo tấn, mét khối hay lưu lượng ở một nhiệt độ tham chiếu. Với hai dòng có khối lượng riêng khác nhau, cùng một tỷ lệ thể tích tạo tỷ lệ khối lượng khác. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến thành phần được báo theo phần trăm khối lượng, chẳng hạn lượng lưu huỳnh trong ví dụ dưới đây.

OpenStax phân biệt phần trăm khối lượng với phần trăm thể tích và trình bày việc dùng khối lượng riêng để đổi từ thể tích sang khối lượng. [1] Bài này áp dụng nguyên tắc đó cho hai dòng dầu giả định, ở trạng thái ổn định, không có phản ứng, không bay hơi và không thất thoát. Tính chất của hỗn hợp được xét riêng từng loại, thay vì dùng một quy tắc trung bình cho mọi chỉ tiêu.

Bắt đầu bằng đại lượng được bảo toàn
Gọi QA, QB là lưu lượng thể tích m³/giờ tại cùng cơ sở nhiệt độ–áp suất; ρA, ρB là khối lượng riêng kg/m³ tại cơ sở đó. Lưu lượng khối lượng bằng ṁA=ρAQA và ṁB=ρBQB. Khi không tích lũy, dòng sản phẩm có ṁP=ṁA+ṁB.

Với sA và sB là phần khối lượng lưu huỳnh trong hai dòng, không thứ nguyên:

sP = (ṁA sA + ṁB sB)/(ṁA+ṁB)

Giá trị 0,10% phải nhập thành 0,001 khi dùng dạng phần số. Tử số có đơn vị kg lưu huỳnh/giờ, mẫu số kg dầu/giờ. Kiểm tra đơn vị này giúp nhận ra lỗi lấy phần trăm khối lượng nhân trực tiếp với m³/giờ mà chưa đổi cơ sở.

Nếu giả định thể tích cộng được ở cùng điều kiện, QP=QA+QB và ρP=(ρAQA+ρBQB)/(QA+QB). Tương đương, với wA, wB là phần khối lượng của hai dòng trong hỗn hợp, 1/ρP=wA/ρA+wB/ρB. Dạng nghịch đảo cho thấy khối lượng riêng không được lấy trung bình theo khối lượng bằng công thức wAρA+wBρB trong giả thiết này.

Ví dụ 50 m³/giờ dòng nhẹ và 20 m³/giờ dòng nặng
Chọn QA=50 m³/giờ, ρA=800 kg/m³, sA=0,10% khối lượng; QB=20 m³/giờ, ρB=950 kg/m³, sB=2,00% khối lượng. Toàn bộ là số giả định, không phải chứng thư chất lượng của một lô dầu cụ thể.

Dòng A đóng góp 40.000 kg/giờ và dòng B 19.000 kg/giờ. Tổng 59.000 kg/giờ đi với tổng thể tích giả định cộng được 70 m³/giờ, nên ρP=842,857 kg/m³. Phần khối lượng của B bằng 19.000/59.000=32,2034%, trong khi phần thể tích cấp của B chỉ 20/70=28,5714%.

Lưu huỳnh từ A bằng 40.000×0,001=40 kg/giờ; từ B bằng 19.000×0,020=380 kg/giờ. Tổng 420 kg/giờ cho sP=420/59.000=0,007118644, tức 0,711864% khối lượng. B chiếm chưa đến một phần ba khối lượng nhưng đóng góp hơn 90% lượng lưu huỳnh trong bộ số này.

Nếu lấy trung bình s theo tỷ lệ thể tích, kết quả sai sẽ là (50×0,001+20×0,020)/70=0,006428571, tức 0,642857%. Nó thấp hơn kết quả đúng khoảng 9,69% theo tỷ lệ tương đối. Sai khác đến từ chọn sai trọng số, không phải độ chính xác của phép nhân hoặc việc làm tròn chứng thư.

Suy tỷ lệ để đạt một mục tiêu giả định
Đặt mục tiêu minh họa s*=0,50% khối lượng. Đây chỉ là đầu vào của bài toán, không đại diện cho một giới hạn pháp lý hoặc yêu cầu nhiên liệu cụ thể. Với wB là phần khối lượng dòng B, s*=sA+(sB−sA)wB, nên:

wB = (s*−sA)/(sB−sA)

Thay số được wB=0,2105263, tức 21,0526% khối lượng. Nếu vẫn cấp A ở 40.000 kg/giờ, cần ṁB=ṁA wB/(1−wB)=10.666,67 kg/giờ. Với ρB=950 kg/m³, QB=11,2281 m³/giờ. Không lấy 21,0526% nhân ngay với tổng thể tích để đặt lưu lượng B.

Có thể kiểm tra ngược: A mang 40 kg lưu huỳnh/giờ, B mang 213,333 kg/giờ; tổng 253,333 chia cho 50.666,67 kg/giờ bằng đúng 0,005. Mục tiêu nằm giữa sA và sB nên có nghiệm wB trong khoảng 0–1. Nếu mục tiêu nằm ngoài khoảng này, trộn riêng hai dòng không phản ứng không thể đạt được bằng tỷ lệ dương.

API gravity cần xử lý theo định nghĩa
EIA định nghĩa API từ tỷ trọng tương đối SG trên cơ sở 60°F/60°F: API=141,5/SG−131,5. [2] Vì API là hàm nghịch đảo của SG, trung bình theo thể tích của hai giá trị API không tự động bằng API của hỗn hợp.

Để tính minh họa, giả định các ρA, ρB, ρP đã nêu đều ở 60°F và dùng khối lượng riêng nước tham chiếu xấp xỉ ρw=999,0 kg/m³. Khi đó SGi=ρi/ρw. API của A khoảng 45,1981; của B 17,2984; của hỗn hợp 36,2135. Giá trị trung bình API theo thể tích cấp lại bằng 37,2268, khác khoảng 1,0133 độ API.

Có một điểm cần diễn giải chính xác: dưới giả thiết thể tích cộng được và cùng cơ sở tham chiếu, trung bình API theo khối lượng lại khớp. Thật vậy, Σwi(APIi+131,5)=141,5ρwΣwi/ρi=141,5ρw/ρP. Vì Σwi=1, suy ra APIP=ΣwiAPIi trong chính mô hình này.

Ví dụ cho (40.000×45,1981+19.000×17,2984)/59.000≈36,2135. Sự khớp là hệ quả đại số của giả thiết đã nêu, không phải quyền dùng mọi tỷ lệ pha thay thế nhau. Khi có thay đổi thể tích trộn hoặc các tỷ trọng chưa quy về cùng cơ sở, phải quay lại khối lượng và khối lượng riêng của hỗn hợp tương ứng.

Độ nhạy khi nguyên liệu thay đổi
Giữ lưu lượng và khối lượng riêng của phương án ban đầu, tăng sB từ 2,00% lên 2,20%. sP tăng thành (40+418)/59.000=0,776271% khối lượng. Độ thay đổi 0,064407 điểm phần trăm bằng wB nhân mức tăng 0,20 điểm phần trăm của dòng B.

Với công thức mục tiêu đã tính cho 0,50%, nếu sB thay đổi mà giữ tỷ lệ cũ, sản phẩm sẽ không còn ở đúng mục tiêu. Vì vậy, tỷ lệ phối trộn phải gắn với phiên bản dữ liệu đầu vào. Số liệu kiểm nghiệm, thời điểm lấy mẫu và tính đại diện của dòng cấp có ảnh hưởng thực tế lớn hơn việc chỉ lưu một tỷ lệ danh định trong bảng vận hành.

Thử thêm một kịch bản thuần toán học: thể tích sau trộn nhỏ hơn tổng thể tích cấp 0,50%, còn khối lượng không đổi. QP thành 69,65 m³/giờ và ρP tăng thành 847,093 kg/m³. Phần khối lượng lưu huỳnh vẫn là 0,711864% vì cả khối lượng lưu huỳnh và tổng khối lượng không đổi. Thể tích co làm đổi khối lượng riêng, không tự làm mất lưu huỳnh.

Những tính chất không được xác nhận bằng cân bằng này
Cân bằng cho thành phần bảo toàn không chứng minh hỗn hợp ổn định hoặc phù hợp để sử dụng. ExxonMobil nêu rằng trộn các dầu nhiên liệu khác nhau có thể gây vấn đề tương thích, tạo cặn và ảnh hưởng hệ thống lọc. [3] Vì vậy, một phương án đạt mục tiêu lưu huỳnh trong bảng vẫn cần đánh giá tính chất hỗn hợp và tính tương thích theo trường hợp thực.

Tương tự, độ nhớt, điểm chớp cháy hay đặc tính chưng cất không được mặc định tính bằng cùng trung bình tuyến tính của sP. Báo cáo phối trộn nên ghi cơ sở lưu lượng, nhiệt độ tham chiếu, khối lượng riêng, thành phần bảo toàn và các giả thiết về thể tích. Nhờ vậy, mỗi kết quả đều gắn với một phương trình và phạm vi rõ ràng, thay vì một tỷ lệ trộn duy nhất bị dùng cho mọi câu hỏi chất lượng.

Nguồn tham khảo
[1] Chemistry 2e — 3.4 Other Units for Solution Concentrations — OpenStax, Rice University — Paul Flowers và cộng sự. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Glossary — API gravity — U.S. Energy Information Administration. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Marine fuel compatibility — ExxonMobil Marine. Truy cập ngày 09/11/2026.

Rà soát nội dung: 09/11/2026.
 
Top