Tường chắn khu công nghệ: phân tích áp lực đất chủ động lý tưởng

Áp lực đất chủ động là một trạng thái cơ học
Tường chắn bên đường nội bộ, sân thiết bị hoặc khu công nghệ thường được tính sơ bộ bằng một hệ số áp lực đất. Hệ số ấy chỉ có ý nghĩa khi hình học, điều kiện nước và khả năng chuyển vị của tường phù hợp với mô hình. Dùng cùng một hệ số cho tường tự do và tường bị sàn khóa cứng có thể làm hai hệ khác nhau trở thành cùng một bài toán trên giấy.

Bài này xét một mét chiều dài tường thẳng đứng, mặt sau nhẵn, đất rời đồng nhất với mặt đất ngang. Không xét động đất, tải đầm, lực dính hoặc ma sát thành. Tường được giả định chuyển vị đủ để đạt trạng thái chủ động; toàn bộ số liệu là giả định phục vụ tính toán.

Từ góc ma sát đến biểu đồ áp lực
Trong trường hợp Rankine nêu trên, hệ số chủ động là:

K_a = (1−sinφ′)/(1+sinφ′).

Với đất khô có trọng lượng thể tích γ, áp lực ngang do bản thân đất tại độ sâu z là K_aγz. Caltrans trình bày các giả thiết của Rankine và liên hệ trạng thái áp lực với chuyển vị tường; hợp lực của riêng biểu đồ tam giác đặt tại H/3 kể từ đáy. [1]

Ở đây φ′ là góc ma sát hữu hiệu, tính bằng độ nếu máy tính dùng chế độ độ. γ dùng kN/m³, z dùng m thì áp lực dùng kN/m², tức kPa. K_a không có đơn vị. Áp lực tại một điểm khác với hợp lực tích phân trên chiều cao: hợp lực trên một mét tường dùng kN/m.

Với tải phủ thẳng đứng phân bố đều q trên mặt đất đủ rộng, phần áp lực ngang tăng thêm trong mô hình là K_aq. FHWA nêu quan hệ này khi phân tích tải phủ đều; hệ số phải được chọn theo hình học và trạng thái đang xét. [2] Tải tập trung từ chân cẩu hoặc bánh xe sát tường không được tự chuyển thành q đều chỉ bằng cách chia cho một diện tích tùy ý.

Ví dụ tường cao năm mét, chưa có nước ngầm
Giả định H=5 m, γ=18 kN/m³, φ′=30° và q=15 kPa. Khi đó K_a=1/3. Áp lực ngang trên đỉnh do tải phủ là 5 kPa; tại chân tường tổng áp lực là 5+18×5/3=35 kPa.

Biểu đồ có một tam giác do đất và một hình chữ nhật do tải phủ. Hợp lực đất P_s=K_aγH²/2=75 kN/m. Hợp lực tải phủ P_q=K_aqH=25 kN/m. Tổng P=100 kN/m, không phải 35×5=175 kN/m vì 35 kPa chỉ là giá trị lớn nhất ở đáy.

Mômen của các lực ngang quanh chân tường là:

M = K_aγH³/6 + K_aqH²/2.

Phần đất cho 125 kN·m/m; phần tải phủ cho 62,5 kN·m/m. Tổng bằng 187,5 kN·m/m, nên cao độ hợp lực là M/P=1,875 m trên đáy. Gán cả tổng lực vào H/3=1,666667 m sẽ làm mômen còn 166,666667 kN·m/m và bỏ sai vị trí phần hình chữ nhật.

Nước phải được cộng theo áp lực lỗ rỗng
USACE phân biệt áp lực đất hữu hiệu và áp lực nước: áp lực nước được cộng vào áp lực đất hữu hiệu, không nhân với hệ số đất. Nếu có dòng thấm, phân bố cột nước phải lấy từ bài toán thấm phù hợp. [3]

Để khảo sát một tình huống độc lập, giữ H, q và φ′ như trên nhưng cho mực nước ở độ sâu d=2 m dưới mặt đất. Phía trên có γ=18 kN/m³; phía dưới có γ_sat=20 kN/m³. Nước tĩnh có γ_w=9,81 kN/m³, nên trọng lượng thể tích đẩy nổi của đất dưới mực nước là γ′=10,19 kN/m³.

Gọi z đo từ mặt đất xuống. Trong đoạn 0≤z≤2, ứng suất đứng hữu hiệu do đất bằng 18z. Trong đoạn 2<z≤5, nó bằng 36+10,19(z−2). Áp lực nước u bằng không ở đoạn trên và bằng 9,81(z−2) ở đoạn dưới. Bài bỏ qua vùng mao dẫn.

p_h(z) = K_a[q+σ′_v(z)] + u(z).

Tại mực nước, phần đất hữu hiệu cộng tải phủ bằng 17 kPa. Tại đáy, phần này bằng 27,19 kPa, còn nước bằng 29,43 kPa. Tổng áp lực đáy là 56,62 kPa. Lấy γ_sat cho toàn bộ ứng suất rồi cộng thêm nước đầy đủ sẽ đếm lại một phần tác dụng của nước trong cách phân tích hữu hiệu này.

Tích phân từng đoạn để tìm hợp lực có nước
Trong hai mét trên, biểu đồ từ 5 đến 17 kPa tạo lực 22 kN/m. Mômen quanh chân tường bằng 84 kN·m/m, có thể kiểm bằng phần chữ nhật 5×2 đặt cách đáy 4 m và phần tam giác 12×2/2 đặt cách đáy 3,666667 m.

Ba mét dưới gồm hình chữ nhật 17 kPa và tam giác tăng thêm 10,19 kPa. Hợp lực đất hữu hiệu cộng tải phủ ở đoạn này bằng 66,285 kN/m; mômen bằng 91,785 kN·m/m. Tổng hai đoạn hữu hiệu là 88,285 kN/m và 175,785 kN·m/m.

Nước có biểu đồ tam giác cao 3 m, lực 9,81×3²/2=44,145 kN/m, đặt cách đáy 1 m. Tổng lực ngang thành 132,43 kN/m, tổng mômen 219,93 kN·m/m. Cao độ hợp lực là 1,660726 m. Việc lực tăng 32,43% nhưng mômen chỉ tăng 17,296% so với trường hợp khô phản ánh thay đổi cả hình dạng biểu đồ và vị trí hợp lực.

Nếu nhân nhầm áp lực nước với K_a, phần nước chỉ còn 14,715 kN/m. Tổng lực sai sẽ là 103 kN/m, thấp hơn kết quả đúng 29,43 kN/m. Đây là lỗi mô hình có thể lớn hơn sai số làm tròn góc ma sát nhiều lần.

Độ nhạy với góc ma sát và chiều cao
Quay về kịch bản khô ban đầu. Khi φ′ giảm từ 30° xuống 28°, K_a tăng lên 0,361033; lực và mômen thành 108,310045 kN/m và 203,081334 kN·m/m. Khi φ′ tăng lên 32°, K_a còn 0,307259; kết quả lần lượt là 92,177557 và 172,832920. Cả hai thành phần đều tỷ lệ với K_a trong bộ giả thiết này.

Giữ φ′=30°, tăng H từ 5 lên 6 m, lực thành 138 kN/m và mômen thành 306 kN·m/m. Chiều cao tăng 20% nhưng lực tăng 38%, mômen tăng 63,2%. Nguyên nhân là phần đất tỷ lệ H² và H³, trong khi tải phủ tỷ lệ H và H². Nhân toàn bộ nội lực với 1,2 sẽ không phản ánh đúng việc nâng cao tường.

Nếu chỉ tăng q từ 15 lên 25 kPa tại H=5 m, lực tăng 16,666667 kN/m và mômen tăng 41,666667 kN·m/m. Một thay đổi sử dụng sân phía sau tường có thể tăng mômen đáng kể dù khối đất và chiều cao không đổi.

Khi tường không thể chuyển vị chủ động
Để thấy ảnh hưởng của trạng thái, giả định riêng một mô hình có hệ số ngang K=0,50 với cùng đất khô, H và q. Kết quả là P=150 kN/m và M=281,25 kN·m/m, cao hơn 50% so với mô hình chủ động. Giá trị 0,50 ở đây chỉ dùng so sánh, không phải hệ số mặc định cho mọi tường bị giữ.

Chọn áp lực nghỉ hay áp lực do tương tác đất–kết cấu cần xem trình tự đắp, độ cứng liên kết và chuyển vị thực. Caltrans lưu ý trạng thái chủ động, bị động và nghỉ phụ thuộc vào chuyển động của hệ; không thể xác định chỉ từ tên gọi “tường chắn”. [1]

Phạm vi chuyển kết quả sang thiết kế
P và M trong bài là tải ngang tác dụng lên một mét tường. Chúng chưa bao gồm trọng lượng bản thân tường, đất trên móng, áp lực dưới đáy, phản lực nền hoặc sức kháng trượt. Vì vậy một giá trị M nhỏ hơn không tự chứng minh ổn định tổng thể tốt hơn.

Với các lớp đất có φ′ khác nhau, mặt đất nghiêng, tải phủ hữu hạn, tường nhám hoặc nhiều tầng chống, cần chọn mô hình tương ứng. Với hệ thoát nước, nên phân biệt tình huống làm việc và tình huống cột nước tăng; không đặt u=0 chỉ vì bản vẽ có ống thoát. Dữ liệu quan trắc mực nước và điều kiện duy trì thoát nước mới quyết định kịch bản nào hợp lý. [3]

Bảng tính có thể kiểm tra nên lưu riêng biểu đồ đất hữu hiệu, tải phủ và nước, rồi cộng lực cùng mômen quanh một mốc thống nhất. Cách này giúp phát hiện nhầm đơn vị, nhầm vị trí hợp lực và những lần thay điều kiện nước mà biểu đồ đất vẫn giữ nguyên.

Nguồn tham khảo
[1] Trenching and Shoring Manual — Chapter 4: Earth Pressure Theory and Application, July 2025 — California Department of Transportation. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Rockery Design and Construction Guidelines — Chapter 4: Recommended Rockery Design Guidelines — Federal Highway Administration. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] EM 1110-2-2502 — Floodwalls and Other Hydraulic Retaining Walls, 1 August 2022, section 6.6 — U.S. Army Corps of Engineers. Truy cập ngày 09/11/2026.

Rà soát nội dung: 09/11/2026.
 
Top