Hệ thanh giằng chéo: chuyển vị ngang từ biến dạng dọc

Thanh giằng chịu dọc nhưng khung chuyển vị ngang
Một thanh chéo có độ cứng dọc EA/L không có nghĩa hệ khung nhận đúng độ cứng đó theo phương ngang. Lực ngang chỉ là một thành phần của lực dọc; chuyển vị ngang cũng chỉ tạo ra một phần độ giãn thanh. Vì vậy cần chiếu cả lực lẫn chuyển vị, dẫn tới bình phương của hệ số góc trong công thức độ cứng.

Bài này xây dựng một ô giằng lý tưởng để kiểm tra mối liên hệ ấy. Engineering Statics mô tả mô hình giàn với tải đặt tại nút và thanh hai lực nối bằng khớp lý tưởng. [1] Ta giữ các giả thiết về liên kết ấy, đồng thời cho phép giằng giãn đàn hồi để tính chuyển vị. Trọng lượng thanh, uốn thứ cấp và độ mềm bản mã chưa được đưa vào ví dụ.

Đặt hình học và điều kiện chuyển vị
Ô khung rộng B=3000 mm, cao H=4000 mm. Hai chân được giữ chuyển vị; thanh ngang đỉnh và hai cột được coi không giãn dọc, nhưng các góc nối là khớp. Hai nút đỉnh vì vậy dịch ngang cùng một lượng Δ và không dịch đứng ở xấp xỉ biến dạng nhỏ. Giằng nối chân trái với đỉnh phải, dài L=√(B²+H²)=5000 mm.

Gọi θ là góc giằng với phương ngang, c=cosθ=B/L=0,6 và s=sinθ=H/L=0,8. Giằng có diện tích A=1200 mm², E=200000 N/mm². Lực ngang tổng tại đỉnh F=60000 N hướng sang phải. Với hướng này giằng dài ra và chịu kéo; quy ước lực dọc kéo là dương.

Độ cứng dọc ka=EA/L=48000 N/mm. Quan hệ N=(EA/L)δL là dạng một chiều của quan hệ lực–chuyển vị thanh mà TU Delft phát triển từ chuyển vị hai nút. [2] Phần cần thêm trong bài toán ô giằng là quan hệ giữa δL và Δ.

Vì sao xuất hiện cos²θ?
Chiều dài sau chuyển vị là Lm=√((B+Δ)²+H²). Khai triển bậc nhất theo Δ cho δL=Lm−L≈(B/L)Δ=cΔ. Cân bằng lực ngang ở tầng cho F=Nc. Kết hợp với N=kaδL:

F=ka·c²·Δ,
Kx=F/Δ=(EA/L)cos²θ=EA·B²/(B²+H²)^(3/2).

Nếu chỉ chiếu lực rồi dùng δL=Δ, biểu thức sẽ thiếu một cosθ. Nếu chỉ chiếu chuyển vị rồi cho F=N, lỗi cũng tương tự. Phép đổi hệ trục trong tài liệu TU Delft biến đổi cả vectơ lực và chuyển vị trước khi lắp độ cứng tổng thể; đây là cơ sở tổng quát của hai lần chiếu vừa dùng. [3]

Ví dụ số và kiểm công
Kx=48000×0,6²=17280 N/mm. Chuyển vị ngang Δ=60000/17280=3,472222 mm. Lực dọc N=60000/0,6=100000 N; độ giãn δL=100000×5000/(200000×1200)=2,083333 mm. Tỷ số δL/Δ đúng bằng 0,6.

Ứng suất trung bình N/A=83,333333 N/mm², tức MPa. Đây mới là ứng suất dọc danh nghĩa của tiết diện đã giả định, chưa phải kiểm tra bản mã, tiết diện hữu hiệu hoặc mối nối. Cùng một F nhưng lực trong giằng lớn hơn F, nên không thể thiết kế đầu nối bằng cách chép nguyên 60 kN vào vị trí lực dọc.

Với tải tăng chậm trong mô hình đàn hồi, năng lượng của giằng là U=N²L/(2EA)=104166,667 N·mm, hay 104,166667 J. Công ngoại lực FΔ/2 cũng bằng giá trị ấy. Đẳng thức này là phép kiểm tốt cho lỗi thiếu hệ số chiếu: nếu hai phía khác nhau thì cần xem lại cả hình học và cân bằng.

Lực đứng và phản lực móng
Thành phần đứng của lực giằng là Ns=80000 N. Trong ô khớp có hai chân được neo, nó dẫn tới một cặp phản lực đứng trái dấu ở hai chân. Mômen do cặp phản lực là 80000×3000=240000000 N·mm, đúng bằng FH=60000×4000.

Giằng vì vậy không chỉ đưa lực ngang xuống nền. Nó cũng tạo yêu cầu kéo hoặc nén lên chân cột, đế và neo. Nếu một chân chỉ tỳ nén và không thể giữ nhổ, sơ đồ đã đặt hai chân cố định chuyển vị có thể không còn đúng. Khi ấy cần mô hình tiếp xúc hoặc hệ liên kết khác trước khi dùng tiếp độ cứng 17280 N/mm.

Hai giằng chữ X không phải lúc nào cũng nhân đôi độ cứng
Thêm một giằng đối xứng nối chân phải với đỉnh trái. Nếu cả hai thanh có cùng EA/L, không có khe hở và có thể chịu kéo lẫn nén đàn hồi ổn định, một thanh dài ra và một thanh ngắn lại khi tầng dịch ngang. Hai đóng góp độ cứng cùng bằng ka·c², nên KX=34560 N/mm và Δ=1,736111 mm.

Trong trường hợp này độ lớn lực mỗi giằng là F/(2c)=50000 N, một kéo và một nén. Không được áp dụng kết quả ấy cho cáp hoặc thanh chỉ được cho phép làm việc chịu kéo. Với mô hình chỉ chịu kéo, thanh nén không đóng góp độ cứng khi chùng; hệ trở về một đường chéo hoạt động cho mỗi chiều tải.

Một thanh thép mảnh cũng không tự giữ được ka khi bị nén lớn. Độ cứng trước mất ổn định khác đáp ứng sau mất ổn định; diện tích bằng nhau chưa đảm bảo sức kháng nén bằng sức kháng kéo. Bản mã và liên kết tại giao điểm chữ X cũng quyết định chiều dài làm việc ngoài mặt phẳng, nên không thể mặc định giao điểm là gối nếu chi tiết không truyền lực theo chức năng ấy.

Khe hở nhỏ có thể chi phối chuyển vị ban đầu
Giả sử đường truyền kéo chỉ bắt đầu làm việc sau khi một khe dọc trục g=0,8 mm đã được khép lại. Bỏ qua mọi cơ chế chống ngang khác, chuyển vị ngang để hết khe là Δg=g/c=1,333333 mm. Sau khi đã huy động giằng, phần đàn hồi dưới F=60 kN vẫn bằng 3,472222 mm.

Tổng chuyển vị theo mô hình từng đoạn là Δ=Δg+F/Kx=4,805556 mm. Trước khi hết khe, mô hình lý tưởng không có độ cứng ngang; một lực hữu hạn không có trạng thái cân bằng nhỏ trong đoạn tự do ấy. Công thức tổng mô tả trạng thái sau khi khe đã khép, không phải lời khẳng định rằng toàn quá trình tải là tuyến tính hoặc không có va chạm.

Góc 45 độ có luôn tốt nhất?
Nếu giữ H, E và A rồi thay B, ta phải tính lại cả chiều dài giằng. Đạo hàm Kx=EA·B²/(B²+H²)^(3/2) theo B cho điểm cực đại B=√2H, tương ứng θ≈35,264 độ với phương ngang. Với H=4000 mm, điểm ấy nằm tại B≈5656,854 mm, Kx≈23094,011 N/mm.

Tại B=4000 mm, góc 45 độ cho Kx≈21213,203 N/mm. Tăng B lên 8000 mm lại giảm Kx còn khoảng 21466,253 N/mm do thanh dài hơn. Kết quả tối ưu này chỉ giữ chiều cao và diện tích; nếu giữ khối lượng giằng, giới hạn mặt bằng hoặc sức kháng liên kết, bài toán tối ưu sẽ khác. Nó không phải khuyến nghị một góc chuẩn cho mọi công trình.

Đưa vào mô hình công trình
Khi cột và dầm cũng giãn dọc, chuyển vị đứng ở đỉnh không còn bằng không và công thức một bậc tự do phải thay bằng hệ thanh đầy đủ. Khi có khung chịu mômen song song với giằng, có thể cộng độ cứng đã quy về cùng chuyển vị tầng trong miền tuyến tính, nhưng lực chia cho hai hệ thay đổi theo độ cứng thực.

Bảng tính nên thể hiện B, H, L, góc, loại làm việc của từng giằng, khe hở và đường truyền lực tới móng. Kiểm cả F=Nc, δL=cΔ, cân bằng mômen toàn ô và năng lượng sẽ giúp phát hiện sai sót trước khi chuyển sang kiểm sức kháng hoặc phân tích tải đảo chiều.

Nguồn tham khảo
[1] Engineering Statics, Section 6.3: Trusses — Daniel W. Baker và William Haynes, Engineering Statics. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Force-displacement relations single extension element — TU Delft, Tom van Woudenberg và Iuri Rocha. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Transformations — TU Delft, Tom van Woudenberg và Iuri Rocha. Truy cập ngày 09/11/2026.

Rà soát nội dung: 09/11/2026.
 
Top