Kết quả tính toán phụ thuộc chất lượng của các đầu vào
Một lượng chất lỏng được quy đổi từ thể tích sang khối lượng có thể cho kết quả nhiều chữ số trên bảng tính. Số chữ số đó không tự nói lên chất lượng phép đo. Cần biết thể tích và khối lượng riêng được xác định thế nào, chúng cùng ứng với điều kiện nào và các hiệu chỉnh đã được áp dụng ra sao.
Bài này xây dựng một ví dụ giả định cho m = ρV, trong đó m là khối lượng, ρ là khối lượng riêng và V là thể tích. Mọi giá trị được chọn để minh họa phương pháp, không đại diện cho hệ thống giao nhận cụ thể. NPL phân biệt độ không đảm bảo với sai số: độ không đảm bảo mô tả sự thiếu chắc chắn đi cùng kết quả, còn sai số là chênh lệch so với giá trị tham chiếu thích hợp. [1]
Xác định đại lượng trước khi lập bảng
Giả sử cần khối lượng của một lượng chất lỏng đồng nhất tại một thời điểm. Thể tích V và khối lượng riêng ρ phải cùng ứng với trạng thái nhiệt độ, áp suất trong mô hình. Nếu lấy thể tích ở điều kiện này nhân khối lượng riêng ở điều kiện khác mà chưa quy đổi, vấn đề là thiếu mô hình hiệu chỉnh; một ngân sách đẹp không tự khắc phục được.
Kết quả danh định được đặt là V = 2,000 m³ và ρ = 800 kg/m³, nên m = 1.600 kg. Các số đã bao gồm những hiệu chỉnh được biết trong ví dụ. Bài không dùng độ không đảm bảo để thay thế việc sửa một độ lệch đã xác định.
Tách các thành phần của phép đo thể tích
Giả định kết quả V là trung bình của 16 lần đo độc lập trong cùng điều kiện ổn định, độ lệch chuẩn mẫu s = 0,012 m³. Thành phần độ không đảm bảo chuẩn của trung bình là uA = s/√16 = 0,003 m³. Đây là thành phần của trung bình, không phải độ phân tán dự kiến cho một lần đo riêng.
Giấy hiệu chuẩn giả định cung cấp độ không đảm bảo mở rộng Ucal = 0,008 m³ với hệ số phủ k = 2. Quy đổi về độ không đảm bảo chuẩn cho thành phần này cho ucal = Ucal/k = 0,004 m³. NIST trình bày cách chia độ không đảm bảo được báo theo bội số độ lệch chuẩn cho chính hệ số đó. [2]
Giả định bước hiển thị là d = 0,006 m³. Nếu mô hình làm tròn có phân bố đều trong khoảng ±d/2, độ không đảm bảo chuẩn tương ứng là ures = d/√12 ≈ 0,001732 m³. NPL trình bày cách quy đổi nửa độ rộng phân bố chữ nhật bằng cách chia cho √3. [1] Thành phần hiệu chỉnh điều kiện được giả định thêm utemp = 0,002 m³.
Không cộng trùng phần đã nằm trong dữ liệu
Ví dụ đặt bốn thành phần vừa nêu là độc lập và chưa bị tính trùng. Trong ứng dụng thực, độ phân tán của các số đọc đã có thể bao gồm tác động làm tròn. Nếu thêm toàn bộ một thành phần độ phân giải nữa mà không xem cấu trúc dữ liệu, ngân sách có thể đếm cùng hiệu ứng hai lần.
Ở đây ures được coi là phần chưa được phản ánh trong uA theo giả thiết của bài. Giả thiết này phải được kiểm tra lại khi chuyển sang hệ thống thực. Tên “loại A” và “loại B” nói về cách đánh giá thành phần; không nên dùng chúng như nhãn đồng nghĩa với mọi sai số ngẫu nhiên và mọi sai số hệ thống.
Với giả thiết độc lập, uV = √(0,003² + 0,004² + 0,001732² + 0,002²) ≈ 0,00565685 m³. Phương sai uV² bằng 0,000032 m⁶. Việc bình phương làm đơn vị thành m⁶ vì đại lượng đầu vào là thể tích m³.
Hệ số nhạy chuyển tác động về đơn vị đầu ra
GUM trình bày phép truyền độ không đảm bảo bậc nhất bằng các đạo hàm của mô hình và yêu cầu xét hiệp phương sai khi đầu vào tương quan. [3] Với m = ρV, hai hệ số nhạy tại giá trị danh định là cρ = ∂m/∂ρ = V = 2 m³ và cV = ∂m/∂V = ρ = 800 kg/m³.
Giả định uρ = 2 kg/m³ và ρ độc lập với V. Độ không đảm bảo chuẩn tổng hợp uc = √[(V uρ)² + (ρ uV)²]. Hai phần trong căn đều có đơn vị kg². Thay số cho uc² = 16 + 20,48 = 36,48 kg², nên uc ≈ 6,03987 kg. Độ không đảm bảo chuẩn tương đối là 6,03987/1.600 ≈ 0,37749%.
Không thể cộng trực tiếp 2 kg/m³ với 0,00565685 m³. Hệ số nhạy vừa phản ánh độ ảnh hưởng của đầu vào, vừa đưa các thành phần về cùng đơn vị kết quả.
Chuyển sang độ không đảm bảo mở rộng
Nếu chọn hệ số phủ k = 2 cho mục đích minh họa, U = kuc ≈ 12,0797 kg. Có thể trình bày kết quả làm tròn hợp lý là m = 1.600 kg với U khoảng 12 kg, k = 2, kèm mô hình và ngân sách.
Không nên tự khẳng định khoảng này có xác suất phủ đúng 95% trong mọi trường hợp. Cách chọn hệ số phủ phụ thuộc phân bố đầu ra, bậc tự do và mức phủ cần báo cáo. [3] Việc ghi k = 2 giúp người đọc biết phép chuyển đã dùng, nhưng vẫn cần giải thích cơ sở nếu đưa ra một mức phủ cụ thể.
Tương quan có thể thay đổi kết quả đáng kể
Xét một tình huống khác, giữ các độ không đảm bảo chuẩn nhưng giả định hệ số tương quan giữa ρ và V là r. Công thức bậc nhất có thêm số hạng 2Vρr uρuV. Với r = 0,5, phương sai tổng thành khoảng 54,58193 kg² và uc ≈ 7,38796 kg. Với r = −0,5, phương sai còn 18,37807 kg² và uc ≈ 4,28696 kg.
Các giá trị r này chỉ là khảo sát độ nhạy. Không được chọn dấu tương quan để làm báo cáo đẹp. Nếu cả hai đầu vào dùng chung một phép đo nhiệt độ, có thể cần đưa nhiệt độ vào mô hình như một đầu vào chung và tính đạo hàm phù hợp. Khi ấy ngân sách nên phản ánh cơ chế chung, tránh vừa tính thành phần chung vừa thêm hiệp phương sai trùng lặp.
Chọn nơi cải thiện bằng phần đóng góp phương sai
Trong trường hợp độc lập ban đầu, phần do ρ là 16 kg². Các phần thể tích sau nhân hệ số nhạy lần lượt là 5,76 kg² từ trung bình, 10,24 kg² từ hiệu chuẩn, 1,92 kg² từ độ phân giải và 2,56 kg² từ hiệu chỉnh điều kiện. Tổng đúng 36,48 kg².
Nếu tăng số lần đo từ 16 lên 64 và giả định s không đổi, uA giảm một nửa; phần phương sai của nó giảm từ 5,76 xuống 1,44 kg². uc mới khoảng 5,67098 kg. Nếu thay vào đó giảm ucal từ 0,004 xuống 0,002 m³, giữ mọi thứ khác, uc còn khoảng 5,36656 kg. Trong ví dụ, phương án cải thiện hiệu chuẩn tạo mức giảm lớn hơn; lựa chọn thực còn cần so chi phí và khả năng thực hiện.
Giới hạn của phép tuyến tính hóa
Công thức bậc nhất là xấp xỉ quanh các giá trị đầu vào. Khi độ không đảm bảo lớn, mô hình phi tuyến mạnh hoặc phân bố có dạng đặc biệt, cần xem phương pháp truyền đầy đủ hơn. Báo cáo có ích cần lưu phương trình, đơn vị, giả thiết phân bố, dữ liệu đánh giá từng thành phần, tương quan và cách chọn hệ số phủ. Nhờ đó người đọc có thể kiểm tra vì sao kết quả mang độ không đảm bảo đã công bố, thay vì chỉ nhìn một con số cuối cùng.
Nguồn tham khảo
[1] A Beginner’s Guide to Uncertainty of Measurement — Good Practice Guide No. 11 — National Physical Laboratory (NPL). Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Evaluating uncertainty components: Type B — National Institute of Standards and Technology (NIST). Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] JCGM 100:2008 — Guide to the expression of uncertainty in measurement — Joint Committee for Guides in Metrology (JCGM), BIPM. Truy cập ngày 09/11/2026.
Rà soát nội dung: 09/11/2026.
Một lượng chất lỏng được quy đổi từ thể tích sang khối lượng có thể cho kết quả nhiều chữ số trên bảng tính. Số chữ số đó không tự nói lên chất lượng phép đo. Cần biết thể tích và khối lượng riêng được xác định thế nào, chúng cùng ứng với điều kiện nào và các hiệu chỉnh đã được áp dụng ra sao.
Bài này xây dựng một ví dụ giả định cho m = ρV, trong đó m là khối lượng, ρ là khối lượng riêng và V là thể tích. Mọi giá trị được chọn để minh họa phương pháp, không đại diện cho hệ thống giao nhận cụ thể. NPL phân biệt độ không đảm bảo với sai số: độ không đảm bảo mô tả sự thiếu chắc chắn đi cùng kết quả, còn sai số là chênh lệch so với giá trị tham chiếu thích hợp. [1]
Xác định đại lượng trước khi lập bảng
Giả sử cần khối lượng của một lượng chất lỏng đồng nhất tại một thời điểm. Thể tích V và khối lượng riêng ρ phải cùng ứng với trạng thái nhiệt độ, áp suất trong mô hình. Nếu lấy thể tích ở điều kiện này nhân khối lượng riêng ở điều kiện khác mà chưa quy đổi, vấn đề là thiếu mô hình hiệu chỉnh; một ngân sách đẹp không tự khắc phục được.
Kết quả danh định được đặt là V = 2,000 m³ và ρ = 800 kg/m³, nên m = 1.600 kg. Các số đã bao gồm những hiệu chỉnh được biết trong ví dụ. Bài không dùng độ không đảm bảo để thay thế việc sửa một độ lệch đã xác định.
Tách các thành phần của phép đo thể tích
Giả định kết quả V là trung bình của 16 lần đo độc lập trong cùng điều kiện ổn định, độ lệch chuẩn mẫu s = 0,012 m³. Thành phần độ không đảm bảo chuẩn của trung bình là uA = s/√16 = 0,003 m³. Đây là thành phần của trung bình, không phải độ phân tán dự kiến cho một lần đo riêng.
Giấy hiệu chuẩn giả định cung cấp độ không đảm bảo mở rộng Ucal = 0,008 m³ với hệ số phủ k = 2. Quy đổi về độ không đảm bảo chuẩn cho thành phần này cho ucal = Ucal/k = 0,004 m³. NIST trình bày cách chia độ không đảm bảo được báo theo bội số độ lệch chuẩn cho chính hệ số đó. [2]
Giả định bước hiển thị là d = 0,006 m³. Nếu mô hình làm tròn có phân bố đều trong khoảng ±d/2, độ không đảm bảo chuẩn tương ứng là ures = d/√12 ≈ 0,001732 m³. NPL trình bày cách quy đổi nửa độ rộng phân bố chữ nhật bằng cách chia cho √3. [1] Thành phần hiệu chỉnh điều kiện được giả định thêm utemp = 0,002 m³.
Không cộng trùng phần đã nằm trong dữ liệu
Ví dụ đặt bốn thành phần vừa nêu là độc lập và chưa bị tính trùng. Trong ứng dụng thực, độ phân tán của các số đọc đã có thể bao gồm tác động làm tròn. Nếu thêm toàn bộ một thành phần độ phân giải nữa mà không xem cấu trúc dữ liệu, ngân sách có thể đếm cùng hiệu ứng hai lần.
Ở đây ures được coi là phần chưa được phản ánh trong uA theo giả thiết của bài. Giả thiết này phải được kiểm tra lại khi chuyển sang hệ thống thực. Tên “loại A” và “loại B” nói về cách đánh giá thành phần; không nên dùng chúng như nhãn đồng nghĩa với mọi sai số ngẫu nhiên và mọi sai số hệ thống.
Với giả thiết độc lập, uV = √(0,003² + 0,004² + 0,001732² + 0,002²) ≈ 0,00565685 m³. Phương sai uV² bằng 0,000032 m⁶. Việc bình phương làm đơn vị thành m⁶ vì đại lượng đầu vào là thể tích m³.
Hệ số nhạy chuyển tác động về đơn vị đầu ra
GUM trình bày phép truyền độ không đảm bảo bậc nhất bằng các đạo hàm của mô hình và yêu cầu xét hiệp phương sai khi đầu vào tương quan. [3] Với m = ρV, hai hệ số nhạy tại giá trị danh định là cρ = ∂m/∂ρ = V = 2 m³ và cV = ∂m/∂V = ρ = 800 kg/m³.
Giả định uρ = 2 kg/m³ và ρ độc lập với V. Độ không đảm bảo chuẩn tổng hợp uc = √[(V uρ)² + (ρ uV)²]. Hai phần trong căn đều có đơn vị kg². Thay số cho uc² = 16 + 20,48 = 36,48 kg², nên uc ≈ 6,03987 kg. Độ không đảm bảo chuẩn tương đối là 6,03987/1.600 ≈ 0,37749%.
Không thể cộng trực tiếp 2 kg/m³ với 0,00565685 m³. Hệ số nhạy vừa phản ánh độ ảnh hưởng của đầu vào, vừa đưa các thành phần về cùng đơn vị kết quả.
Chuyển sang độ không đảm bảo mở rộng
Nếu chọn hệ số phủ k = 2 cho mục đích minh họa, U = kuc ≈ 12,0797 kg. Có thể trình bày kết quả làm tròn hợp lý là m = 1.600 kg với U khoảng 12 kg, k = 2, kèm mô hình và ngân sách.
Không nên tự khẳng định khoảng này có xác suất phủ đúng 95% trong mọi trường hợp. Cách chọn hệ số phủ phụ thuộc phân bố đầu ra, bậc tự do và mức phủ cần báo cáo. [3] Việc ghi k = 2 giúp người đọc biết phép chuyển đã dùng, nhưng vẫn cần giải thích cơ sở nếu đưa ra một mức phủ cụ thể.
Tương quan có thể thay đổi kết quả đáng kể
Xét một tình huống khác, giữ các độ không đảm bảo chuẩn nhưng giả định hệ số tương quan giữa ρ và V là r. Công thức bậc nhất có thêm số hạng 2Vρr uρuV. Với r = 0,5, phương sai tổng thành khoảng 54,58193 kg² và uc ≈ 7,38796 kg. Với r = −0,5, phương sai còn 18,37807 kg² và uc ≈ 4,28696 kg.
Các giá trị r này chỉ là khảo sát độ nhạy. Không được chọn dấu tương quan để làm báo cáo đẹp. Nếu cả hai đầu vào dùng chung một phép đo nhiệt độ, có thể cần đưa nhiệt độ vào mô hình như một đầu vào chung và tính đạo hàm phù hợp. Khi ấy ngân sách nên phản ánh cơ chế chung, tránh vừa tính thành phần chung vừa thêm hiệp phương sai trùng lặp.
Chọn nơi cải thiện bằng phần đóng góp phương sai
Trong trường hợp độc lập ban đầu, phần do ρ là 16 kg². Các phần thể tích sau nhân hệ số nhạy lần lượt là 5,76 kg² từ trung bình, 10,24 kg² từ hiệu chuẩn, 1,92 kg² từ độ phân giải và 2,56 kg² từ hiệu chỉnh điều kiện. Tổng đúng 36,48 kg².
Nếu tăng số lần đo từ 16 lên 64 và giả định s không đổi, uA giảm một nửa; phần phương sai của nó giảm từ 5,76 xuống 1,44 kg². uc mới khoảng 5,67098 kg. Nếu thay vào đó giảm ucal từ 0,004 xuống 0,002 m³, giữ mọi thứ khác, uc còn khoảng 5,36656 kg. Trong ví dụ, phương án cải thiện hiệu chuẩn tạo mức giảm lớn hơn; lựa chọn thực còn cần so chi phí và khả năng thực hiện.
Giới hạn của phép tuyến tính hóa
Công thức bậc nhất là xấp xỉ quanh các giá trị đầu vào. Khi độ không đảm bảo lớn, mô hình phi tuyến mạnh hoặc phân bố có dạng đặc biệt, cần xem phương pháp truyền đầy đủ hơn. Báo cáo có ích cần lưu phương trình, đơn vị, giả thiết phân bố, dữ liệu đánh giá từng thành phần, tương quan và cách chọn hệ số phủ. Nhờ đó người đọc có thể kiểm tra vì sao kết quả mang độ không đảm bảo đã công bố, thay vì chỉ nhìn một con số cuối cùng.
Nguồn tham khảo
[1] A Beginner’s Guide to Uncertainty of Measurement — Good Practice Guide No. 11 — National Physical Laboratory (NPL). Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Evaluating uncertainty components: Type B — National Institute of Standards and Technology (NIST). Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] JCGM 100:2008 — Guide to the expression of uncertainty in measurement — Joint Committee for Guides in Metrology (JCGM), BIPM. Truy cập ngày 09/11/2026.
Rà soát nội dung: 09/11/2026.


