Chênh mực nước không phải chiều cao của một tam giác tải mới
Khi rãnh cáp hoặc hố kỹ thuật bị ngập bên ngoài nhưng được bơm khô bên trong, thành rãnh chịu chênh áp thủy tĩnh. Sai lầm thường gặp là lấy chênh cao hai mặt nước, dựng một tam giác áp lực cao bằng chênh cao ấy rồi bỏ qua phần thành nằm dưới cả hai mặt nước. Phần bị bỏ có chênh áp không đổi và vẫn truyền lực vào kết cấu.
Bài này tính riêng tải nước trên một thành thẳng đứng. Thành cao H=3 m, xét dải rộng b=1 m, đáy hai phía cùng cao độ. Nước có khối lượng riêng 1.000 kg/m³ và g=9,81 m/s². Tất cả kích thước, mực nước và đặc trưng đàn hồi sau đây là giả định; tải đất, xe, cáp và thiết bị chưa được cộng vào kết quả.
Mốc áp suất và chiều cao phải nhất quán
Đặt z tăng từ chân thành lên trên, mặt nước ngoài ở h_o và mặt nước trong ở h_i. Hai phía thông với cùng áp suất khí quyển. Với chất lỏng tĩnh có mật độ không đổi, áp suất tăng tuyến tính theo chiều sâu đứng dưới mặt nước; học liệu MIT cũng nêu phải cộng áp suất tại mặt thoáng khi áp suất ấy khác khí quyển. [1]
Dùng áp suất dư, ta có:
p_o(z) = γ_w max(h_o−z,0).
p_i(z) = γ_w max(h_i−z,0).
Δp(z) = p_o(z)−p_i(z).
γ_w=ρg=9,81 kN/m³. Hàm max giữ áp lực nước bằng không phía trên mặt thoáng. Dấu dương của Δp được quy ước hướng từ ngoài vào trong. Trong ví dụ, cả hai mặt nước đều nằm dưới đỉnh thành, nên không phải cắt biểu đồ ở độ cao nhỏ hơn mặt nước.
Áp suất dư khí quyển bằng không không có nghĩa áp suất tuyệt đối bằng không. Khi cả hai phía cùng tiếp xúc khí quyển, phần khí quyển triệt tiêu trong hiệu áp suất. Nếu một khoang bị kín và có áp suất khí khác, phải lập lại điều kiện biên; không dùng công thức chênh mực nước như thể hai mặt thoáng vẫn cùng áp suất.
Tích phân lực và mômen trước khi thay số
Trên dải rộng b, lực và mômen quanh chân thành là tích phân bΔp dz và bzΔp dz. Với h_o, h_i nằm trong khoảng 0 đến H, kết quả là:
F = γ_w b(h_o²−h_i²)/2.
M = γ_w b(h_o³−h_i³)/6.
Nếu F khác không, cao độ hợp lực z_R=M/F. Với hai phía cùng mật độ và h_o khác h_i, có thể rút gọn:
z_R = (h_o²+h_oh_i+h_i²)/[3(h_o+h_i)].
Tài liệu thí nghiệm University of Texas at Austin nhấn mạnh hợp lực phải tạo cùng mômen với áp lực phân bố; vị trí tâm áp lực không được thay bằng trọng tâm hình học của diện tích ướt. [2] Cách tích phân này cũng cho phép dùng trực tiếp các phân bố đo được nếu chúng không còn là tam giác lý tưởng.
Ví dụ mực ngoài 2,4 m, mực trong 0,6 m
Giả định h_o=2,4 m và h_i=0,6 m. Dưới cao độ 0,6 m, cả hai phía đều có nước, nên Δp=9,81×1,8=17,658 kPa không đổi. Từ 0,6 đến 2,4 m, phía trong không còn nước và biểu đồ chênh áp giảm tuyến tính từ 17,658 xuống không. Phần trên 2,4 m không chịu tải nước.
Hợp lực phần chữ nhật dưới bằng 17,658×0,6=10,5948 kN. Phần tam giác phía trên bằng 17,658×1,8/2=15,8922 kN. Tổng F=26,487 kN trên dải một mét, cũng có thể ghi 26,487 kN/m chiều dài rãnh.
Hình chữ nhật đặt cách đáy 0,3 m; tam giác phía trên đặt cách đáy 0,6+1,8/3=1,2 m. Mômen bằng 10,5948×0,3+15,8922×1,2=22,24908 kN·m. Cao độ hợp lực bằng 0,84 m.
Nếu chỉ dựng tam giác cao 1,8 m từ chân thành, phép tính cho F=15,8922 kN và M=9,53532 kN·m. Nó thiếu cả phần lực chữ nhật và vị trí thật của tam giác phía trên. So sánh lực thôi chưa đủ phát hiện toàn bộ sai lệch nội lực.
Bơm khô bên trong có thể tăng tải thành
Giữ mặt ngoài 2,4 m nhưng hạ h_i từ 0,6 xuống 0. Khi ấy F=28,2528 kN và M=22,60224 kN·m. Lực tăng khoảng 6,667%; mômen tăng khoảng 1,587%. Phần nước trong thấp chỉ đối kháng gần đáy nên ảnh hưởng lên lực lớn hơn tỷ lệ ảnh hưởng lên mômen.
FEMA mô tả sự khác nhau giữa áp lực hai phía và lưu ý các bộ phận được giữ khô vẫn phải chịu tải thủy tĩnh không cân bằng. Tài liệu cũng phân biệt tải ngang trên thành với lực hướng lên dưới đáy. [3] Vì vậy hiệu quả thoát nước về công năng không đồng nghĩa giảm mọi tải kết cấu.
Nếu đồng thời hạ mặt nước ngoài xuống 1,2 m, giữ mặt trong 0,6 m, F còn 5,2974 kN và M còn 2,47212 kN·m. Hai biện pháp “bơm trong rãnh” và “hạ nước ngầm bên ngoài” có điều kiện biên khác nhau; không thể mô tả chúng bằng một dòng “đã có bơm” trong bảng tải.
Nhạy với sai số cao độ mặt nước
Tại h_o=2,4 m, tăng thêm 0,1 m trong khi giữ h_i=0,6 m làm F thành 28,89045 kN, M thành 25,193715 kN·m. Mômen tăng 2,944635 kN·m, tương đương khoảng 13,235%, dù mực ngoài chỉ tăng khoảng 4,167%.
Đạo hàm theo mực ngoài là dF/dh_o=γ_wbh_o và dM/dh_o=γ_wbh_o²/2. Chúng cho thấy mômen nhạy hơn khi mặt nước đã cao. Dùng một phần trăm tăng lực chung để thay cho thay đổi cao độ có thể sai, vì lực và mômen phụ thuộc những lũy thừa khác nhau.
Nếu đổi hai mặt nước cho nhau, F và M đều đổi dấu. Thành phải được kiểm theo phía chịu kéo tương ứng trong từng trạng thái; lấy trị tuyệt đối từ đầu sẽ làm mất thông tin cần thiết về chiều tác dụng.
Minh họa độ võng bằng dải công xôn lý tưởng
Để nối tải nước với đáp ứng, giả định riêng thành làm việc như công xôn một chiều, ngàm hoàn toàn ở đáy, đỉnh tự do và không có tác dụng hai phương. Bề dày t=0,25 m, môđun E=30 GPa, tiết diện đàn hồi nguyên vẹn có I=bt³/12=0,001302083 m⁴. Đây là mô hình hình học để khảo sát, không phải lựa chọn độ cứng nứt của bê tông thật.
Với một phía nước cao h, mômen tại tiết diện cao z trong vùng ướt là γ_wb(h−z)³/6. Tích phân độ cong, hoặc dùng tải đơn vị tại đỉnh H, cho phần chuyển vị đỉnh:
δ(h) = γ_wbh⁴(5H−h)/(120EI).
Lấy hiệu δ(h_o)−δ(h_i), với γ_w=9.810 N/m³ để thống nhất E theo Pa, nhận được 0,870964 mm. Nếu độ cứng EI hiệu dụng giảm còn một nửa mà tải và điều kiện biên giữ nguyên, chuyển vị tăng gấp đôi lên 1,741928 mm.
Giữ E, tăng t từ 0,25 lên 0,30 m làm I tăng theo t³, nên độ võng còn 0,504030 mm. Mômen ngàm vẫn bằng 22,24908 kN·m trong mô hình tĩnh định này. Tăng độ cứng làm giảm chuyển vị nhưng không tự giảm mômen cân bằng.
Ứng suất uốn đàn hồi biên theo 6M/(bt²) bằng 2,135912 MPa ở tiết diện dày 0,25 m. Con số ấy không phải kết luận đạt khả năng chịu lực hoặc chống nứt: bài chưa xét cốt thép, trạng thái nứt, co ngót, nhiệt hay tổ hợp tải.
Giữ đúng phạm vi của mô hình thành rãnh
Nắp liên kết cứng, vách ngang gần nhau hoặc chân thành có độ mềm sẽ thay đổi đường truyền lực. Với nắp đặt rời, không được tự coi mép trên là gối ngang. Các lỗ xuyên cáp cũng có thể tạo ứng suất cục bộ ngoài mô hình dải đều.
Nếu ngoài thành có đất bão hòa, tải đất hữu hiệu phải được xét bên cạnh nước; không cộng hai lần áp lực nước đã nằm trong một biểu đồ tổng. FEMA nêu rõ vấn đề đếm đôi khi ghép tải đất bão hòa và nước. [3] Mực nước tĩnh cũng chưa đại diện cho sóng, dòng chảy nhanh hoặc va đập.
Kết quả nên được lưu theo cặp mực nước, mốc cao độ và trạng thái bơm cụ thể. Chỉ khi các điều kiện ấy rõ ràng, lực, mômen và độ võng mới có thể được kiểm lại và chuyển đúng sang mô hình kết cấu của rãnh.
Nguồn tham khảo
[1] 1.060 Engineering Mechanics II — Lecture 3: Hydrostatics — Massachusetts Institute of Technology OpenCourseWare. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] CE 319F Lab 2 — Hydrostatic Forces — University of Texas at Austin. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] FEMA P-936 — Floodproofing Non-Residential Buildings, section 2.2.4 — Federal Emergency Management Agency. Truy cập ngày 09/11/2026.
Rà soát nội dung: 09/11/2026.
Khi rãnh cáp hoặc hố kỹ thuật bị ngập bên ngoài nhưng được bơm khô bên trong, thành rãnh chịu chênh áp thủy tĩnh. Sai lầm thường gặp là lấy chênh cao hai mặt nước, dựng một tam giác áp lực cao bằng chênh cao ấy rồi bỏ qua phần thành nằm dưới cả hai mặt nước. Phần bị bỏ có chênh áp không đổi và vẫn truyền lực vào kết cấu.
Bài này tính riêng tải nước trên một thành thẳng đứng. Thành cao H=3 m, xét dải rộng b=1 m, đáy hai phía cùng cao độ. Nước có khối lượng riêng 1.000 kg/m³ và g=9,81 m/s². Tất cả kích thước, mực nước và đặc trưng đàn hồi sau đây là giả định; tải đất, xe, cáp và thiết bị chưa được cộng vào kết quả.
Mốc áp suất và chiều cao phải nhất quán
Đặt z tăng từ chân thành lên trên, mặt nước ngoài ở h_o và mặt nước trong ở h_i. Hai phía thông với cùng áp suất khí quyển. Với chất lỏng tĩnh có mật độ không đổi, áp suất tăng tuyến tính theo chiều sâu đứng dưới mặt nước; học liệu MIT cũng nêu phải cộng áp suất tại mặt thoáng khi áp suất ấy khác khí quyển. [1]
Dùng áp suất dư, ta có:
p_o(z) = γ_w max(h_o−z,0).
p_i(z) = γ_w max(h_i−z,0).
Δp(z) = p_o(z)−p_i(z).
γ_w=ρg=9,81 kN/m³. Hàm max giữ áp lực nước bằng không phía trên mặt thoáng. Dấu dương của Δp được quy ước hướng từ ngoài vào trong. Trong ví dụ, cả hai mặt nước đều nằm dưới đỉnh thành, nên không phải cắt biểu đồ ở độ cao nhỏ hơn mặt nước.
Áp suất dư khí quyển bằng không không có nghĩa áp suất tuyệt đối bằng không. Khi cả hai phía cùng tiếp xúc khí quyển, phần khí quyển triệt tiêu trong hiệu áp suất. Nếu một khoang bị kín và có áp suất khí khác, phải lập lại điều kiện biên; không dùng công thức chênh mực nước như thể hai mặt thoáng vẫn cùng áp suất.
Tích phân lực và mômen trước khi thay số
Trên dải rộng b, lực và mômen quanh chân thành là tích phân bΔp dz và bzΔp dz. Với h_o, h_i nằm trong khoảng 0 đến H, kết quả là:
F = γ_w b(h_o²−h_i²)/2.
M = γ_w b(h_o³−h_i³)/6.
Nếu F khác không, cao độ hợp lực z_R=M/F. Với hai phía cùng mật độ và h_o khác h_i, có thể rút gọn:
z_R = (h_o²+h_oh_i+h_i²)/[3(h_o+h_i)].
Tài liệu thí nghiệm University of Texas at Austin nhấn mạnh hợp lực phải tạo cùng mômen với áp lực phân bố; vị trí tâm áp lực không được thay bằng trọng tâm hình học của diện tích ướt. [2] Cách tích phân này cũng cho phép dùng trực tiếp các phân bố đo được nếu chúng không còn là tam giác lý tưởng.
Ví dụ mực ngoài 2,4 m, mực trong 0,6 m
Giả định h_o=2,4 m và h_i=0,6 m. Dưới cao độ 0,6 m, cả hai phía đều có nước, nên Δp=9,81×1,8=17,658 kPa không đổi. Từ 0,6 đến 2,4 m, phía trong không còn nước và biểu đồ chênh áp giảm tuyến tính từ 17,658 xuống không. Phần trên 2,4 m không chịu tải nước.
Hợp lực phần chữ nhật dưới bằng 17,658×0,6=10,5948 kN. Phần tam giác phía trên bằng 17,658×1,8/2=15,8922 kN. Tổng F=26,487 kN trên dải một mét, cũng có thể ghi 26,487 kN/m chiều dài rãnh.
Hình chữ nhật đặt cách đáy 0,3 m; tam giác phía trên đặt cách đáy 0,6+1,8/3=1,2 m. Mômen bằng 10,5948×0,3+15,8922×1,2=22,24908 kN·m. Cao độ hợp lực bằng 0,84 m.
Nếu chỉ dựng tam giác cao 1,8 m từ chân thành, phép tính cho F=15,8922 kN và M=9,53532 kN·m. Nó thiếu cả phần lực chữ nhật và vị trí thật của tam giác phía trên. So sánh lực thôi chưa đủ phát hiện toàn bộ sai lệch nội lực.
Bơm khô bên trong có thể tăng tải thành
Giữ mặt ngoài 2,4 m nhưng hạ h_i từ 0,6 xuống 0. Khi ấy F=28,2528 kN và M=22,60224 kN·m. Lực tăng khoảng 6,667%; mômen tăng khoảng 1,587%. Phần nước trong thấp chỉ đối kháng gần đáy nên ảnh hưởng lên lực lớn hơn tỷ lệ ảnh hưởng lên mômen.
FEMA mô tả sự khác nhau giữa áp lực hai phía và lưu ý các bộ phận được giữ khô vẫn phải chịu tải thủy tĩnh không cân bằng. Tài liệu cũng phân biệt tải ngang trên thành với lực hướng lên dưới đáy. [3] Vì vậy hiệu quả thoát nước về công năng không đồng nghĩa giảm mọi tải kết cấu.
Nếu đồng thời hạ mặt nước ngoài xuống 1,2 m, giữ mặt trong 0,6 m, F còn 5,2974 kN và M còn 2,47212 kN·m. Hai biện pháp “bơm trong rãnh” và “hạ nước ngầm bên ngoài” có điều kiện biên khác nhau; không thể mô tả chúng bằng một dòng “đã có bơm” trong bảng tải.
Nhạy với sai số cao độ mặt nước
Tại h_o=2,4 m, tăng thêm 0,1 m trong khi giữ h_i=0,6 m làm F thành 28,89045 kN, M thành 25,193715 kN·m. Mômen tăng 2,944635 kN·m, tương đương khoảng 13,235%, dù mực ngoài chỉ tăng khoảng 4,167%.
Đạo hàm theo mực ngoài là dF/dh_o=γ_wbh_o và dM/dh_o=γ_wbh_o²/2. Chúng cho thấy mômen nhạy hơn khi mặt nước đã cao. Dùng một phần trăm tăng lực chung để thay cho thay đổi cao độ có thể sai, vì lực và mômen phụ thuộc những lũy thừa khác nhau.
Nếu đổi hai mặt nước cho nhau, F và M đều đổi dấu. Thành phải được kiểm theo phía chịu kéo tương ứng trong từng trạng thái; lấy trị tuyệt đối từ đầu sẽ làm mất thông tin cần thiết về chiều tác dụng.
Minh họa độ võng bằng dải công xôn lý tưởng
Để nối tải nước với đáp ứng, giả định riêng thành làm việc như công xôn một chiều, ngàm hoàn toàn ở đáy, đỉnh tự do và không có tác dụng hai phương. Bề dày t=0,25 m, môđun E=30 GPa, tiết diện đàn hồi nguyên vẹn có I=bt³/12=0,001302083 m⁴. Đây là mô hình hình học để khảo sát, không phải lựa chọn độ cứng nứt của bê tông thật.
Với một phía nước cao h, mômen tại tiết diện cao z trong vùng ướt là γ_wb(h−z)³/6. Tích phân độ cong, hoặc dùng tải đơn vị tại đỉnh H, cho phần chuyển vị đỉnh:
δ(h) = γ_wbh⁴(5H−h)/(120EI).
Lấy hiệu δ(h_o)−δ(h_i), với γ_w=9.810 N/m³ để thống nhất E theo Pa, nhận được 0,870964 mm. Nếu độ cứng EI hiệu dụng giảm còn một nửa mà tải và điều kiện biên giữ nguyên, chuyển vị tăng gấp đôi lên 1,741928 mm.
Giữ E, tăng t từ 0,25 lên 0,30 m làm I tăng theo t³, nên độ võng còn 0,504030 mm. Mômen ngàm vẫn bằng 22,24908 kN·m trong mô hình tĩnh định này. Tăng độ cứng làm giảm chuyển vị nhưng không tự giảm mômen cân bằng.
Ứng suất uốn đàn hồi biên theo 6M/(bt²) bằng 2,135912 MPa ở tiết diện dày 0,25 m. Con số ấy không phải kết luận đạt khả năng chịu lực hoặc chống nứt: bài chưa xét cốt thép, trạng thái nứt, co ngót, nhiệt hay tổ hợp tải.
Giữ đúng phạm vi của mô hình thành rãnh
Nắp liên kết cứng, vách ngang gần nhau hoặc chân thành có độ mềm sẽ thay đổi đường truyền lực. Với nắp đặt rời, không được tự coi mép trên là gối ngang. Các lỗ xuyên cáp cũng có thể tạo ứng suất cục bộ ngoài mô hình dải đều.
Nếu ngoài thành có đất bão hòa, tải đất hữu hiệu phải được xét bên cạnh nước; không cộng hai lần áp lực nước đã nằm trong một biểu đồ tổng. FEMA nêu rõ vấn đề đếm đôi khi ghép tải đất bão hòa và nước. [3] Mực nước tĩnh cũng chưa đại diện cho sóng, dòng chảy nhanh hoặc va đập.
Kết quả nên được lưu theo cặp mực nước, mốc cao độ và trạng thái bơm cụ thể. Chỉ khi các điều kiện ấy rõ ràng, lực, mômen và độ võng mới có thể được kiểm lại và chuyển đúng sang mô hình kết cấu của rãnh.
Nguồn tham khảo
[1] 1.060 Engineering Mechanics II — Lecture 3: Hydrostatics — Massachusetts Institute of Technology OpenCourseWare. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] CE 319F Lab 2 — Hydrostatic Forces — University of Texas at Austin. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] FEMA P-936 — Floodproofing Non-Residential Buildings, section 2.2.4 — Federal Emergency Management Agency. Truy cập ngày 09/11/2026.
Rà soát nội dung: 09/11/2026.


