Hiệu chuẩn tuyến tính: bình phương tối thiểu và kiểm tra phần dư

Đường thẳng đẹp chưa đủ để xác nhận phép đo
Một đồ thị dòng điện theo áp suất thường nhìn rất thẳng vì dải tín hiệu lớn hơn nhiều so với độ lệch nhỏ cần quan tâm. Tuy nhiên, một sai lệch nhỏ so với toàn thang vẫn có thể đáng kể so với mục tiêu đo. Kiểm tra hiệu chuẩn cần đi từ dữ liệu gốc đến phần dư, phạm vi áp dụng và độ không đảm bảo, thay vì chỉ đọc hệ số R².

NIST đề nghị bắt đầu bằng đồ thị dữ liệu, chọn mô hình và kiểm tra phần dư để tìm cấu trúc còn sót. [1] Bài này dùng số liệu giả định của một bộ chuyển đổi để thực hiện phép tính hoàn chỉnh. Đây là ví dụ xử lý dữ liệu, không phải chứng chỉ hiệu chuẩn hay hướng dẫn điều chỉnh một thiết bị cụ thể.

Đặt trục và mô hình đúng câu hỏi
Gọi x là áp suất tham chiếu, đơn vị MPa; y là dòng điện đo được, đơn vị mA. Mô hình là y = a + bx + ε. Hệ số a mang đơn vị mA, b mang đơn vị mA/MPa, còn ε là sai lệch của đáp ứng so với mô hình.

Trong ví dụ, x được coi là biết đủ chính xác cho phép hồi quy thông thường, sai lệch ε có trung bình bằng không, độc lập và cùng phương sai. Các giả thiết này giúp diễn giải phép ước lượng; bản thân việc phần mềm tính ra một đường thẳng không chứng minh chúng đúng.

Năm cặp dữ liệu được đặt như sau: x lần lượt 0; 2,5; 5; 7,5; 10 MPa, còn y tương ứng 4,08; 8,04; 12,10; 16,08; 20,20 mA. Quan hệ danh định để so sánh trong bài là y = 4 + 1,6x. Đó là quan hệ được chọn cho ví dụ, chưa phải một yêu cầu nghiệm thu.

Tính hệ số từ các tổng có tâm
Bình phương tối thiểu chọn a và b để tổng bình phương phần dư nhỏ nhất. Với mô hình đường thẳng có hệ số chặn, công thức là b = Sxy/Sxx và a = ȳ − bx̄, trong đó Sxx = Σ(xᵢ−x̄)² và Sxy = Σ(xᵢ−x̄)(yᵢ−ȳ). Bài giảng của Vladimir Dobrushkin tại Brown trình bày công thức này với ký hiệu hệ số góc và hệ số chặn tương ứng. [4]

Từ bộ số liệu, x̄ = 5 MPa, ȳ = 12,10 mA, Sxx = 62,5 MPa² và Sxy = 100,7 MPa·mA. Do đó b = 100,7/62,5 = 1,6112 mA/MPa. Hệ số a = 12,10 − 1,6112 × 5 = 4,044 mA.

Đường ước lượng là ŷ = 4,044 + 1,6112x. Không cần làm tròn sớm hệ số thành 4,04 và 1,61 rồi dùng chúng tính phần dư, bởi sai số làm tròn có thể ảnh hưởng đến chính những độ lệch nhỏ đang khảo sát.

Phần dư giữ lại thông tin mà đường thẳng che đi
Đặt rᵢ = yᵢ − ŷᵢ. Theo thứ tự năm mức áp suất, phần dư bằng 0,036; −0,032; 0; −0,048; 0,044 mA. Tổng phần dư bằng không trong phép hồi quy có hệ số chặn, nhưng điều này không có nghĩa mọi phép đo đều chính xác.

Tổng bình phương phần dư SSE = 0,00656 mA². Có năm quan sát và hai tham số đã ước lượng, nên độ lệch chuẩn phần dư s = √[SSE/(5−2)] ≈ 0,0467618 mA. Công thức tổng quát dùng mẫu số n trừ số tham số của mô hình. [2]

Năm điểm chỉ cung cấp ba bậc tự do cho s. Bộ dữ liệu nhỏ này thích hợp minh họa số học, nhưng không đủ tự xác nhận ổn định lâu dài hoặc mọi điều kiện làm việc. Cần lưu thời gian, chiều tăng giảm áp và điều kiện đo để tìm những cấu trúc mà bảng năm giá trị chưa thể hiện.

Đảo đường hiệu chuẩn cho số đọc mới
Nếu nhận một số đọc mới y* và dùng đường tuyến tính đã xác lập, ước lượng áp suất là x* = (y*−a)/b, với b khác không. NIST mô tả việc dùng hàm ngược của đường hiệu chuẩn để quy đổi các phép đo tiếp theo. [3]

Với y* = 12,12 mA, x* = (12,12−4,044)/1,6112 ≈ 5,012413 MPa. Nếu chỉ dùng quan hệ danh định ban đầu, kết quả là (12,12−4)/1,6 = 5,075 MPa. Hai cách cho chênh lệch khoảng 0,062587 MPa.

Chênh lệch này là tác động của mô hình hiệu chỉnh trong bộ số liệu giả định. Không nên gọi nó là sai số thật của số đọc mới, vì áp suất tham chiếu của lần đo mới chưa được cung cấp. Giá trị đã hiệu chỉnh vẫn có độ không đảm bảo do dữ liệu hiệu chuẩn và phép đo mới.

Không ép đường qua gốc khi đầu ra có độ lệch nền
Trong ví dụ, tại x = 0, dòng điện quanh 4 mA. Nếu bỏ hệ số chặn và cố dùng y = bx, công thức cho b = Σxᵢyᵢ/Σxᵢ² = 2,1504 mA/MPa. Khi đó mô hình dự đoán dòng bằng không ở áp suất không, trái với dữ liệu ban đầu.

Đây là một lỗi mô hình, không phải vấn đề cần sửa bằng tăng số chữ số. Nếu muốn xử lý tín hiệu đã trừ nền, phải định nghĩa biến y mới và độ không đảm bảo của phần nền được trừ. Việc đổi biến có chủ đích khác với xóa tham số chỉ để bảng hồi quy ngắn hơn.

R² cao vẫn có thể đi cùng độ cong có hệ thống
Với bộ dữ liệu đầu tiên, tổng bình phương quanh trung bình SST = 162,2544 mA². R² = 1 − SSE/SST ≈ 0,99995957. Tỷ số rất cao chủ yếu cho biết đường thẳng giải thích phần lớn biến động toàn dải trong dữ liệu này.

Xét một bộ dữ liệu giả định riêng, trên cùng năm mức x, được tạo đúng từ y = 4 + 1,6x + 0,004(x−5)². Hệ số 0,004 có đơn vị mA/MPa². Hồi quy đường thẳng cho ŷ = 4,05 + 1,6x; các phần dư lần lượt 0,05; −0,025; −0,05; −0,025; 0,05 mA.

Mẫu phần dư dương ở hai đầu và âm ở giữa cho thấy độ cong. Dù vậy R² vẫn khoảng 0,99994532. Ví dụ được xây dựng để chứng minh bằng số rằng một chỉ số rất gần một không loại trừ cấu trúc sai lệch. Việc cấu trúc này có quan trọng về kỹ thuật hay không cần so với mục đích đo và dữ liệu kiểm chứng.

Điểm ở đầu dải có thể ảnh hưởng mạnh đến hệ số
Quay về bộ dữ liệu đầu tiên, giả sử chỉ giá trị y tại x = 10 tăng thêm 0,20 mA. Vì x không đổi, mức tăng Sxy là (10−5) × 0,20 = 1,0 MPa·mA. Hệ số b tăng 1/62,5 = 0,016 mA/MPa; trung bình y tăng 0,04 mA nên a giảm 0,04 mA.

Phép tính cho thấy cần kiểm tra những điểm có ảnh hưởng lớn. Nó không cho phép loại bỏ điểm chỉ vì điểm đó làm đường hồi quy thay đổi. Trước hết phải xác minh điều kiện đo, nhập liệu và nguyên nhân kỹ thuật; dữ liệu hợp lệ cần được giữ trong phân tích phù hợp.

Giới hạn của đường hiệu chuẩn
Nếu độ không đảm bảo của x không nhỏ, coi x hoàn toàn chính xác có thể chưa phù hợp. Nếu độ phân tán y thay đổi rõ theo dải, cần xem phương pháp có trọng số và cơ sở chọn trọng số. NIST nêu cả việc kiểm tra phần dư và khả năng dùng hồi quy có trọng số trong phân tích hiệu chuẩn. [1]

Một đường được dựng trong 0–10 MPa chưa được kiểm chứng ở 15 MPa. Các phép đo tăng và giảm cũng nên được xem riêng khi nghi ngờ trễ. Báo cáo cần giữ dữ liệu, đơn vị, mô hình, hệ số chưa làm tròn, phần dư, phạm vi và điều kiện áp dụng. Sau đó mới có cơ sở đánh giá kết quả hiệu chỉnh và độ không đảm bảo cho mục đích sử dụng.

Nguồn tham khảo
[1] NIST/SEMATECH e-Handbook, 2.3.6.5 — Data analysis and model validation — National Institute of Standards and Technology (NIST). Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] NIST/SEMATECH e-Handbook, 4.4.3.1 — Least Squares — National Institute of Standards and Technology (NIST). Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] NIST/SEMATECH e-Handbook, 2.3.6.6 — Calibration of future measurements — National Institute of Standards and Technology (NIST). Truy cập ngày 09/11/2026.
[4] Mathematica Tutorial, Part II — Least Squares Approximation and Linear Regression — Vladimir Dobrushkin, Brown University. Truy cập ngày 09/11/2026.

Rà soát nội dung: 09/11/2026.
 
Top