Trọng tâm vật nâng từ khối lượng từng bộ phận

1. Trọng tâm thuộc về một cấu hình cụ thể
Một cụm thiết bị có thể có các trạng thái khác nhau khi vận chuyển, lắp đặt, thử nước và vận hành. Các trạng thái ấy không chỉ khác tổng khối lượng mà còn khác vị trí trọng tâm. Dùng một dấu trọng tâm trên bản vẽ cũ mà không đối chiếu danh mục bộ phận có thể làm sai phân phối lực nâng.

Unirope giải thích rằng trọng tâm lệch giữa các điểm nâng làm các nhánh chịu phần tải khác nhau và có thể làm vật đổi tư thế.[1] Bài này tập trung vào dữ liệu tạo nên trọng tâm: phần nào được cộng, ở đâu, đã cân hay còn ước tính. Các ví dụ là bài kiểm toán giả định cho một skid, không phải chứng nhận một phương án nâng.

2. Bảng cộng khối lượng và mômen khối lượng
Chọn hệ tọa độ gắn với skid: x dọc chiều dài, y ngang và z hướng lên, gốc tại một điểm được đánh dấu trên bản vẽ. Trong trường trọng lực gần như đều, trọng tâm và khối tâm trùng nhau. Với các bộ phận có khối lượng m_i và tọa độ trọng tâm riêng (x_i,y_i,z_i):

M = Σm_i
S_x = Σm_i x_i; S_y = Σm_i y_i; S_z = Σm_i z_i
x_G = S_x/M; y_G = S_y/M; z_G = S_z/M

Ở đây S_x có đơn vị kg·m, không phải mômen lực N·m. Nếu dùng trọng lượng thay khối lượng và cùng g cho mọi bộ phận, g triệt tiêu trong tỷ số. Cần đặt tên cột để tránh cộng một dòng theo kg với dòng khác theo kN.

Tài liệu Weight & Balance Handbook của FAA cũng sử dụng tổng mômen chia tổng trọng lượng theo một chuẩn tọa độ, đồng thời phân biệt số đọc cân, phần bì và giá trị thuần.[2] Bài viết chỉ vận dụng nguyên lý cân bằng này; các thủ tục hàng không của tài liệu không được xem là thủ tục nâng skid.

3. Bộ dữ liệu bốn phần có thể tái lập
Giả định danh mục của trạng thái chuẩn gồm bốn dòng:

  • Khung và sàn: 4.200 kg, tại (2,20; 0; 0,45) m.
  • Cụm máy: 3.100 kg, tại (3,60; 0,35; 1,60) m.
  • Tủ và phụ kiện cố định: 800 kg, tại (0,80; −0,25; 0,90) m.
  • Giá đỡ tạm đi cùng: 300 kg, tại (5,40; 0; 1,00) m.

Tổng M = 8.400 kg. Các tổng mômen khối lượng lần lượt là S_x = 22.660 kg·m, S_y = 885 kg·m và S_z = 7.870 kg·m. Suy ra trọng tâm:

x_G = 2,697619 m
y_G = 0,105357 m
z_G = 0,936905 m

Kiểm tra sơ bộ: mỗi tọa độ kết quả phải nằm giữa tọa độ nhỏ nhất và lớn nhất của các bộ phận có khối lượng dương. Đây là điều kiện cần, không đủ. Một tọa độ đổi nhầm dấu vẫn có thể cho kết quả nằm trong khoảng hợp lý.

4. Bỏ sót một phần nhỏ có thể đổi trọng tâm đáng kể
Nếu quên giá đỡ tạm 300 kg ở x = 5,40 m, bảng còn 8.100 kg và cho x_G = 21.040/8.100 = 2,597531 m. Sai tổng khối lượng chỉ 3,571% so với trạng thái đầy đủ, nhưng sai tọa độ dọc x khoảng 100,1 mm. Vị trí xa trọng tâm làm bộ phận này có ảnh hưởng tương đối lớn.

Ngược lại, tăng đồng loạt mọi khối lượng 2% làm M thành 8.568 kg nhưng không đổi trọng tâm vì cả tử và mẫu cùng tăng 2%. Điều này giải thích tại sao một sai số tỷ lệ chung của dữ liệu khối lượng có tác động khác với một bộ phận bị bỏ sót. Không thể dùng phần trăm sai tổng khối lượng như phần trăm sai trọng tâm.

5. Thêm chất lỏng còn giữ trong thiết bị
Giả định có 450 kg chất lỏng còn lại, trọng tâm của lượng chất lỏng trong tư thế đang xét ở (4,80; −0,40; 0,70) m. Cập nhật bằng cách cộng cả khối lượng và mômen của nó:

M_mới = 8.850 kg
x_G,mới = (22.660 + 450 × 4,80)/8.850 = 2,804520 m
y_G,mới = (885 − 450 × 0,40)/8.850 = 0,079661 m
z_G,mới = (7.870 + 450 × 0,70)/8.850 = 0,924859 m

Trọng tâm dọc dịch khoảng 106,9 mm. Tọa độ z giảm trong ví dụ vì chất lỏng được thêm thấp hơn trọng tâm ban đầu, dù khối lượng tổng tăng. Một hệ số tăng tải chung không tái tạo được đồng thời ba thay đổi này.

Tọa độ chất lỏng đã cho chỉ đúng cho trạng thái hình học giả định. Nếu vật xoay hoặc chất lỏng dịch chuyển trong một khoang chưa đầy, cần xác định lại phân bố thể tích và trọng tâm của nó. Không gán lượng chất lỏng như một khối cứng cố định cho mọi tư thế nếu chưa có cơ sở.

6. Thay thế khác với bổ sung
Xét lại trạng thái chuẩn không có chất lỏng. Thay tủ 800 kg ở (0,80; −0,25; 0,90) bằng cụm mới 950 kg ở (1,40; −0,25; 0,90). Phải trừ phần cũ rồi cộng phần mới:

M_mới = 8.400 − 800 + 950 = 8.550 kg
S_x,mới = 22.660 − 800 × 0,80 + 950 × 1,40 = 23.350 kg·m
x_G,mới = 2,730994 m

Chỉ cộng chênh 150 kg tại vị trí mới sẽ bỏ qua việc 800 kg đã dịch từ 0,80 tới 1,40 m. Cách đó cho mômen thiếu 480 kg·m. Nhật ký thay đổi nên ghi dòng xóa, dòng thêm và cấu hình hiệu lực, giúp người đọc biết hai dòng có được tồn tại đồng thời hay không.

7. Đối chiếu bằng số đọc cân tại các điểm đỡ
Giả định một phép cân độc lập cho skid ở trạng thái chuẩn, đã loại bì, chỉ có lực đỡ đứng tại bốn điểm. Tọa độ (x,y) và số đọc quy đổi khối lượng lần lượt là: A(0,30;−1) với 2.170 kg; B(0,30;+1) với 2.500 kg; C(5,70;−1) với 1.580 kg; D(5,70;+1) với 2.150 kg.

Tổng số đọc bằng 8.400 kg. Cân bằng mômen cho x_G = 2,697857 m và y_G = 0,107143 m. Chênh với bảng thành phần khoảng 0,238 mm theo x và 1,786 mm theo y. Các chênh này nhỏ trong bộ dữ liệu bài tập, nhưng để kết luận phù hợp vẫn cần độ không chắc chắn của cả hai cách xác định, không đặt một dung sai tùy ý rồi tuyên bố đạt.

Nếu số đọc tại phía x = 5,70 m còn chứa 120 kg vật kê nhưng không trừ bì, kết quả x_G thành 2,740141 m, lệch hơn 42 mm so với kết quả thuần. Vì bì vừa thêm vào mẫu vừa thêm vào mômen, chỉ sửa tổng khối lượng ở cuối bảng mà không sửa tử số vẫn sai.

8. Những gì phép cân ở một tư thế chưa xác định
Bốn lực đứng ở một tư thế cho tổng trọng lượng và hai tọa độ ngang thông qua cân bằng. Chúng không cung cấp trực tiếp z_G: mômen của trọng lực đối với các trục ngang không chứa độ cao của trọng tâm khi lực luôn thẳng đứng. Nhiều phân bố khối lượng khác nhau theo z có thể cho cùng bốn số đọc phù hợp với một mô hình đỡ.

NPL công bố tóm tắt một nghiên cứu sử dụng bàn cân và mẫu hiệu chuẩn để xác định khối tâm cùng ngân sách độ không chắc chắn.[3] Điều này nhấn mạnh giá trị của việc kiểm chứng phương pháp đo; độ chính xác của một thí nghiệm đo vật chuẩn không tự chuyển sang skid công nghiệp. Bài này không suy ra z_G bằng một thao tác nghiêng hoặc treo thử chưa được thiết kế.

9. Độ nhạy và thông tin cần bàn giao
Với x_G = Σm_i x_i/M, các đạo hàm là ∂x_G/∂m_i = (x_i−x_G)/M và ∂x_G/∂x_i = m_i/M. Một bộ phận nhẹ ở xa có thể nhạy với sai số khối lượng; một bộ phận nặng nhạy với sai số tọa độ. Đó là hai lý do khác nhau để ưu tiên kiểm dữ liệu.

Giả định độ không chắc chắn chuẩn của bốn khối lượng là (80;100;40;20) kg, của tọa độ x là (0,02;0,03;0,02;0,05) m và tất cả độc lập. Tự truyền tuyến tính bằng căn tổng bình phương các tích đạo hàm–độ không chắc chắn cho u_xG = 0,022143 m. Nếu các khối lượng cùng chịu sai số tỷ lệ chung hoặc các tọa độ cùng sai mốc, giả thiết độc lập không còn đúng và phải xét tương quan.

Hồ sơ bàn giao cần gắn kết quả với danh mục cấu hình, mốc tọa độ, phiên bản bản vẽ, trạng thái chất lỏng và phương pháp thu thập từng dòng. Khi một giá đỡ tạm tháo ra hoặc một cụm mới lắp vào, các tổng mômen cần được cập nhật cùng khối lượng. Nhờ vậy, dấu trọng tâm trên bản vẽ có thể truy ngược về dữ liệu và trạng thái vật nâng thực sự.

Nguồn tham khảo
[1] Centre of Gravity (CG) — Unirope Ltd.. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Weight & Balance Handbook, FAA-H-8083-1B, chapter 3, pp. 3-5–3-7 — Federal Aviation Administration, 2016. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Low uncertainty centre of mass measurements using a weighbridge and calibration artefact — abstract — J. J. Berry, C. Trenkel, P. Conceicao và M. Stock; National Physical Laboratory, 2026. Truy cập ngày 09/11/2026.

Rà soát nội dung: 09/11/2026.
 
Top