Đồ thị chạy chậm có thể chứa nhiễu nhanh bị gập xuống
Một màn hình áp suất hiển thị dao động 3 Hz chưa đủ chứng minh thiết bị công nghệ thực sự dao động ở 3 Hz. Nếu tín hiệu được lấy mẫu quá chậm so với các thành phần có mặt tại đầu vào, một dao động nhanh có thể tạo đúng cùng chuỗi số như dao động chậm. Hiện tượng này là aliasing, thường được gọi là gập phổ.
Bài xét lấy mẫu đều theo thời gian của một tín hiệu thực trong băng gốc. Không bàn phương pháp lấy mẫu thông dải có chủ đích. Ví dụ số là tín hiệu áp suất giả định, dùng để phân biệt giới hạn đo với diễn giải quá trình; nó không mô tả một hệ bảo vệ hoặc vòng điều khiển cụ thể.
Tần số lấy mẫu và miền quan sát
Nếu khoảng cách giữa hai mẫu là T_s giây, tần số lấy mẫu f_s=1/T_s có đơn vị mẫu/s hoặc Hz. Tần số Nyquist là f_N=f_s/2. Với tín hiệu được giới hạn băng từ 0 tới B, điều kiện thông thường để giữ thông tin mà không chồng phổ là B<f_s/2, cùng giả thiết lấy mẫu và tái tạo phù hợp.
Tài liệu MT-002 của Analog Devices trình bày phổ lấy mẫu lặp quanh các bội của f_s và cách những thành phần ngoài vùng Nyquist đi vào vùng quan sát. [1] “Tần số quá trình quan tâm” và “tần số cao nhất thực sự có tại đầu ADC” không luôn giống nhau; nhiễu điện, rung hoặc dao động nhanh ngoài mục tiêu cũng có thể được lấy mẫu.
Hai tần số khác nhau có thể cho cùng mẫu
Xét cos(2πft) tại t=n/f_s, với n nguyên. Thay f bằng f+kf_s, k nguyên, chỉ thêm 2πkn vào pha, nên các mẫu không đổi. Với tín hiệu cos, đổi dấu tần số cũng không đổi giá trị. Vì vậy các tần số có thể gập vào khoảng 0 đến f_s/2.
Ở f_s=20 Hz, thành phần 17 Hz có các mẫu cos(2π×17n/20)=cos(2π×3n/20). Tần số gập quan sát được là 20−17=3 Hz. Một thành phần 27 Hz sẽ gập về 27−20=7 Hz. Đây là quan hệ giữa các chuỗi số, không phải tần số vật lý của nguồn nhiễu đã đổi từ 17 thành 3 Hz trước cảm biến.
Ví dụ hai dao động bị nhập làm một
Giả định áp suất p(t)=10+2cos(2π×3t)+0,5cos(2π×17t), đơn vị bar. Thành phần cần quan sát có biên độ 2 bar ở 3 Hz; phần không mong muốn có biên độ 0,5 bar ở 17 Hz. Lấy mẫu lý tưởng ở 20 Hz, không có lọc trước ADC, cho p(n)=10+2,5cos(2π×3n/20).
Năm mẫu đầu tại n=0,1,2,3,4 lần lượt khoảng 12,500000; 11,469463; 9,227458; 7,622359 và 7,977458 bar. Một tín hiệu chỉ có dao động 3 Hz với biên độ 2,5 bar tạo đúng các mẫu này. Phân tích phổ từ riêng chuỗi đã ghi không thể biết rằng 0,5 bar bắt nguồn từ một thành phần 17 Hz trong ví dụ.
Nếu pha ban đầu của nhiễu khác, nó có thể làm tăng hoặc giảm biên độ quan sát, hoặc làm đổi pha. Không được xem 25% tăng biên độ ở ví dụ cùng pha là hệ số lỗi cố định của aliasing. Sai lệch phụ thuộc biên độ, tần số, pha và đường lấy mẫu.
Vì sao đúng hai mẫu mỗi chu kỳ là một biên đặc biệt
Cho x(t)=A sin(2π×10t) và f_s=20 Hz. Mẫu x(n)=A sin(πn)=0 với mọi n trong mô hình lý tưởng. Tín hiệu liên tục có biên độ A nhưng chuỗi mẫu lại toàn không, do thời điểm lấy mẫu trùng các lần qua không.
Nếu đổi sang cos cùng tần số, mẫu luân phiên +A và −A. Ví dụ cho thấy không nên chọn đúng biên Nyquist rồi mặc định mọi biên độ và pha đều có thể khôi phục. Trong thiết kế đo thực còn cần dải chuyển tiếp của lọc và sai khác đồng hồ, nên “ít nhất hai lần” không phải một quy tắc đủ cho chất lượng toàn hệ.
Lọc sau lấy mẫu không gỡ được hai thành phần đã chồng
Một bộ lọc số thông thấp cho qua 3 Hz sẽ giữ cả thành phần thật và thành phần 17 Hz đã gập xuống 3 Hz. Nó chỉ thấy một chuỗi số chung. NI giải thích lý do đặt bộ lọc chống alias ở phía tương tự trước bộ lấy mẫu, nơi hai tần số vẫn còn phân biệt được. [2]
Tăng số bit ADC hoặc lưu nhiều chữ số thập phân cũng không sửa sự trùng chuỗi này. Đó là vấn đề lấy mẫu theo thời gian, khác với độ phân giải theo biên độ. Khi giảm tốc độ dữ liệu sau một bộ ADC nhanh, cũng cần lọc số thích hợp trước bước bỏ mẫu; alias có thể xuất hiện thêm tại chính bước giảm tốc độ ấy.
Định lượng một yêu cầu suy giảm giả định
Giả định biên độ nhiễu 17 Hz tối đa 0,5 bar và mục tiêu phần còn lại trước lấy mẫu không quá 0,002 bar. Đây là yêu cầu do bài tập đặt ra. Độ truyền biên độ tại 17 Hz cần thỏa |H(17)|≤0,002/0,5=0,004, tương đương suy giảm ít nhất 47,958800 dB khi dùng 20log₁₀ tỷ số biên độ.
Để so sánh, dùng mô hình thông thấp Butterworth tương tự bậc N, tần số cắt f_c, có |H(f)|=1/√[1+(f/f_c)^(2N)]. Tần số cắt ở đây là mức biên độ 1/√2, không phải một ranh giới mà phía trên bị triệt sạch. MathWorks phân biệt rõ thiết kế tương tự với thiết kế số và cách định nghĩa mức cắt này. [3]
Chọn f_c=5 Hz. Với N=4, tại 17 Hz |H|≈0,007482938, nên nhiễu còn khoảng 0,003741469 bar, chưa đạt yêu cầu giả định. Với N=5, |H|≈0,002200921, nhiễu còn 0,001100460 bar; riêng điểm tần số này đạt yêu cầu.
Đạt ở 17 Hz chưa đủ cho cả dải cần đo
Giả định băng quan tâm là 0–5 Hz và f_s=20 Hz. Những thành phần trong khoảng 15–25 Hz có thể gập vào băng ấy. Với cùng biên độ nhiễu 0,5 bar ở 15 Hz, bộ lọc bậc năm vừa xét có |H(15)|≈0,004115191, để lại khoảng 0,002057596 bar, hơi cao hơn yêu cầu 0,002 bar.
Một bộ lọc bậc sáu với cùng f_c cho |H(15)|≈0,001371741 và nhiễu còn 0,000685870 bar trong mô hình. Nhưng cần kiểm toàn bộ phổ nhiễu, các bội dải gập, dung sai linh kiện và giới hạn động của đường đo. Một phép tính tại một tần số không tự chứng nhận một bộ lọc chống alias hoàn chỉnh.
Ở 3 Hz, bộ lọc bậc năm có độ truyền biên độ khoảng 0,996990, còn bậc sáu khoảng 0,998913. Tại 5 Hz cả hai vẫn chỉ truyền 0,707107. Do đó chọn f_c=5 Hz không phù hợp nếu yêu cầu phải giữ biên độ gần như nguyên vẹn tới tận 5 Hz; khi ấy cần điều chỉnh băng thông, f_s hoặc yêu cầu lọc theo một bài toán đầy đủ.
Thay đổi tốc độ lấy mẫu và độ dài bản ghi
Nếu lấy mẫu ở 50 Hz và đường đo đủ băng thông, hai thành phần 3 Hz và 17 Hz của ví dụ đều nằm dưới Nyquist 25 Hz và có thể tách trong dữ liệu phù hợp. Dù vậy, nhiễu cao hơn 25 Hz vẫn cần được xem xét. Tăng f_s mở thêm khoảng chuyển tiếp, không tự làm mọi nguồn nhiễu biến mất.
Tốc độ lấy mẫu và thời gian quan sát giải quyết các việc khác nhau. Một bản ghi đều dài T_record giây có khoảng cách các ô tần số DFT là 1/T_record. Ví dụ ghi 10 s cho bước ô 0,1 Hz; tăng f_s mà giữ 10 s không tự giảm bước đó. Khả năng phân biệt hai đỉnh còn phụ thuộc cửa sổ, nhiễu và dạng tín hiệu.
Thông tin cần ghi trong báo cáo đo
Báo cáo nên giữ tần số lấy mẫu thật ở từng giai đoạn, bộ lọc trước ADC, cách giảm tốc độ, băng quan tâm và thời gian ghi. Dấu thời gian không đều hoặc mất mẫu cần được xử lý rõ, vì phép suy trên giả định khoảng mẫu bằng nhau.
Quan trọng nhất là chứng minh tín hiệu ngoài băng đã được kiểm soát trước khi chúng nhập vào băng cần quan sát. Khi đó một dao động chậm trên màn hình mới có cơ sở để được diễn giải thành đặc điểm của quá trình, thay vì chỉ là một kết quả có thể xuất hiện từ nhiều tín hiệu liên tục khác nhau.
Nguồn tham khảo
[1] MT-002: What the Nyquist Criterion Means to Your Sampled Data System Design — Walt Kester — Analog Devices, Rev. A, October 2008. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Anti-Aliasing Filters and Their Usage Explained — NI. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] butter — Butterworth filter design — MathWorks — Signal Processing Toolbox Documentation. Truy cập ngày 09/11/2026.
Rà soát nội dung: 09/11/2026.
Một màn hình áp suất hiển thị dao động 3 Hz chưa đủ chứng minh thiết bị công nghệ thực sự dao động ở 3 Hz. Nếu tín hiệu được lấy mẫu quá chậm so với các thành phần có mặt tại đầu vào, một dao động nhanh có thể tạo đúng cùng chuỗi số như dao động chậm. Hiện tượng này là aliasing, thường được gọi là gập phổ.
Bài xét lấy mẫu đều theo thời gian của một tín hiệu thực trong băng gốc. Không bàn phương pháp lấy mẫu thông dải có chủ đích. Ví dụ số là tín hiệu áp suất giả định, dùng để phân biệt giới hạn đo với diễn giải quá trình; nó không mô tả một hệ bảo vệ hoặc vòng điều khiển cụ thể.
Tần số lấy mẫu và miền quan sát
Nếu khoảng cách giữa hai mẫu là T_s giây, tần số lấy mẫu f_s=1/T_s có đơn vị mẫu/s hoặc Hz. Tần số Nyquist là f_N=f_s/2. Với tín hiệu được giới hạn băng từ 0 tới B, điều kiện thông thường để giữ thông tin mà không chồng phổ là B<f_s/2, cùng giả thiết lấy mẫu và tái tạo phù hợp.
Tài liệu MT-002 của Analog Devices trình bày phổ lấy mẫu lặp quanh các bội của f_s và cách những thành phần ngoài vùng Nyquist đi vào vùng quan sát. [1] “Tần số quá trình quan tâm” và “tần số cao nhất thực sự có tại đầu ADC” không luôn giống nhau; nhiễu điện, rung hoặc dao động nhanh ngoài mục tiêu cũng có thể được lấy mẫu.
Hai tần số khác nhau có thể cho cùng mẫu
Xét cos(2πft) tại t=n/f_s, với n nguyên. Thay f bằng f+kf_s, k nguyên, chỉ thêm 2πkn vào pha, nên các mẫu không đổi. Với tín hiệu cos, đổi dấu tần số cũng không đổi giá trị. Vì vậy các tần số có thể gập vào khoảng 0 đến f_s/2.
Ở f_s=20 Hz, thành phần 17 Hz có các mẫu cos(2π×17n/20)=cos(2π×3n/20). Tần số gập quan sát được là 20−17=3 Hz. Một thành phần 27 Hz sẽ gập về 27−20=7 Hz. Đây là quan hệ giữa các chuỗi số, không phải tần số vật lý của nguồn nhiễu đã đổi từ 17 thành 3 Hz trước cảm biến.
Ví dụ hai dao động bị nhập làm một
Giả định áp suất p(t)=10+2cos(2π×3t)+0,5cos(2π×17t), đơn vị bar. Thành phần cần quan sát có biên độ 2 bar ở 3 Hz; phần không mong muốn có biên độ 0,5 bar ở 17 Hz. Lấy mẫu lý tưởng ở 20 Hz, không có lọc trước ADC, cho p(n)=10+2,5cos(2π×3n/20).
Năm mẫu đầu tại n=0,1,2,3,4 lần lượt khoảng 12,500000; 11,469463; 9,227458; 7,622359 và 7,977458 bar. Một tín hiệu chỉ có dao động 3 Hz với biên độ 2,5 bar tạo đúng các mẫu này. Phân tích phổ từ riêng chuỗi đã ghi không thể biết rằng 0,5 bar bắt nguồn từ một thành phần 17 Hz trong ví dụ.
Nếu pha ban đầu của nhiễu khác, nó có thể làm tăng hoặc giảm biên độ quan sát, hoặc làm đổi pha. Không được xem 25% tăng biên độ ở ví dụ cùng pha là hệ số lỗi cố định của aliasing. Sai lệch phụ thuộc biên độ, tần số, pha và đường lấy mẫu.
Vì sao đúng hai mẫu mỗi chu kỳ là một biên đặc biệt
Cho x(t)=A sin(2π×10t) và f_s=20 Hz. Mẫu x(n)=A sin(πn)=0 với mọi n trong mô hình lý tưởng. Tín hiệu liên tục có biên độ A nhưng chuỗi mẫu lại toàn không, do thời điểm lấy mẫu trùng các lần qua không.
Nếu đổi sang cos cùng tần số, mẫu luân phiên +A và −A. Ví dụ cho thấy không nên chọn đúng biên Nyquist rồi mặc định mọi biên độ và pha đều có thể khôi phục. Trong thiết kế đo thực còn cần dải chuyển tiếp của lọc và sai khác đồng hồ, nên “ít nhất hai lần” không phải một quy tắc đủ cho chất lượng toàn hệ.
Lọc sau lấy mẫu không gỡ được hai thành phần đã chồng
Một bộ lọc số thông thấp cho qua 3 Hz sẽ giữ cả thành phần thật và thành phần 17 Hz đã gập xuống 3 Hz. Nó chỉ thấy một chuỗi số chung. NI giải thích lý do đặt bộ lọc chống alias ở phía tương tự trước bộ lấy mẫu, nơi hai tần số vẫn còn phân biệt được. [2]
Tăng số bit ADC hoặc lưu nhiều chữ số thập phân cũng không sửa sự trùng chuỗi này. Đó là vấn đề lấy mẫu theo thời gian, khác với độ phân giải theo biên độ. Khi giảm tốc độ dữ liệu sau một bộ ADC nhanh, cũng cần lọc số thích hợp trước bước bỏ mẫu; alias có thể xuất hiện thêm tại chính bước giảm tốc độ ấy.
Định lượng một yêu cầu suy giảm giả định
Giả định biên độ nhiễu 17 Hz tối đa 0,5 bar và mục tiêu phần còn lại trước lấy mẫu không quá 0,002 bar. Đây là yêu cầu do bài tập đặt ra. Độ truyền biên độ tại 17 Hz cần thỏa |H(17)|≤0,002/0,5=0,004, tương đương suy giảm ít nhất 47,958800 dB khi dùng 20log₁₀ tỷ số biên độ.
Để so sánh, dùng mô hình thông thấp Butterworth tương tự bậc N, tần số cắt f_c, có |H(f)|=1/√[1+(f/f_c)^(2N)]. Tần số cắt ở đây là mức biên độ 1/√2, không phải một ranh giới mà phía trên bị triệt sạch. MathWorks phân biệt rõ thiết kế tương tự với thiết kế số và cách định nghĩa mức cắt này. [3]
Chọn f_c=5 Hz. Với N=4, tại 17 Hz |H|≈0,007482938, nên nhiễu còn khoảng 0,003741469 bar, chưa đạt yêu cầu giả định. Với N=5, |H|≈0,002200921, nhiễu còn 0,001100460 bar; riêng điểm tần số này đạt yêu cầu.
Đạt ở 17 Hz chưa đủ cho cả dải cần đo
Giả định băng quan tâm là 0–5 Hz và f_s=20 Hz. Những thành phần trong khoảng 15–25 Hz có thể gập vào băng ấy. Với cùng biên độ nhiễu 0,5 bar ở 15 Hz, bộ lọc bậc năm vừa xét có |H(15)|≈0,004115191, để lại khoảng 0,002057596 bar, hơi cao hơn yêu cầu 0,002 bar.
Một bộ lọc bậc sáu với cùng f_c cho |H(15)|≈0,001371741 và nhiễu còn 0,000685870 bar trong mô hình. Nhưng cần kiểm toàn bộ phổ nhiễu, các bội dải gập, dung sai linh kiện và giới hạn động của đường đo. Một phép tính tại một tần số không tự chứng nhận một bộ lọc chống alias hoàn chỉnh.
Ở 3 Hz, bộ lọc bậc năm có độ truyền biên độ khoảng 0,996990, còn bậc sáu khoảng 0,998913. Tại 5 Hz cả hai vẫn chỉ truyền 0,707107. Do đó chọn f_c=5 Hz không phù hợp nếu yêu cầu phải giữ biên độ gần như nguyên vẹn tới tận 5 Hz; khi ấy cần điều chỉnh băng thông, f_s hoặc yêu cầu lọc theo một bài toán đầy đủ.
Thay đổi tốc độ lấy mẫu và độ dài bản ghi
Nếu lấy mẫu ở 50 Hz và đường đo đủ băng thông, hai thành phần 3 Hz và 17 Hz của ví dụ đều nằm dưới Nyquist 25 Hz và có thể tách trong dữ liệu phù hợp. Dù vậy, nhiễu cao hơn 25 Hz vẫn cần được xem xét. Tăng f_s mở thêm khoảng chuyển tiếp, không tự làm mọi nguồn nhiễu biến mất.
Tốc độ lấy mẫu và thời gian quan sát giải quyết các việc khác nhau. Một bản ghi đều dài T_record giây có khoảng cách các ô tần số DFT là 1/T_record. Ví dụ ghi 10 s cho bước ô 0,1 Hz; tăng f_s mà giữ 10 s không tự giảm bước đó. Khả năng phân biệt hai đỉnh còn phụ thuộc cửa sổ, nhiễu và dạng tín hiệu.
Thông tin cần ghi trong báo cáo đo
Báo cáo nên giữ tần số lấy mẫu thật ở từng giai đoạn, bộ lọc trước ADC, cách giảm tốc độ, băng quan tâm và thời gian ghi. Dấu thời gian không đều hoặc mất mẫu cần được xử lý rõ, vì phép suy trên giả định khoảng mẫu bằng nhau.
Quan trọng nhất là chứng minh tín hiệu ngoài băng đã được kiểm soát trước khi chúng nhập vào băng cần quan sát. Khi đó một dao động chậm trên màn hình mới có cơ sở để được diễn giải thành đặc điểm của quá trình, thay vì chỉ là một kết quả có thể xuất hiện từ nhiều tín hiệu liên tục khác nhau.
Nguồn tham khảo
[1] MT-002: What the Nyquist Criterion Means to Your Sampled Data System Design — Walt Kester — Analog Devices, Rev. A, October 2008. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Anti-Aliasing Filters and Their Usage Explained — NI. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] butter — Butterworth filter design — MathWorks — Signal Processing Toolbox Documentation. Truy cập ngày 09/11/2026.
Rà soát nội dung: 09/11/2026.


