1. Ba đại lượng cần theo dõi riêng
Đào đất, đặt bệ máy hoặc bơm hạ nước đều có thể thay đổi trạng thái ứng suất trong nền. Theo dõi riêng trọng lượng bên trên sẽ bỏ qua tác động của áp lực nước. Ngược lại, chỉ trừ một cột nước khỏi áp lực nền mà không cập nhật trọng lượng đất sau thay đổi độ ẩm cũng có thể cho kết quả sai.
Trong mô hình Terzaghi cho đất bão hòa, quy ước nén dương, ứng suất hữu hiệu pháp tuyến được viết σ' = σ - u. σ là ứng suất tổng trên diện tích đang xét, u là áp lực nước lỗ rỗng và dấu phẩy chỉ đại lượng hữu hiệu. UWE nhấn mạnh rằng đây là mô tả tải truyền qua khung hạt trên diện tích tổng thể, không phải ứng suất tiếp xúc cục bộ tại từng hạt.[1] Bài này dùng mô hình đó; không mở rộng trực tiếp sang đất không bão hòa hoặc mọi loại đá xốp.
2. Ứng suất tổng và áp lực nước lấy từ hai phép tính khác nhau
Trong nền ngang phân lớp, bỏ qua các hiệu ứng cục bộ, ứng suất tổng đứng do tự trọng tại một điểm là tổng γ_i H_i của các lớp phía trên. Nếu có lớp nước trên mặt hoặc tải phủ diện rộng, chúng cũng góp vào tổng lực. NPTEL trình bày rõ trọng lượng đất, nước và tải mặt đều thuộc phép tính ứng suất tổng.[2]
σ_v = Σγ_i H_i + tải mặt tương ứng
σ'_v = σ_v - u
Δσ'_v = Δσ_v - Δu
γ dùng kN/m³, H dùng m thì σ dùng kPa. Phải phân biệt dung trọng tự nhiên, bão hòa và đẩy nổi. Nếu đã dùng γ' = γ_sat - γ_w để cộng trực tiếp ứng suất hữu hiệu trong điều kiện thủy tĩnh phù hợp, không trừ tiếp cùng cột nước lần nữa.
Ở trạng thái thủy tĩnh, u = γ_w h_p, với h_p là chiều cao cột nước tính từ điểm đang xét tới mặt nước cân bằng của nó. Khi có dòng thấm hoặc tầng có áp, không mặc nhiên lấy h_p bằng khoảng cách đến một mực nước ngầm duy nhất cho toàn địa tầng.
3. Ví dụ nền hai lớp tại độ sâu 8 m
Giả định mặt đất ngang, mực nước ở độ sâu 2 m. Lớp từ mặt đến 2 m có γ = 18 kN/m³. Từ 2 đến 8 m, đất bão hòa có γ_sat = 20,5 kN/m³. Điểm P ở độ sâu 8 m; lấy γ_w = 9,81 kN/m³, trạng thái thủy tĩnh, chưa có tải công trình. Dữ liệu này chỉ dùng minh họa.
σ_v,P = 2 × 18 + 6 × 20,5 = 159,00 kPa
u_P = (8 - 2) × 9,81 = 58,86 kPa
σ'_v,P = 159,00 - 58,86 = 100,14 kPa
Kiểm theo dung trọng đẩy nổi cho phần bão hòa cũng thu 2 × 18 + 6 × (20,5 - 9,81) = 100,14 kPa. Hai cách bằng nhau vì điều kiện nước đang là thủy tĩnh. Lấy 8 × 9,81 làm u_P sẽ dùng sai mốc mặt nước và đánh giá thiếu ứng suất hữu hiệu 19,62 kPa.
4. Hạ mực nước: cập nhật cả trọng lượng đất
Giả định sau khi hạ nước ổn định, mực nước chuyển xuống độ sâu 5 m. Đất trong đoạn 2–5 m có dung trọng mới giả định 19 kN/m³; đoạn 5–8 m vẫn bão hòa với 20,5 kN/m³. Bỏ qua vùng mao dẫn và chưa cập nhật biến dạng hình học để tập trung vào cân bằng ứng suất tại P, nơi vẫn bão hòa.
Ứng suất tổng mới bằng 2 × 18 + 3 × 19 + 3 × 20,5 = 154,50 kPa. Áp lực nước mới bằng 3 × 9,81 = 29,43 kPa. Do đó σ'_v,P = 125,07 kPa, tăng 24,93 kPa so với ban đầu.
Có thể kiểm bằng số gia: Δσ_v = -4,50 kPa và Δu = -29,43 kPa, nên Δσ'_v = -4,50 - (-29,43) = 24,93 kPa. Tổng ứng suất giảm nhưng ứng suất hữu hiệu tăng. Nếu bỏ qua thay đổi dung trọng, ta sẽ dự báo tăng 29,43 kPa; sai khác 4,50 kPa chính là phần trọng lượng nước đã mất theo giả thiết.
Phép tính chỉ xác định trạng thái cuối giả định. Trong quá trình bơm, áp lực ở các lớp có thể chưa đạt cân bằng và phát sinh dòng thấm. Độ lún tương ứng còn cần quan hệ nén của đất; không thể suy một độ lún chỉ từ 24,93 kPa.
5. Dâng nước dưới mặt đất khác thêm nước phía trên mặt
Xét lại trạng thái ban đầu rồi cho mực nước dâng lên mặt đất. Giả định lớp trên 2 m khi bão hòa có γ_sat = 20 kN/m³. Tại P, σ_v = 2 × 20 + 6 × 20,5 = 163,00 kPa, u = 8 × 9,81 = 78,48 kPa và σ'_v = 84,52 kPa. So với trạng thái đầu, ứng suất hữu hiệu giảm 15,62 kPa dù trọng lượng bên trên tăng.
Từ trạng thái đã bão hòa tới mặt này, xét thêm lớp nước yên tĩnh dày 2 m phủ phía trên và liên thông thủy lực với nền. Lớp nước tăng ứng suất tổng 19,62 kPa, đồng thời tăng u tại P cùng 19,62 kPa. Kết quả σ_v = 182,62 kPa, u = 98,10 kPa, còn σ'_v vẫn 84,52 kPa.
Điều kiện liên thông và cân bằng thủy tĩnh là thiết yếu. Không dùng kết quả này để khẳng định mọi trận ngập hoặc mọi hồ chứa đều không ảnh hưởng nền: trạng thái chưa bão hòa, thấm quá độ, vật chắn nước hoặc điều kiện tải khác sẽ thay đổi bài toán. So sánh đúng cần nêu rõ hai trạng thái trước và sau.
6. Đọc piezometer theo cao độ điểm đo
Chọn mặt đất làm mốc cao độ 0; P có cao độ z_P = -8 m. Quan hệ giữa cột áp h, cao độ điểm và áp lực dư so với khí quyển là h = z_P + u/γ_w. USGS mô tả piezometer với đoạn lọc ngắn để đo cột áp của một vùng nhỏ tại độ sâu cụ thể, khác với việc coi mọi số đo là mặt nước chung.[3]
Trong trường hợp nước có áp khác, giả định số đo tại P cho h = +2 m và tổng ứng suất đứng tại P vẫn 159 kPa. Khi đó cột áp lực là 2 - (-8) = 10 m, u = 98,10 kPa và σ'_v = 60,90 kPa. Lấy riêng 2 m nhân γ_w sẽ thiếu 78,48 kPa áp lực. Kịch bản này không phải trạng thái thủy tĩnh của toàn cột đất trong ví dụ đầu; nó minh họa cách dùng cột áp đo tại tầng sâu.
Hai piezometer có cùng cao độ mực nước nhưng đặt ở các độ sâu khác nhau có cùng cột áp, song áp lực tại đầu đo khác nhau. Ngược lại, cùng một áp lực không có nghĩa cùng cột áp nếu cao độ khác. Vì thế bảng số liệu cần giữ cả cao độ đầu đo, cao độ mặt nước hoặc áp lực, mốc khảo sát và thời điểm đọc.
7. Gia tải và chuyển đổi ứng suất trên một mặt
Nếu đặt thêm tải diện rộng 50 kPa lên nền bão hòa trong mô hình nén một chiều không thoát nước, nước và hạt được coi không nén được, áp lực dư ban đầu có thể bằng 50 kPa và số gia ứng suất hữu hiệu đứng bằng 0. Sau đó, tại một thời điểm giả định, nếu số đo tại P cho áp lực dư còn 20 kPa thì Δσ'_v = 50 - 20 = 30 kPa. Khi áp lực dư tiêu tán hoàn toàn về trạng thái nước cuối đã chọn, số gia thành 50 kPa.
Không dùng kết luận áp lực dư bằng toàn bộ tải cho mọi đường tải ba chiều. Cũng không lấy độ cố kết trung bình toàn lớp thay cho số đo áp lực tại một điểm. Các giả thiết thoát nước và biến dạng phải đi cùng phép tính.
Áp lực nước trong mô hình tạo thành phần pháp tuyến đẳng hướng, nên ứng suất tiếp không bị trừ u. Chẳng hạn σ_1 = 220 kPa, σ_3 = 140 kPa và u = 60 kPa cho σ'_1 = 160 kPa, σ'_3 = 80 kPa. Tâm vòng Mohr chuyển từ 180 xuống 120 kPa, bán kính vẫn 40 kPa; UWE cũng nêu sự dịch chuyển này.[1] Giữ nguyên bán kính không có nghĩa sức kháng của đất không đổi, vì mức ứng suất hữu hiệu pháp tuyến đã thay đổi.
8. Kiểm dữ liệu trước khi đưa vào tính lún hoặc ổn định
Các áp lực phải dùng cùng mốc tham chiếu. USGS yêu cầu bù áp suất khí quyển cho cảm biến tuyệt đối khi quy đổi ra mực nước; thiết bị có thông khí cần đường thông hoạt động đúng.[4] Không lấy áp suất tuyệt đối của cảm biến trừ trực tiếp khỏi ứng suất địa kỹ thuật đang tính theo áp suất dư mà bỏ bước quy đổi.
Bảng kiểm cuối nên có σ, u, σ', đơn vị và trạng thái nước cho từng độ sâu; kiểm lại đẳng thức σ = σ' + u. Sau đó mới chuyển ứng suất hữu hiệu sang mô hình nén, sức kháng hoặc dòng thấm. Cách trình bày này giúp người đọc nhận ra biến đổi nào đến từ tải công trình, biến đổi nào đến từ nước và giả thiết nào còn cần quan trắc.
Nguồn tham khảo
[1] Stress in the ground — Effective stress and Mohr circles — University of the West of England — GeotechniCAL, John Atkinson. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Stresses in the Ground — Total Stress — NPTEL — IIT Guwahati. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Ground Water and Surface Water: A Single Resource — Box A — U.S. Geological Survey — Circular 1139. Truy cập ngày 09/11/2026.
[4] Use of Submersible Pressure Transducers in Water-Resources Investigations — U.S. Geological Survey — Techniques of Water-Resources Investigations, Book 8, Chapter A3. Truy cập ngày 09/11/2026.
Rà soát nội dung: 09/11/2026.
Đào đất, đặt bệ máy hoặc bơm hạ nước đều có thể thay đổi trạng thái ứng suất trong nền. Theo dõi riêng trọng lượng bên trên sẽ bỏ qua tác động của áp lực nước. Ngược lại, chỉ trừ một cột nước khỏi áp lực nền mà không cập nhật trọng lượng đất sau thay đổi độ ẩm cũng có thể cho kết quả sai.
Trong mô hình Terzaghi cho đất bão hòa, quy ước nén dương, ứng suất hữu hiệu pháp tuyến được viết σ' = σ - u. σ là ứng suất tổng trên diện tích đang xét, u là áp lực nước lỗ rỗng và dấu phẩy chỉ đại lượng hữu hiệu. UWE nhấn mạnh rằng đây là mô tả tải truyền qua khung hạt trên diện tích tổng thể, không phải ứng suất tiếp xúc cục bộ tại từng hạt.[1] Bài này dùng mô hình đó; không mở rộng trực tiếp sang đất không bão hòa hoặc mọi loại đá xốp.
2. Ứng suất tổng và áp lực nước lấy từ hai phép tính khác nhau
Trong nền ngang phân lớp, bỏ qua các hiệu ứng cục bộ, ứng suất tổng đứng do tự trọng tại một điểm là tổng γ_i H_i của các lớp phía trên. Nếu có lớp nước trên mặt hoặc tải phủ diện rộng, chúng cũng góp vào tổng lực. NPTEL trình bày rõ trọng lượng đất, nước và tải mặt đều thuộc phép tính ứng suất tổng.[2]
σ_v = Σγ_i H_i + tải mặt tương ứng
σ'_v = σ_v - u
Δσ'_v = Δσ_v - Δu
γ dùng kN/m³, H dùng m thì σ dùng kPa. Phải phân biệt dung trọng tự nhiên, bão hòa và đẩy nổi. Nếu đã dùng γ' = γ_sat - γ_w để cộng trực tiếp ứng suất hữu hiệu trong điều kiện thủy tĩnh phù hợp, không trừ tiếp cùng cột nước lần nữa.
Ở trạng thái thủy tĩnh, u = γ_w h_p, với h_p là chiều cao cột nước tính từ điểm đang xét tới mặt nước cân bằng của nó. Khi có dòng thấm hoặc tầng có áp, không mặc nhiên lấy h_p bằng khoảng cách đến một mực nước ngầm duy nhất cho toàn địa tầng.
3. Ví dụ nền hai lớp tại độ sâu 8 m
Giả định mặt đất ngang, mực nước ở độ sâu 2 m. Lớp từ mặt đến 2 m có γ = 18 kN/m³. Từ 2 đến 8 m, đất bão hòa có γ_sat = 20,5 kN/m³. Điểm P ở độ sâu 8 m; lấy γ_w = 9,81 kN/m³, trạng thái thủy tĩnh, chưa có tải công trình. Dữ liệu này chỉ dùng minh họa.
σ_v,P = 2 × 18 + 6 × 20,5 = 159,00 kPa
u_P = (8 - 2) × 9,81 = 58,86 kPa
σ'_v,P = 159,00 - 58,86 = 100,14 kPa
Kiểm theo dung trọng đẩy nổi cho phần bão hòa cũng thu 2 × 18 + 6 × (20,5 - 9,81) = 100,14 kPa. Hai cách bằng nhau vì điều kiện nước đang là thủy tĩnh. Lấy 8 × 9,81 làm u_P sẽ dùng sai mốc mặt nước và đánh giá thiếu ứng suất hữu hiệu 19,62 kPa.
4. Hạ mực nước: cập nhật cả trọng lượng đất
Giả định sau khi hạ nước ổn định, mực nước chuyển xuống độ sâu 5 m. Đất trong đoạn 2–5 m có dung trọng mới giả định 19 kN/m³; đoạn 5–8 m vẫn bão hòa với 20,5 kN/m³. Bỏ qua vùng mao dẫn và chưa cập nhật biến dạng hình học để tập trung vào cân bằng ứng suất tại P, nơi vẫn bão hòa.
Ứng suất tổng mới bằng 2 × 18 + 3 × 19 + 3 × 20,5 = 154,50 kPa. Áp lực nước mới bằng 3 × 9,81 = 29,43 kPa. Do đó σ'_v,P = 125,07 kPa, tăng 24,93 kPa so với ban đầu.
Có thể kiểm bằng số gia: Δσ_v = -4,50 kPa và Δu = -29,43 kPa, nên Δσ'_v = -4,50 - (-29,43) = 24,93 kPa. Tổng ứng suất giảm nhưng ứng suất hữu hiệu tăng. Nếu bỏ qua thay đổi dung trọng, ta sẽ dự báo tăng 29,43 kPa; sai khác 4,50 kPa chính là phần trọng lượng nước đã mất theo giả thiết.
Phép tính chỉ xác định trạng thái cuối giả định. Trong quá trình bơm, áp lực ở các lớp có thể chưa đạt cân bằng và phát sinh dòng thấm. Độ lún tương ứng còn cần quan hệ nén của đất; không thể suy một độ lún chỉ từ 24,93 kPa.
5. Dâng nước dưới mặt đất khác thêm nước phía trên mặt
Xét lại trạng thái ban đầu rồi cho mực nước dâng lên mặt đất. Giả định lớp trên 2 m khi bão hòa có γ_sat = 20 kN/m³. Tại P, σ_v = 2 × 20 + 6 × 20,5 = 163,00 kPa, u = 8 × 9,81 = 78,48 kPa và σ'_v = 84,52 kPa. So với trạng thái đầu, ứng suất hữu hiệu giảm 15,62 kPa dù trọng lượng bên trên tăng.
Từ trạng thái đã bão hòa tới mặt này, xét thêm lớp nước yên tĩnh dày 2 m phủ phía trên và liên thông thủy lực với nền. Lớp nước tăng ứng suất tổng 19,62 kPa, đồng thời tăng u tại P cùng 19,62 kPa. Kết quả σ_v = 182,62 kPa, u = 98,10 kPa, còn σ'_v vẫn 84,52 kPa.
Điều kiện liên thông và cân bằng thủy tĩnh là thiết yếu. Không dùng kết quả này để khẳng định mọi trận ngập hoặc mọi hồ chứa đều không ảnh hưởng nền: trạng thái chưa bão hòa, thấm quá độ, vật chắn nước hoặc điều kiện tải khác sẽ thay đổi bài toán. So sánh đúng cần nêu rõ hai trạng thái trước và sau.
6. Đọc piezometer theo cao độ điểm đo
Chọn mặt đất làm mốc cao độ 0; P có cao độ z_P = -8 m. Quan hệ giữa cột áp h, cao độ điểm và áp lực dư so với khí quyển là h = z_P + u/γ_w. USGS mô tả piezometer với đoạn lọc ngắn để đo cột áp của một vùng nhỏ tại độ sâu cụ thể, khác với việc coi mọi số đo là mặt nước chung.[3]
Trong trường hợp nước có áp khác, giả định số đo tại P cho h = +2 m và tổng ứng suất đứng tại P vẫn 159 kPa. Khi đó cột áp lực là 2 - (-8) = 10 m, u = 98,10 kPa và σ'_v = 60,90 kPa. Lấy riêng 2 m nhân γ_w sẽ thiếu 78,48 kPa áp lực. Kịch bản này không phải trạng thái thủy tĩnh của toàn cột đất trong ví dụ đầu; nó minh họa cách dùng cột áp đo tại tầng sâu.
Hai piezometer có cùng cao độ mực nước nhưng đặt ở các độ sâu khác nhau có cùng cột áp, song áp lực tại đầu đo khác nhau. Ngược lại, cùng một áp lực không có nghĩa cùng cột áp nếu cao độ khác. Vì thế bảng số liệu cần giữ cả cao độ đầu đo, cao độ mặt nước hoặc áp lực, mốc khảo sát và thời điểm đọc.
7. Gia tải và chuyển đổi ứng suất trên một mặt
Nếu đặt thêm tải diện rộng 50 kPa lên nền bão hòa trong mô hình nén một chiều không thoát nước, nước và hạt được coi không nén được, áp lực dư ban đầu có thể bằng 50 kPa và số gia ứng suất hữu hiệu đứng bằng 0. Sau đó, tại một thời điểm giả định, nếu số đo tại P cho áp lực dư còn 20 kPa thì Δσ'_v = 50 - 20 = 30 kPa. Khi áp lực dư tiêu tán hoàn toàn về trạng thái nước cuối đã chọn, số gia thành 50 kPa.
Không dùng kết luận áp lực dư bằng toàn bộ tải cho mọi đường tải ba chiều. Cũng không lấy độ cố kết trung bình toàn lớp thay cho số đo áp lực tại một điểm. Các giả thiết thoát nước và biến dạng phải đi cùng phép tính.
Áp lực nước trong mô hình tạo thành phần pháp tuyến đẳng hướng, nên ứng suất tiếp không bị trừ u. Chẳng hạn σ_1 = 220 kPa, σ_3 = 140 kPa và u = 60 kPa cho σ'_1 = 160 kPa, σ'_3 = 80 kPa. Tâm vòng Mohr chuyển từ 180 xuống 120 kPa, bán kính vẫn 40 kPa; UWE cũng nêu sự dịch chuyển này.[1] Giữ nguyên bán kính không có nghĩa sức kháng của đất không đổi, vì mức ứng suất hữu hiệu pháp tuyến đã thay đổi.
8. Kiểm dữ liệu trước khi đưa vào tính lún hoặc ổn định
Các áp lực phải dùng cùng mốc tham chiếu. USGS yêu cầu bù áp suất khí quyển cho cảm biến tuyệt đối khi quy đổi ra mực nước; thiết bị có thông khí cần đường thông hoạt động đúng.[4] Không lấy áp suất tuyệt đối của cảm biến trừ trực tiếp khỏi ứng suất địa kỹ thuật đang tính theo áp suất dư mà bỏ bước quy đổi.
Bảng kiểm cuối nên có σ, u, σ', đơn vị và trạng thái nước cho từng độ sâu; kiểm lại đẳng thức σ = σ' + u. Sau đó mới chuyển ứng suất hữu hiệu sang mô hình nén, sức kháng hoặc dòng thấm. Cách trình bày này giúp người đọc nhận ra biến đổi nào đến từ tải công trình, biến đổi nào đến từ nước và giả thiết nào còn cần quan trắc.
Nguồn tham khảo
[1] Stress in the ground — Effective stress and Mohr circles — University of the West of England — GeotechniCAL, John Atkinson. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Stresses in the Ground — Total Stress — NPTEL — IIT Guwahati. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Ground Water and Surface Water: A Single Resource — Box A — U.S. Geological Survey — Circular 1139. Truy cập ngày 09/11/2026.
[4] Use of Submersible Pressure Transducers in Water-Resources Investigations — U.S. Geological Survey — Techniques of Water-Resources Investigations, Book 8, Chapter A3. Truy cập ngày 09/11/2026.
Rà soát nội dung: 09/11/2026.


