Động đất sơ bộ: lực quán tính và phân bố khối lượng tầng

1. Tổng khối lượng đúng chưa bảo đảm tải ngang đúng
Hai khung công nghệ cùng tổng khối lượng có thể truyền lực động đất xuống chân khác nhau nếu thiết bị nặng đặt ở các cao độ khác nhau. Trong mô hình còn cần biết độ cứng, dạng dao động, phương kích động và trạng thái chứa chất lỏng. Một hệ số nhân tổng trọng lượng chỉ cung cấp một con số lực; chưa cho phân bố theo tầng hay chuyển vị tương đối.

Bài này dùng khung cắt ba tầng giả định, mỗi tầng có một bậc tự do ngang, nền chuyển động đồng nhất và vật liệu đàn hồi tuyến tính. Các số phổ và độ cứng được chọn để minh họa phép tính, không lấy từ bản đồ nguy hiểm động đất hoặc tiêu chuẩn cho địa điểm cụ thể. Ta sẽ so sánh phân bố gia tốc đều, phân bố theo khối lượng–cao độ và lực tương đương của một dạng dao động.

2. Khối lượng, trọng lượng và hệ đơn vị
Khối lượng m tạo quán tính; trọng lượng W = mg là lực do trọng trường. Tài liệu CSI phân biệt hai đầu vào này và cảnh báo việc lấy khối lượng phần tử đồng thời với tải tự trọng có thể đếm lặp.[1] Một mô hình có phản lực trọng lượng đúng vẫn có thể có nguồn khối lượng động sai nếu hai phần được khai độc lập.

W = mg
F = ma = (a/g)W
1 t × 1 m/s² = 1 kN

Ở đây t là tấn khối lượng bằng 1.000 kg, không phải tấn lực. Trong hệ kN–m–s, một tấn tương ứng 1 kN·s²/m. Nếu nhập khối lượng 120 t vào trường đòi kg, hoặc nhập trọng lượng 1.177,2 kN vào trường đòi t, kết quả sẽ sai theo hệ số rất lớn dù mô hình hình học không đổi.

Đối với thiết bị chứa chất lỏng, cần chọn cấu hình vận hành đang xét. Không tự lấy toàn bộ tải thử nước làm khối lượng động của trạng thái thiết bị đang rỗng; cũng không bỏ khối lượng chất chứa đang có chỉ vì nó không thuộc bản vẽ kết cấu thép. Các hiệu ứng chất lỏng riêng cần mô hình tương ứng nếu có ý nghĩa.

3. So sánh hai phân bố sơ bộ cùng lực đáy
Giả định m_1 = 120 t, m_2 = 100 t, m_3 = 80 t, tại cao độ h_1 = 4 m, h_2 = 8 m, h_3 = 12 m. Tổng m = 300 t, W = 2.943 kN với g = 9,81 m/s². Nếu cả ba khối có cùng gia tốc ngang giả định a = 0,20g, độ lớn lực quán tính tương ứng là:

F_1 = 235,440 kN
F_2 = 196,200 kN
F_3 = 156,960 kN
V = ΣF_i = 588,600 kN
M_base = ΣF_i h_i = 4.394,880 kN·m

Đặt riêng một quy luật phân bố giả định theo m_i h_i, giữ cùng V để chỉ so ảnh hưởng hình dạng:

F_i = V m_i h_i/Σ(m_j h_j)
Σ(m_j h_j) = 2.240 t·m

Ba lực trở thành 126,129; 210,214; 252,257 kN. Tổng vẫn bằng 588,600 kN nhưng mômen chân tăng lên 5.213,314 kN·m. Quy luật này chuyển tỷ trọng lực lên cao. Hai sơ đồ cân bằng cùng tổng lực không tương đương về mômen hoặc nội lực từng tầng; không dùng phép kiểm tổng lực làm bằng chứng chúng mô tả cùng đáp ứng.

4. Liên hệ với phương trình chuyển động
Với vector chuyển vị u đo tương đối so với nền, ma trận khối lượng M, cản C và độ cứng K, phương trình dưới kích động nền a_g(t) có dạng:

M ü + C u̇ + K u = -M r a_g(t)
r = (1; 1; 1) cho ba bậc tự do ngang cùng nền
Kφ_n = ω_n²Mφ_n

FEMA 451B trình bày mô hình nhiều bậc tự do, phép phân rã theo dạng dao động và phương pháp phổ.[2] Dạng φ là tỷ lệ chuyển vị giữa các tầng, không phải chuyển vị thật ứng với một trận động đất. Biên độ còn phụ thuộc kích động, chu kỳ và cản. Vì thế lấy các con số trên hình mode shape làm mm biến dạng thực sẽ sai ý nghĩa.

Lực quán tính tức thời liên quan gia tốc tuyệt đối của khối lượng. Trong hệ phương trình tương đối, vế phải -Mr a_g là lực kích động tương đương; không được đồng nhất nó với mọi lực quán tính của từng tầng khi khung đang biến dạng. Các gia tốc tầng còn chứa ü, nên thường khác gia tốc nền.

5. Tạo một dạng dao động có thể kiểm lại
Chọn một hệ ba lò xo tầng nối tiếp với độ cứng k_1 = 60.333,333 kN/m, k_2 = 41.428,571 kN/m và k_3 = 22.857,143 kN/m. k_1 nối tầng 1 với nền, k_2 nối tầng 2 với tầng 1, k_3 nối tầng 3 với tầng 2. Khi đó:

K_11 = k_1+k_2; K_22 = k_2+k_3; K_33 = k_3
K_12 = K_21 = -k_2
K_23 = K_32 = -k_3; K_13 = K_31 = 0

Với M chéo chứa 120; 100; 80 t, vector φ = (0,30; 0,65; 1,00) thỏa Kφ = 100Mφ. Cả hai vế lần lượt là (3.600; 6.500; 8.000) theo đơn vị tương ứng. Đây là dạng cơ bản của hệ được xây dựng, với ω = 10 rad/s và T = 2π/ω = 0,628319 s; không phải dạng giả định tùy ý ghép với một ma trận độ cứng khác.

Phép nhân từng hàng Kφ là kiểm tra nhỏ nhưng hữu ích. Nó bắt được nhầm k_1 với k_3, dấu phần tử ngoài đường chéo hoặc thứ tự tầng. Kiểm tra chỉ tổng ba hàng có thể bỏ sót hai sai số triệt tiêu nhau.

6. Hệ số tham gia và khối lượng hữu hiệu
Với kích động tịnh tiến đồng nhất và khối lượng chéo, đặt L = Σm_iφ_i, M_n = Σm_iφ_i². Khi đó:

Γ = L/M_n
M_eff = L²/M_n
L = 181,000 t; M_n = 133,050 t
Γ = 1,360391
M_eff = 246,230740 t

Dạng này chiếm 82,0769% tổng khối lượng theo phương đang xét. Khối lượng hữu hiệu không phải khối lượng riêng của một tầng; nó đo sự tham gia của cả dạng với kiểu kích động đã chọn. Phần còn lại thuộc các dạng khác của hệ đầy đủ, không được tự coi là không cần thiết cho mọi đại lượng đáp ứng.

SCIA giải thích khối lượng tổng quát và hệ số tham gia thay đổi theo cách chuẩn hóa dạng, trong khi khối lượng hữu hiệu và kết quả vật lý không đổi.[3] Nếu nhân φ với 2, L tăng hai lần, M_n tăng bốn lần, Γ giảm một nửa; tích Γφ và M_eff giữ nguyên. Đây là cách kiểm nhanh khi so dữ liệu từ hai phần mềm có quy ước chuẩn hóa khác nhau.

7. Lực tương đương và chuyển vị của riêng dạng này
Giả định phổ pseudo-acceleration tại T và mức cản đã chọn cho S_a = 0,20g = 1,962 m/s². Dùng định nghĩa S_a = ω²S_d, lực đàn hồi tương đương của riêng dạng là:

f_i,n = Γm_iφ_i S_a
u_i,n = Γφ_i S_d = Γφ_i S_a/ω²
V_n = M_eff S_a

Kết quả lực tầng 1–3 lần lượt bằng 96,087; 173,491; 213,527 kN. Lực cắt đáy của dạng bằng 483,105 kN, mômen chân bằng 4.334,597 kN·m. Lực cắt tầng từ dưới lên là 483,105; 387,018; 213,527 kN, do cộng các lực phía trên mặt cắt.

Chuyển vị tương ứng là 8,007; 17,349; 26,691 mm. Lấy hiệu chuyển vị hai tầng liền kề rồi chia chiều cao tầng 4 m được độ lệch tương đối 0,002002; 0,002335; 0,002335. Không lấy riêng chuyển vị mái chia toàn chiều cao rồi coi đó là độ lệch của mọi tầng.

Các số trên là biên độ cho một dạng và đầu vào phổ giả định. Chúng không phải thời điểm các cực trị của mọi dạng xuất hiện đồng thời. Khi tổng hợp nhiều dạng, cần quy tắc phù hợp với tần số và tương quan; không chỉ cộng mọi trị tuyệt đối để gọi đó là một lịch sử tải thực.

8. Những kiểm tra nên giữ trong hồ sơ
Bảng khối lượng cần ghi nguồn, trạng thái thiết bị, cao độ và đơn vị; bảng dạng cần ghi chu kỳ, cách chuẩn hóa và khối lượng hữu hiệu theo phương. Các lực tương đương phải khép kín tổng lực và mômen, còn chuyển vị cần kiểm dưới cùng giả thiết độ cứng.

Nếu thêm 50 t và giữ hệ số gia tốc đều 0,20g trong phép khảo sát đầu, lực đáy tăng từ 588,6 lên 686,7 kN. Tuy nhiên trong bài toán động thực, thêm khối lượng còn đổi chu kỳ, dạng và giá trị phổ đọc tại chu kỳ mới. Không kéo dài phép nhân tuyến tính ấy thành kết luận về đáp ứng cuối cùng khi các đại lượng còn lại chưa được cập nhật.

Nguồn tham khảo
[1] CSiBridge — Mass Source — Computers and Structures, Inc.. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] FEMA 451B Topic 4 — Structural Dynamics of Linear Elastic Multiple-Degrees-of-Freedom Systems — FEMA — tài liệu giảng dạy lưu tại University of Memphis. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] SCIA Engineer 26 — Generalized Modal Mass — SCIA. Truy cập ngày 09/11/2026.

Rà soát nội dung: 09/11/2026.
 
Top