Bộ lọc bậc nhất: hằng số thời gian và đáp ứng bước

Lọc tín hiệu làm đổi cả nhiễu lẫn tốc độ phản ứng
Một giá trị áp suất hiển thị ổn định hơn sau khi tăng thời gian damping thường dễ đọc hơn, nhưng cũng phản ứng chậm hơn với biến đổi thật. Để chọn một cấu hình có ý nghĩa, cần tính cả mức làm trơn và thời gian đạt một tỷ lệ của bước thay đổi. Chỉ nhìn đồ thị bớt rung chưa cho biết tín hiệu còn phù hợp cho mục đích sử dụng hay không.

Bài xét bộ lọc thông thấp bậc nhất có gain một. Nó là mô hình toán học của một tầng xử lý tín hiệu, không đại diện tự động cho toàn bộ cảm biến, transmitter, mạng truyền và màn hình. Nếu nhiều tầng cùng lọc, đáp ứng tổng sẽ khác một tầng đơn.

Mô hình liên tục và nghiệm đáp ứng bước
Gọi u(t) là đầu vào, y(t) là đầu ra, cùng đơn vị kỹ thuật. Bộ lọc được mô tả bởi τ dy/dt+y=u, với τ>0 là hằng số thời gian tính bằng giây. Tài liệu Sheffield dùng dạng hằng số thời gian và gain để mô tả hệ bậc nhất, đồng thời tách vai trò của điều kiện ban đầu. [1]

Nếu u đổi thành giá trị không đổi u_f ở t=0, còn y(0)=y₀, nghiệm là y(t)=u_f+(y₀−u_f)exp(−t/τ). Sau một τ, đầu ra đã hoàn thành 1−exp(−1)≈63,212056% của tổng bước thay đổi, không phải đạt 63% giá trị số tuyệt đối cuối.

Thời gian hoàn thành tỷ lệ q của bước là t_q=−τ ln(1−q), với 0<q<1. Đạt 95% cần khoảng 2,995732τ. Về toán học, đáp ứng tiệm cận giá trị cuối; không có một thời điểm hữu hạn mà sai số trở thành đúng bằng không.

Đưa hằng số thời gian vào bộ lọc số
Xét mỗi lần cập nhật cách nhau T_s giây, với một giá trị mục tiêu được coi không đổi trong khoảng cập nhật. Giải phương trình trên trong từng khoảng cho dạng đệ quy:

y(k)=αy(k−1)+(1−α)u(k), với α=exp(−T_s/τ).

Ở đây y(k) là kết quả sau lần cập nhật thứ k; u(k) là mục tiêu dùng cho khoảng đó. Khi đối chiếu hệ thực, cần thêm thời gian lấy mẫu và truyền dữ liệu đúng vị trí; quy ước này không tự loại bỏ độ trễ của thiết bị.

Smith trình bày bộ lọc một cực với hệ số trước đầu vào và đầu ra cũ có tổng bằng một, cùng quan hệ suy giảm mũ theo số mẫu. [2] MathWorks cũng dùng cấu trúc làm trơn mũ từ giá trị trước và giá trị mục tiêu. [3] Khi 0<α<1, đầu ra mới nằm giữa hai giá trị đó, nên bước đơn điệu không tạo vượt đỉnh trong phép tính lý tưởng.

Ví dụ áp suất đổi từ 10 lên 20 bar
Chọn τ=1,50 s và T_s=0,10 s. Ta có α≈0,935506985 và 1−α≈0,064493015. Giả định trước bước thay đổi y₀=10 bar; từ t=0 mục tiêu giữ 20 bar. Sau k lần cập nhật, y(k)=20−10α^k.

Lần đầu ở t=0,10 s cho khoảng 10,644930 bar. Sau 15 lần, t=1,50 s, đầu ra khoảng 16,321206 bar. Mức 63,2% được áp dụng cho bước 10 bar: 10+0,63212056×10, không phải 0,63212056×20.

Thời gian liên tục đạt 95% bước là 4,493598 s. Trên lưới cập nhật 0,10 s, lần đầu đạt hoặc vượt mức 19,5 bar là k=45, t=4,50 s; đầu ra khoảng 19,502129 bar. Một con số thời gian từ mô hình liên tục cần được đối chiếu với lưới lấy mẫu trước khi báo đến phần trăm giây.

Một ngưỡng hiển thị sẽ được vượt muộn hơn đầu vào
Giả định chỉ để phân tích rằng người dùng muốn biết khi tín hiệu lọc đạt 18 bar. Với bước 10→20 bar, đó là 80% tổng bước; t=−1,5 ln(0,2)≈2,414157 s trong mô hình liên tục.

Ở k=24, t=2,40 s, đầu ra khoảng 17,981035 bar, còn thấp hơn ngưỡng. Ở k=25, t=2,50 s, đầu ra khoảng 18,111244 bar. Như vậy riêng tầng lọc và lưới cập nhật đã tạo thời gian chờ khoảng 2,5 s đối với tình huống bước này.

Đây là phép kiểm đáp ứng, không phải thiết kế điểm đặt bảo vệ. Với tín hiệu tăng theo dốc, xung ngắn hoặc dao động, thời điểm vượt ngưỡng khác đi. Cần dùng dạng biến thiên thích hợp với mục đích đánh giá, thay vì lấy một t_95 cho mọi tình huống.

Khả năng giảm dao động theo tần số
Với mô hình liên tục, hàm truyền H(s)=1/(1+τs); biên độ tại tần số f là |H|=1/√{1+(2πfτ)²}. Tần số giảm biên độ còn 1/√2 là f_c=1/(2πτ), bằng khoảng 0,106103 Hz khi τ=1,50 s.

Một dao động sin 0,10 Hz đi qua còn khoảng 72,772718% biên độ; ở 1,00 Hz còn khoảng 10,551104%. Bộ lọc không triệt tiêu toàn bộ thành phần trên f_c, và cũng làm giảm một phần tín hiệu ở dưới f_c. Vì vậy một dao động công nghệ thật có thể bị làm nhỏ cùng với nhiễu.

Đối với đệ quy số đang dùng, biên độ chính xác là (1−α)/√{1+α²−2αcos(2πfT_s)}. Tại 0,10 Hz và 1,00 Hz, kết quả lần lượt khoảng 0,727847 và 0,107266. Sự gần nhau với mô hình liên tục ở đây không cho phép dùng hai biểu thức thay thế nhau ở mọi tỷ lệ tần số trên tần số lấy mẫu.

Giảm nhiễu trắng có thể tính từ chính phương trình đệ quy
Giả định đầu vào gồm một giá trị trung bình cố định và nhiễu trắng độc lập giữa các mẫu, có phương sai σ_u². Ở trạng thái thống kê ổn định, lấy phương sai của cập nhật cho σ_y²=α²σ_y²+(1−α)²σ_u², vì mẫu nhiễu mới độc lập với lịch sử.

Suy ra σ_y²/σ_u²=(1−α)/(1+α). Với bộ số trên, tỷ số khoảng 0,033320993. Nếu độ lệch chuẩn đầu vào là 0,30 bar, đầu ra còn khoảng 0,054762 bar.

Đây là kết quả cho nhiễu trắng và sau giai đoạn khởi động. Nhiễu trôi chậm hoặc các mẫu có tương quan không đáp ứng giả thiết đó. Một sai lệch hiệu chuẩn hằng cũng không bị loại: vì gain DC bằng một, sai lệch sẽ đi qua về lâu dài.

Đổi chu kỳ quét mà giữ hệ số sẽ đổi thời gian lọc
Nếu giữ α≈0,935507 nhưng tăng T_s từ 0,10 lên 0,20 s, hằng số thời gian tương đương trở thành −T_s/lnα=3,00 s. Người vận hành có thể vẫn thấy cùng số hệ số trong cấu hình, nhưng đáp ứng theo thời gian đã chậm gấp đôi.

Nếu có một khoảng cập nhật dài 1,00 s và biết mục tiêu không đổi suốt khoảng đó, hệ số đúng cho khoảng là exp(−1/1,5)≈0,513417, thay vì 0,935507. Tuy nhiên nếu đầu vào không được quan sát trong khoảng mất dữ liệu, giả định nó không đổi là một giả định cần ghi rõ, không phải thông tin đã được đo.

Các khoảng thời gian không đều có thể xử lý bằng α_k=exp(−Δt_k/τ) khi mô hình giữ mục tiêu phù hợp. Dấu thời gian phải đơn điệu, và chính sách xử lý dữ liệu thiếu cần tách khỏi bộ lọc; kéo dài một giá trị cũ không tạo ra phép đo mới.

Các công thức hệ số gần nhau vẫn cho đáp ứng khác
Một cách rời rạc hóa khác dùng α_BE=τ/(τ+T_s). Với τ=1,5 s và T_s=0,1 s, α_BE=0,9375. Hằng số suy giảm tương đương −T_s/lnα_BE≈1,549462 s, lớn hơn giá trị đặt 1,5 s.

Sau 15 lần cập nhật của bước 10→20 bar, cách này cho khoảng 16,201876 bar, khác 16,321206 bar của hệ số mũ. Cả hai có thể xuất hiện trong hệ xử lý, nhưng tên “lọc bậc nhất 1,5 s” chưa xác định duy nhất phép tính số nếu chưa nêu phương pháp và chu kỳ.

Khởi tạo và nhiều tầng lọc cần được kiểm riêng
Nếu đầu vào đã ổn định 20 bar nhưng trạng thái lọc bị khởi tạo bằng 0, mô hình sẽ tạo một quá trình tăng giả; sau 1 s chỉ khoảng 9,731658 bar. Khởi tạo theo mẫu hợp lệ đầu tiên có thể tránh quá trình này cho mục đích hiển thị, còn những ứng dụng cần giữ trạng thái phải có quy tắc riêng.

Nếu hai tầng liên tục giống nhau cùng có τ=1,5 s mắc nối tiếp, đáp ứng bước chuẩn hóa là 1−(1+t/τ)exp(−t/τ). Ở t=3τ, nó mới đạt khoảng 80,085173%, trong khi một tầng đã gần 95%. Do đó cần ghi tất cả tầng damping đang hoạt động trước khi đánh giá độ trễ tổng của một kênh đo.

Nguồn tham khảo
[1] Modelling, Dynamics and Control — Chapter two, Section three: Responses of first order systems — University of Sheffield — Control Education. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] The Scientist and Engineer’s Guide to Digital Signal Processing — Chapter 19: Recursive Filters — Steven W. Smith — California Technical Publishing. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Parameter Smoother — Smooth input parameters using exponential smoothing — MathWorks — DSP System Toolbox Documentation. Truy cập ngày 09/11/2026.

Rà soát nội dung: 09/11/2026.
 
Top