Dầm hai nhịp: điều kiện tương thích và ảnh hưởng gối giữa

Có thêm gối là có thêm điều kiện tương thích
Dầm đi liên tục qua ba gối không thể được chia tùy ý thành hai dầm kê đơn. Tiết diện trên gối giữa vẫn truyền mômen và hai phần dầm phải có cùng góc quay tại chỗ nối. Nếu đặt khớp trong vào mô hình chỉ để tính nhanh, ta đã thay đổi kết cấu đang phân tích.

Chương Indeterminate Systems của MIT đặt cân bằng, quan hệ lực–biến dạng và tương thích chuyển vị thành ba nhóm điều kiện để giải hệ siêu tĩnh. [1] Bài này sử dụng đủ ba nhóm cho một dầm hai nhịp bằng nhau, với các giá trị tự đặt. Mục tiêu là hiểu phản lực và ảnh hưởng ràng buộc, chưa phải thiết kế tiết diện hay liên kết.

Sơ đồ và dữ liệu giả định
Ba gối A, B, C nằm tại x=0, L và 2L. Mỗi nhịp dài L=6000 mm, tổng chiều dài 12000 mm. Gối A và C không giữ mômen; dầm liên tục qua B, không có khớp trong. Trước hết giả sử cả ba gối giữ cao độ không đổi và có khả năng duy trì tiếp xúc theo mô hình đã chọn.

Đặt E=200000 N/mm², I=80000000 mm⁴, không đổi trên toàn dầm. Tải đều q=4 N/mm hướng xuống tác dụng ở cả hai nhịp. Tổng tải là 2qL=48000 N. Dầm đàn hồi tuyến tính, biến dạng nhỏ và bỏ biến dạng cắt để tập trung vào tương thích uốn.

Bỏ gối giữa để tạo hệ cơ bản
Tạm bỏ ràng buộc đứng tại B, hệ cơ bản là dầm kê đơn AC dài 2L. Thay tác động của gối B bằng một lực chưa biết RB hướng lên. Giả sử v dương xuống, chuyển vị tại giữa dầm do tải đều là δq=5q(2L)⁴/(384EI).

Độ mềm tại giữa dầm đối với một lực điểm đặt ở đó có độ lớn fBB=(2L)³/(48EI). Vì RB hướng lên, nó tạo chuyển vị −fBB·RB. Điều kiện gối B không lún là δq−fBB·RB=0. Suy ra RB=δq/fBB=5qL/4.

Roylance minh họa việc bổ sung các điều kiện chuyển vị tại gối để giải dầm ba gối khi cân bằng chưa đủ xác định phản lực. [2] Việc bỏ ràng buộc ở đây chỉ là một bước toán học; lực RB được tìm sao cho hệ cơ bản trở lại chuyển vị của kết cấu ban đầu.

Kết quả và cân bằng toàn hệ
Với số liệu đã chọn, δq=67,5 mm và fBB=0,00225 mm/N. Hai giá trị thuộc hệ đã bỏ gối giữa, không phải độ võng của dầm ba gối cuối cùng. Ta được RB=30000 N, còn đối xứng và cân bằng cho RA=RC=9000 N.

Tổng phản lực 9000+30000+9000=48000 N khớp tổng tải. Mômen quanh A cũng khép kín: 30000×6000+9000×12000=48000×6000. Gối giữa nhận nhiều hơn một nửa tổng tải trong trường hợp này, nên chia tổng tải đều cho ba gối sẽ sai.

Mômen tại B, tính từ nhịp trái, là MB=RA·L−qL²/2=−18000000 N·mm=−18 kN·m. Dấu âm là uốn ngược chiều võng xuống. Gối không cấp một ngẫu lực ngoài nhưng mômen trong tiết diện dầm trên gối vẫn khác không; hai khái niệm này cần được tách rõ.

Mômen dương trong nhịp
Trên AB, M(x)=RA·x−qx²/2 và V(x)=RA−qx. Cực đại dương xuất hiện tại x=RA/q=2250 mm=3L/8. Thay vào cho Mmax,dương=10,125 kN·m. Điểm đổi dấu nội bộ ở x=2RA/q=4500 mm; đoạn từ đó đến B có mômen âm.

Nếu giả sử có khớp trong tại B và tính hai nhịp độc lập, mômen gối bằng không, mômen dương mỗi nhịp thành qL²/8=18 kN·m. Phản lực hai đầu thành 12 kN mỗi đầu, còn phản lực giữa tổng cộng 24 kN. Những kết quả ấy thuộc một hệ khác, dù tổng lực vẫn cân bằng.

Chỉ đặt tải trên một nhịp
Giữ dầm liên tục và cao độ gối, nhưng chỉ cho q tác dụng trên AB. Trong hệ cơ bản AC, chuyển vị giữa do tải nửa trái bằng một nửa trường hợp tải cả hai nửa vì tính đối xứng của hàm ảnh hưởng. Do đó RB=15000 N.

Cân bằng lực và mômen cho RA=10500 N, RC=−1500 N; mômen tại B bằng −9 kN·m. Dấu âm của RC nghĩa là mô hình cần một lực gối hướng xuống để giữ C đúng cao độ, không phải gối thực tự tạo “lực âm” khi nó chỉ có thể đỡ từ dưới.

Nếu C có neo phù hợp, mô hình có thể tiếp tục với phản lực kéo theo cơ chế neo. Nếu C chỉ tiếp xúc chịu nén và không có tải khác giữ tiếp xúc, cần giải lại bài toán với điều kiện mất tiếp xúc. Không được đặt RC thành không rồi giữ nguyên tất cả phản lực và mômen còn lại; chúng phải được tính lại theo hệ ràng buộc mới.

Cho gối giữa lún một lượng biết trước
Quay về tải đều trên cả hai nhịp. Giả sử A và C giữ nguyên, B lún xuống s, với s dương xuống. Điều kiện tương thích đổi thành δq−fBB·RB=s. Suy ra RB=(δq−s)/fBB, trong khi RA=RC=qL−RB/2.

Với s=5 mm, RB=27777,778 N, RA=RC=10111,111 N. Mômen B thành −11,333 kN·m, ít âm hơn trường hợp không lún. Lún giữa không đơn giản làm mọi nội lực tăng: có thành phần giảm, có thành phần tăng, tùy vị trí và cách kết cấu truyền tải.

Tài liệu NPTEL về phương pháp lực đưa chuyển vị gối đã biết vào vế điều kiện tương thích và nhấn mạnh quy ước dấu. [3] Ở đây s dương xuống, còn RB dương lên; giữ hai quy ước này rõ ràng giúp tránh đổi dấu ảnh hưởng lún.

Ảnh hưởng độ cứng khi có lún
Từ biểu thức trên, mômen gối có thể viết MB=−qL²/8+3EI·s/L². Khi s=0 và EI đồng nhất, các phản lực của ví dụ không phụ thuộc trị số chung của EI. Nhưng khi s khác không, thành phần do chuyển vị áp đặt tỷ lệ EI.

Giữ s=5 mm và tăng EI gấp đôi, phần điều chỉnh mômen do lún tăng từ +6,667 lên +13,333 kN·m. Mômen B khi đó là −4,667 kN·m. Một kết cấu cứng hơn có thể sinh nội lực do lún lớn hơn; vì thế không nên suy rằng tăng độ cứng luôn làm mọi tác động giảm.

Khi điều kiện tiếp xúc không còn thỏa
Trong mô hình tuyến tính tải đều cả hai nhịp, RB bằng không khi s=δq=67,5 mm. Nếu nhập s=80 mm, công thức đại số cho RB=−5555,556 N. Đối với gối B chỉ chịu nén, đây là dấu hiệu không thể giữ giả thiết tiếp xúc đã dùng.

Sau khi gối thấp hơn đường võng tự do của dầm AC, nó không còn ép vào dầm trong tình huống lý tưởng này. Phản lực B bằng không, A và C nhận tải của dầm hai gối, và không được ép chuyển vị giữa dầm bằng 80 mm nếu không có cơ cấu kéo. Các mức lún lớn ở đây chỉ dùng để minh họa đổi trạng thái, không phải giới hạn cho phép của công trình.

Cách kiểm một mô hình nhiều gối
Nên lưu phản lực, mômen tại gối, đường võng và điều kiện tiếp xúc trong cùng bảng kết quả. Kiểm cân bằng tổng thể trước, sau đó kiểm chuyển vị ở gối và tính liên tục của góc quay trên dầm. Nếu độ cứng khác nhau giữa các nhịp, tải không đều hoặc gối có lò xo, cần tính lại độ mềm tương ứng; các hệ số 3/8 và 5/4 của ví dụ không còn là công thức chung.

Nguồn tham khảo
[1] Engineering Mechanics for Structures, Chapter 5: Indeterminate Systems — MIT OpenCourseWare. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Beam Displacements — MIT, David Roylance. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Lesson 9: The Force Method of Analysis — Beams (Continued) — NPTEL, Civil Engineering, IIT Kharagpur. Truy cập ngày 09/11/2026.

Rà soát nội dung: 09/11/2026.
 
Top