Tải tam giác không chỉ là một lực tổng
Tải phân bố tăng tuyến tính là mô hình hữu ích để luyện cách chuyển từ cường độ tải sang nội lực. Trong một bài toán công trình, dạng tuyến tính chỉ nên dùng khi có cơ sở cho cách phân bố tải; nó không tự đại diện cho gió, áp lực đất hay tải thiết bị. Bài này chọn tải tam giác giả định để trình bày trọn chuỗi tính trên dầm kê đơn.
Engineering Statics xác định hợp lực bằng diện tích dưới biểu đồ tải và đặt nó qua trọng tâm của biểu đồ; tải tam giác có vị trí hợp lực cách đầu lớn một phần ba chiều dài. [1] Quy đổi này rất thuận tiện khi tìm phản lực, nhưng phải trở lại phần tải thực ở mỗi phía mặt cắt khi tính nội lực.
Định nghĩa sơ đồ và đơn vị
Dầm AB có chiều dài L, gối trái tại x=0 và gối phải tại x=L, không có mômen giữ ở hai đầu. Cường độ tải hướng xuống là q(x)=q0·x/L, tăng từ không ở A đến q0 ở B. Đặt mômen võng xuống là dương; chọn lực cắt sao cho dM/dx=V và dV/dx=−q.
Giả sử L=6000 mm, q0=8 N/mm, E=200000 N/mm² và I=80000000 mm⁴. Cường độ 8 N/mm cũng bằng 8 kN/m. Không được nhập 8 kN/m như 8000 N/mm: đó là lỗi nhân thêm một nghìn lần khi đổi cả đơn vị lực và chiều dài.
Tổng tải là W=∫q(x)dx=q0L/2=24000 N. Tọa độ hợp lực là xR=∫xq(x)dx/W=2L/3=4000 mm. Cân bằng mômen quanh A cho RB·L=W·xR, nên RB=16000 N; cân bằng lực đứng cho RA=8000 N.
Lập nội lực từ phần tải bên trái
Tại mặt cắt x, tổng tải tam giác nằm trong đoạn 0 đến x bằng q0x²/(2L). Lực cắt vì vậy là V(x)=q0L/6−q0x²/(2L). Ngay sau gối trái V=8000 N; ngay trước gối phải V=−16000 N. Bước nhảy RB đưa lực cắt ngoài dầm về không.
Mômen tại mặt cắt nhận từ phản lực trái trừ mômen của phần tải vừa xét. Phần tải tam giác trong đoạn x đặt cách mặt cắt x/3, do đó:
M(x)=q0Lx/6−q0x³/(6L).
Thay x=0 và x=L đều cho M=0, đúng với hai đầu không có ngẫu lực. Tài liệu Roylance phát triển phương pháp mặt cắt và tích phân liên tiếp để liên hệ tải, lực cắt và mômen. [2] Dấu của biểu thức phải gắn với quy ước đã khai báo; không nên lấy V từ một nguồn rồi lấy M từ nguồn khác mà chưa đối chiếu dấu.
Mômen lớn nhất không nằm ở trọng tâm tải
Trong khoảng dầm không có ngẫu lực tập trung, cực trị M xuất hiện khi V=0. Giải q0L/6=q0x²/(2L) cho xM=L/√3=3464,102 mm. Tại đó:
Mmax=q0L²/(9√3)=18475208,614 N·mm
≈18,475 kN·m.
Vị trí này khác xR=4000 mm. Nếu thay toàn bộ tải tam giác bằng lực 24 kN tại x=4000 mm để tính nội lực của một dầm khác, mômen lớn nhất của sơ đồ thay thế sẽ bằng RA×4000=32 kN·m. Phản lực đúng như nhau nhưng mômen trong nhịp khác rất nhiều.
Sự khác biệt không phải lỗi của phép quy hợp lực. Nó cho thấy hai tải tương đương đối với cân bằng của toàn dầm không nhất thiết tương đương đối với mọi đoạn dầm. Khi cắt ở x=3000 mm, sơ đồ thực đã chứa tải trong nửa trái; sơ đồ lực tập trung tại 4000 mm thì chưa chứa lực đó.
Từ mômen đến đường võng
Giả sử dầm có E và I không đổi, đàn hồi tuyến tính và biến dạng nhỏ. Đây là những giả thiết phù hợp với mô hình Euler–Bernoulli được University of Alberta trình bày; tiết diện vuông góc trục dầm tiếp tục phẳng và vuông góc sau biến dạng trong xấp xỉ ấy. [3]
Gọi v dương xuống. Khi M dương võng xuống theo quy ước đang dùng, EI·v″=−M. Hai lần tích phân rồi dùng v(0)=v(L)=0 cho:
v(x)=q0·(7L⁴x−10L²x³+3x⁵)/(360LEI).
Mỗi hạng trong ngoặc có đơn vị chiều dài mũ năm. Sau khi nhân q0 và chia LEI, kết quả có đơn vị chiều dài. Đây là kiểm tra nhanh để phát hiện bỏ sót một L ở mẫu hoặc nhầm số mũ trong công thức.
Độ võng lớn nhất lại ở một vị trí khác
Đặt s=x/L. Điều kiện v′=0 trở thành 15s⁴−30s²+7=0. Nghiệm nằm trong nhịp là s=√(1−√(8/15))=0,519330, cho xδ=3115,978 mm. Độ võng lớn nhất tính được là 4,226375 mm.
Tại giữa nhịp x=3000 mm, độ võng là 4,218750 mm, nhỏ hơn cực đại khoảng 0,18%. Đo ở giữa nhịp có thể cho giá trị gần đúng trong ví dụ này, nhưng không được vì thế kết luận vị trí võng lớn nhất luôn nằm giữa nhịp khi tải không đối xứng.
Ba vị trí cần phân biệt là hợp lực tại 4000 mm, mômen lớn nhất tại 3464 mm và độ võng lớn nhất tại 3116 mm. Chúng trả lời ba câu hỏi khác nhau: cân bằng toàn dầm, cực trị nội lực và cực trị chuyển vị. Chọn một tọa độ duy nhất cho cả ba sẽ làm mất thông tin của bài toán.
So với tải đều có cùng tổng lực
Nếu thay tải bằng qtb=q0/2=4 N/mm trên toàn nhịp, tổng lực vẫn 24 kN nhưng hợp lực chuyển về giữa. Hai phản lực đều là 12 kN, khác hẳn cặp 8 và 16 kN ban đầu. Mômen lớn nhất của tải đều là qtbL²/8=18 kN·m.
Con số 18 kN·m khá gần 18,475 kN·m nhưng không làm phương án tải đều trở thành thay thế đúng cho mọi mục đích. Phản lực gối phải đã giảm từ 16 xuống 12 kN trong mô hình thay thế. Nếu bộ phận đang kiểm là gối hoặc cột đỡ bên phải, sai khác ấy có thể quan trọng hơn độ gần nhau của mômen lớn nhất.
Độ nhạy theo cách giữ tải
Nếu giữ q0 và EI rồi tăng L 10%, tổng lực tăng 10%, mômen cực đại tăng 21% và độ võng cực đại tăng 46,41%. Nếu giữ tổng lực W thay vì giữ q0, ta có q0=2W/L, nên mômen chỉ tỷ lệ L còn độ võng tỷ lệ L³; tăng nhịp 10% khi đó làm độ võng tăng 33,10%.
Hai kết luận không mâu thuẫn vì điều kiện đầu vào khác nhau. Trong báo cáo, câu “tăng chiều dài làm võng tăng theo lũy thừa bốn” cần kèm điều kiện giữ dạng và cường độ tải phân bố. Nếu tải là tổng khối lượng thiết bị cố định, phải xem lại cách tải được trải trên nhịp mới.
Từ sơ đồ lý tưởng sang bảng tính công trình
Với tải hình thang, có thể tách thành một tải đều và một tải tam giác rồi cộng đáp ứng nếu giữ cùng liên kết, vật liệu và mô hình tuyến tính. Với tải chỉ tồn tại trên một đoạn, phải viết hàm theo từng miền và kiểm liên tục tại chỗ đổi tải; công thức của tam giác phủ toàn nhịp không tự áp dụng.
Bảng tính nên lưu cả W, xR, RA, RB, V ở hai đầu, M ở hai đầu và ba vị trí đặc trưng vừa tìm. Những kiểm tra ngắn này giúp phát hiện lỗi mô hình trước khi chuyển mômen thành ứng suất hay so chuyển vị với yêu cầu của thiết bị. Các giá trị của ví dụ chỉ là kết quả cơ học giả định, chưa bao gồm tổ hợp tải và kiểm tra sức kháng của kết cấu thực.
Nguồn tham khảo
[1] Engineering Statics, Section 7.8: Distributed Loads — Daniel W. Baker và William Haynes, Engineering Statics. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Statics of Bending: Shear and Bending Moment Diagrams — MIT, David Roylance. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Plane Beam Approximations: Euler Bernoulli Beam — University of Alberta, Engineering Open Educational Resources. Truy cập ngày 09/11/2026.
Rà soát nội dung: 09/11/2026.
Tải phân bố tăng tuyến tính là mô hình hữu ích để luyện cách chuyển từ cường độ tải sang nội lực. Trong một bài toán công trình, dạng tuyến tính chỉ nên dùng khi có cơ sở cho cách phân bố tải; nó không tự đại diện cho gió, áp lực đất hay tải thiết bị. Bài này chọn tải tam giác giả định để trình bày trọn chuỗi tính trên dầm kê đơn.
Engineering Statics xác định hợp lực bằng diện tích dưới biểu đồ tải và đặt nó qua trọng tâm của biểu đồ; tải tam giác có vị trí hợp lực cách đầu lớn một phần ba chiều dài. [1] Quy đổi này rất thuận tiện khi tìm phản lực, nhưng phải trở lại phần tải thực ở mỗi phía mặt cắt khi tính nội lực.
Định nghĩa sơ đồ và đơn vị
Dầm AB có chiều dài L, gối trái tại x=0 và gối phải tại x=L, không có mômen giữ ở hai đầu. Cường độ tải hướng xuống là q(x)=q0·x/L, tăng từ không ở A đến q0 ở B. Đặt mômen võng xuống là dương; chọn lực cắt sao cho dM/dx=V và dV/dx=−q.
Giả sử L=6000 mm, q0=8 N/mm, E=200000 N/mm² và I=80000000 mm⁴. Cường độ 8 N/mm cũng bằng 8 kN/m. Không được nhập 8 kN/m như 8000 N/mm: đó là lỗi nhân thêm một nghìn lần khi đổi cả đơn vị lực và chiều dài.
Tổng tải là W=∫q(x)dx=q0L/2=24000 N. Tọa độ hợp lực là xR=∫xq(x)dx/W=2L/3=4000 mm. Cân bằng mômen quanh A cho RB·L=W·xR, nên RB=16000 N; cân bằng lực đứng cho RA=8000 N.
Lập nội lực từ phần tải bên trái
Tại mặt cắt x, tổng tải tam giác nằm trong đoạn 0 đến x bằng q0x²/(2L). Lực cắt vì vậy là V(x)=q0L/6−q0x²/(2L). Ngay sau gối trái V=8000 N; ngay trước gối phải V=−16000 N. Bước nhảy RB đưa lực cắt ngoài dầm về không.
Mômen tại mặt cắt nhận từ phản lực trái trừ mômen của phần tải vừa xét. Phần tải tam giác trong đoạn x đặt cách mặt cắt x/3, do đó:
M(x)=q0Lx/6−q0x³/(6L).
Thay x=0 và x=L đều cho M=0, đúng với hai đầu không có ngẫu lực. Tài liệu Roylance phát triển phương pháp mặt cắt và tích phân liên tiếp để liên hệ tải, lực cắt và mômen. [2] Dấu của biểu thức phải gắn với quy ước đã khai báo; không nên lấy V từ một nguồn rồi lấy M từ nguồn khác mà chưa đối chiếu dấu.
Mômen lớn nhất không nằm ở trọng tâm tải
Trong khoảng dầm không có ngẫu lực tập trung, cực trị M xuất hiện khi V=0. Giải q0L/6=q0x²/(2L) cho xM=L/√3=3464,102 mm. Tại đó:
Mmax=q0L²/(9√3)=18475208,614 N·mm
≈18,475 kN·m.
Vị trí này khác xR=4000 mm. Nếu thay toàn bộ tải tam giác bằng lực 24 kN tại x=4000 mm để tính nội lực của một dầm khác, mômen lớn nhất của sơ đồ thay thế sẽ bằng RA×4000=32 kN·m. Phản lực đúng như nhau nhưng mômen trong nhịp khác rất nhiều.
Sự khác biệt không phải lỗi của phép quy hợp lực. Nó cho thấy hai tải tương đương đối với cân bằng của toàn dầm không nhất thiết tương đương đối với mọi đoạn dầm. Khi cắt ở x=3000 mm, sơ đồ thực đã chứa tải trong nửa trái; sơ đồ lực tập trung tại 4000 mm thì chưa chứa lực đó.
Từ mômen đến đường võng
Giả sử dầm có E và I không đổi, đàn hồi tuyến tính và biến dạng nhỏ. Đây là những giả thiết phù hợp với mô hình Euler–Bernoulli được University of Alberta trình bày; tiết diện vuông góc trục dầm tiếp tục phẳng và vuông góc sau biến dạng trong xấp xỉ ấy. [3]
Gọi v dương xuống. Khi M dương võng xuống theo quy ước đang dùng, EI·v″=−M. Hai lần tích phân rồi dùng v(0)=v(L)=0 cho:
v(x)=q0·(7L⁴x−10L²x³+3x⁵)/(360LEI).
Mỗi hạng trong ngoặc có đơn vị chiều dài mũ năm. Sau khi nhân q0 và chia LEI, kết quả có đơn vị chiều dài. Đây là kiểm tra nhanh để phát hiện bỏ sót một L ở mẫu hoặc nhầm số mũ trong công thức.
Độ võng lớn nhất lại ở một vị trí khác
Đặt s=x/L. Điều kiện v′=0 trở thành 15s⁴−30s²+7=0. Nghiệm nằm trong nhịp là s=√(1−√(8/15))=0,519330, cho xδ=3115,978 mm. Độ võng lớn nhất tính được là 4,226375 mm.
Tại giữa nhịp x=3000 mm, độ võng là 4,218750 mm, nhỏ hơn cực đại khoảng 0,18%. Đo ở giữa nhịp có thể cho giá trị gần đúng trong ví dụ này, nhưng không được vì thế kết luận vị trí võng lớn nhất luôn nằm giữa nhịp khi tải không đối xứng.
Ba vị trí cần phân biệt là hợp lực tại 4000 mm, mômen lớn nhất tại 3464 mm và độ võng lớn nhất tại 3116 mm. Chúng trả lời ba câu hỏi khác nhau: cân bằng toàn dầm, cực trị nội lực và cực trị chuyển vị. Chọn một tọa độ duy nhất cho cả ba sẽ làm mất thông tin của bài toán.
So với tải đều có cùng tổng lực
Nếu thay tải bằng qtb=q0/2=4 N/mm trên toàn nhịp, tổng lực vẫn 24 kN nhưng hợp lực chuyển về giữa. Hai phản lực đều là 12 kN, khác hẳn cặp 8 và 16 kN ban đầu. Mômen lớn nhất của tải đều là qtbL²/8=18 kN·m.
Con số 18 kN·m khá gần 18,475 kN·m nhưng không làm phương án tải đều trở thành thay thế đúng cho mọi mục đích. Phản lực gối phải đã giảm từ 16 xuống 12 kN trong mô hình thay thế. Nếu bộ phận đang kiểm là gối hoặc cột đỡ bên phải, sai khác ấy có thể quan trọng hơn độ gần nhau của mômen lớn nhất.
Độ nhạy theo cách giữ tải
Nếu giữ q0 và EI rồi tăng L 10%, tổng lực tăng 10%, mômen cực đại tăng 21% và độ võng cực đại tăng 46,41%. Nếu giữ tổng lực W thay vì giữ q0, ta có q0=2W/L, nên mômen chỉ tỷ lệ L còn độ võng tỷ lệ L³; tăng nhịp 10% khi đó làm độ võng tăng 33,10%.
Hai kết luận không mâu thuẫn vì điều kiện đầu vào khác nhau. Trong báo cáo, câu “tăng chiều dài làm võng tăng theo lũy thừa bốn” cần kèm điều kiện giữ dạng và cường độ tải phân bố. Nếu tải là tổng khối lượng thiết bị cố định, phải xem lại cách tải được trải trên nhịp mới.
Từ sơ đồ lý tưởng sang bảng tính công trình
Với tải hình thang, có thể tách thành một tải đều và một tải tam giác rồi cộng đáp ứng nếu giữ cùng liên kết, vật liệu và mô hình tuyến tính. Với tải chỉ tồn tại trên một đoạn, phải viết hàm theo từng miền và kiểm liên tục tại chỗ đổi tải; công thức của tam giác phủ toàn nhịp không tự áp dụng.
Bảng tính nên lưu cả W, xR, RA, RB, V ở hai đầu, M ở hai đầu và ba vị trí đặc trưng vừa tìm. Những kiểm tra ngắn này giúp phát hiện lỗi mô hình trước khi chuyển mômen thành ứng suất hay so chuyển vị với yêu cầu của thiết bị. Các giá trị của ví dụ chỉ là kết quả cơ học giả định, chưa bao gồm tổ hợp tải và kiểm tra sức kháng của kết cấu thực.
Nguồn tham khảo
[1] Engineering Statics, Section 7.8: Distributed Loads — Daniel W. Baker và William Haynes, Engineering Statics. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Statics of Bending: Shear and Bending Moment Diagrams — MIT, David Roylance. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Plane Beam Approximations: Euler Bernoulli Beam — University of Alberta, Engineering Open Educational Resources. Truy cập ngày 09/11/2026.
Rà soát nội dung: 09/11/2026.


