Truyền nhiệt xuyên chiều dày và số Fourier của chu trình hàn

Chiều dày tạo ra một thang thời gian
Một thay đổi nhiệt độ ở bề mặt không làm mọi điểm trong tấm thay đổi đồng thời. Khi xem dữ liệu gia nhiệt hoặc làm nguội, cần so thời gian quan sát với thời gian đặc trưng để nhiệt phân bố qua chiều dài đang xét. Số Fourier giúp tổ chức phép so sánh này, nhưng riêng nó không cho biết nhiệt độ của mặt sau hoặc tâm tấm.

Bài giảng dẫn nhiệt của MIT trình bày phương trình nhiệt với giả thiết tính chất phù hợp để đưa hệ số dẫn nhiệt ra ngoài đạo hàm. [1] Bài này bắt đầu từ trường hợp đơn giản ấy: vật rắn đồng nhất, dẫn nhiệt một chiều, không có nguồn nhiệt bên trong, tính chất không đổi. Đây là mô hình học tập cho một phần của bài toán nhiệt, chưa mô tả toàn bộ nguồn hồ quang đang di chuyển.

Phân biệt dẫn nhiệt và khuếch tán nhiệt
Gọi k là hệ số dẫn nhiệt, W/(m·K); ρ là khối lượng riêng, kg/m³; c là nhiệt dung riêng, J/(kg·K). Hệ số khuếch tán nhiệt α = k/(ρc), đơn vị m²/s. Tài liệu thí nghiệm truyền nhiệt của IIT Kanpur dùng quan hệ này khi giới thiệu số Fourier. [2] k mô tả dòng nhiệt dưới gradient nhiệt độ, còn α kết hợp khả năng dẫn với lượng năng lượng cần để thay đổi nhiệt độ vật.

Với các giả thiết trên, phương trình một chiều là ∂T/∂t = α ∂²T/∂x². Vế trái có đơn vị K/s. Vế phải là m²/s nhân K/m², nên cũng bằng K/s. Nếu k hoặc c biến thiên mạnh theo nhiệt độ, phải quay về phương trình có tính chất biến thiên; không giữ α cố định chỉ vì bảng tính thuận tiện hơn.

Hai vật có cùng k nhưng khác ρc có thể thay đổi phân bố nhiệt với thang thời gian khác nhau. Chẳng hạn trong một so sánh giả định, tăng ρc gấp đôi trong khi giữ k làm α giảm một nửa. Cần gấp đôi thời gian để đạt cùng αt/L² nếu hình học và các điều kiện không thứ nguyên khác giữ tương tự.

Số Fourier xuất hiện từ phép đổi thang
Chọn chiều dài đặc trưng L và khoảng nhiệt độ ΔT_ref khác không. Đặt X = x/L, θ = (T − T_ref)/ΔT_ref, và Fo = αt/L². Thay vào phương trình dẫn nhiệt sẽ cho ∂θ/∂Fo = ∂²θ/∂X². Đây là phép biến đổi đại số của mô hình, cho thấy thời gian tự nhiên cần so sánh là L²/α.

Đặt t_d = L²/α, khi đó Fo = t/t_d. t_d có đơn vị giây và Fo không có thứ nguyên. Fo tăng vì thời gian dài hơn, vì α lớn hơn hoặc vì L nhỏ hơn. Không thể cộng Fo của hai giai đoạn có hình học và tính chất khác nhau mà không nêu rõ đang xây dựng mô hình tích lũy nào.

COMSOL trình bày cả Fourier và Biot khi đưa bài toán nhiệt không ổn định về dạng không thứ nguyên. [3] Hai số mô tả các phần khác nhau: Fourier liên hệ thời gian với khuếch tán bên trong; Biot liên hệ cản dẫn trong vật với trao đổi tại biên. Một số không thay thế số còn lại.

Ví dụ một tấm được xét từ hai mặt
Giả định k = 45 W/(m·K), ρ = 7.850 kg/m³ và c = 500 J/(kg·K). Tính được ρc = 3.925.000 J/(m³·K) và α = 1,14650 × 10⁻⁵ m²/s. Các số được đặt ra cho ví dụ, không phải dữ liệu bảo đảm cho mọi loại thép hoặc toàn bộ khoảng nhiệt của hàn.

Xét tấm dày 20 mm với điều kiện hai mặt đối xứng. Chọn L bằng nửa chiều dày, tức 0,010 m, để mô tả khoảng từ mặt phẳng giữa đến một mặt. t_d = 0,010²/α = 8,7222 giây. Sau 5 giây, Fo = 0,573248; sau 10 giây, Fo = 1,146497.

Những kết quả này không nói rằng sau 8,7222 giây tâm tấm đã bằng nhiệt độ bề mặt. Muốn tìm nhiệt độ cần điều kiện đầu, điều kiện biên và nghiệm tương ứng. Ngay cả khi Fo bằng một, các bài toán giữ nhiệt độ mặt cố định, đặt dòng nhiệt cố định hoặc trao đổi đối lưu vẫn có phân bố nhiệt khác nhau.

Một lỗi hệ số bốn khi định nghĩa chiều dài
Nếu lấy cả chiều dày 0,020 m làm L, cùng thời gian 5 giây sẽ cho Fo = 0,143312, nhỏ hơn bốn lần. Cả hai phép tính đều có thể được định nghĩa, nhưng không được dùng giá trị dựa trên toàn chiều dày để đọc một nghiệm đã quy ước L là nửa chiều dày.

Trong phần dùng biểu đồ Heisler, IIT Kanpur định nghĩa L bằng nửa chiều dày tấm. [2] Vì vậy, hồ sơ nên viết “L = nửa chiều dày” hoặc một mô tả tương đương ngay cạnh đầu vào. Đổi định nghĩa L không làm vật thực nguội nhanh hoặc chậm hơn; nó chỉ đổi cách biểu diễn và đòi hỏi đổi đồng bộ phương trình liên quan.

Ảnh hưởng bình phương của kích thước
Giữ cùng α và xét hai tấm dày 20 và 40 mm trong các bài toán có điều kiện tương tự. Nửa chiều dày tăng từ 10 lên 20 mm, nên t_d tăng từ 8,7222 lên 34,8889 giây. Để có cùng Fo = 0,573248, tấm thứ hai cần thời gian 20 giây thay vì 5 giây.

Tấm dày 60 mm có nửa chiều dày 30 mm, t_d = 78,5 giây và cần 45 giây để đạt cùng Fo đó. Quy luật bình phương chỉ so sánh thang khuếch tán với điều kiện đã khai báo. Nếu cách cấp nhiệt, tổn thất hoặc tính chất thay đổi theo kích thước, cần kiểm tra chúng riêng trước khi dùng để dự báo thời gian thực.

Có thể tính thang chiều dài δ = √(αt). Với t = 5 giây, δ ≈ 7,571 mm. Đây là một thang khuếch tán, không phải ranh giới sắc mà phía bên kia hoàn toàn không nhận nhiệt. Hệ số nhân cần để diễn tả một mức thay đổi nhiệt độ cụ thể phụ thuộc nghiệm và tiêu chí đã chọn.

Cùng Fourier vẫn có thể khác điều kiện biên
Với L = 0,010 m và k = 45, giả định h = 20 W/(m²·K) cho Bi = hL/k = 0,004444. Nếu h tăng lên 2.000, Bi thành 0,444444. Tại cùng 5 giây, Fo vẫn là 0,573248 vì α và L không đổi, nhưng biên trao đổi khác mạnh nên nhiệt độ trong vật không thể được suy là như nhau.

Tương tự, một giá trị Fo đủ lớn để dùng một phép xấp xỉ chuỗi không đồng nghĩa vật đã đồng đều nhiệt hoặc đạt nhiệt độ quy định. Điều kiện toán học của nghiệm cần được đọc đúng với hình học, vị trí nhiệt độ và dạng biên, không chuyển thành tiêu chí công nghệ chung.

Fourier của lưới tính là một tỷ số khác
Nếu tự lập mô hình sai phân tường minh một chiều, lấy bước lưới Δx và bước thời gian Δt, phép thay đạo hàm cho T_i mới = rT_(i−1) + (1 − 2r)T_i + rT_(i+1), với r = αΔt/Δx². Các T bên phải đều thuộc bước cũ. Đây là phép suy ra từ phương trình đơn giản ở trên, không phải cấu hình chung cho mọi phần mềm.

Khi 0 ≤ r ≤ 0,5, các trọng số không âm và tổng bằng một ở nút trong. Nếu r lớn hơn 0,5, trọng số của T_i âm, nên một bước cập nhật có thể tạo cực trị không phù hợp. Với Δx = 2 mm, điều kiện này cho Δt không vượt khoảng 0,17444 giây. Giảm bước lưới một nửa làm giới hạn bước thời gian còn một phần tư.

r của lưới không được thay cho Fo của cả tấm. Một mô hình có Fo vật lý lớn vẫn cần bước thời gian phù hợp với thuật toán. Điều kiện ổn định đơn giản này cũng chưa bảo đảm độ chính xác; cần kiểm tra sự thay đổi kết quả khi tinh chỉnh lưới và thời gian cho bài toán cụ thể.

Thông tin cần giữ trong một báo cáo nhiệt
Nên ghi đầy đủ định nghĩa L, dữ liệu k, ρ, c, cách mô tả biên, trạng thái ban đầu và miền giả thiết một chiều. Với một chu trình hàn thực, cần xem thêm nguồn nhiệt di chuyển, sự thay đổi tính chất, chuyển biến pha và hình học liên kết. Số Fourier hữu ích vì làm rõ thang so sánh, nhưng không thay một phép đo nhiệt hoặc mô hình đã được xác minh cho yêu cầu thi công.

Nguồn tham khảo
[1] 3.044 Materials Processing — Lecture 2: Heat conduction — Chris Schuh / Massachusetts Institute of Technology OpenCourseWare. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Process Metallurgy Laboratory MSE-314 — Experiment 1: Heat Transfer Coefficient, pp. 5–6 — Department of Materials Science and Engineering / Indian Institute of Technology Kanpur. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Studying Transient Heat Transfer in a Fin Design with an App — Mehrzad Tabatabaian / COMSOL. Truy cập ngày 09/11/2026.

Rà soát nội dung: 09/11/2026.
 
Top