Lò xo nối tiếp và song song: giản lược độ cứng nền–kết cấu

Độ mềm có thể nằm ngoài cấu kiện đang kiểm
Một khung thép có độ cứng lớn vẫn có thể dịch chuyển đáng kể nếu móng hoặc lớp đất bên dưới mềm. Khi người tính chỉ tăng tiết diện cột, hiệu quả đôi khi nhỏ hơn dự kiến vì phần lớn chuyển vị nằm trong bộ phận khác. Mô hình lò xo giúp định lượng vấn đề ấy, miễn là cách nối lò xo phản ánh đúng đường truyền lực và điều kiện chuyển vị.

Lò xo trong bài này là một quan hệ tuyến tính giữa lực và chuyển vị của hệ đã giản lược, không nhất thiết là một chi tiết xoắn bằng thép. Giá trị độ cứng đều được giả định cho ví dụ. Chúng không phải thông số đất được khuyến nghị cho một địa điểm hoặc loại móng cụ thể.

Tách ba thành phần của bài toán
Đặt F=kδ, trong đó F có đơn vị lực, δ là chênh chuyển vị hai đầu và k có đơn vị lực trên chiều dài. Quan hệ vật liệu này chưa đủ để giải một hệ nhiều lò xo. Ta còn cần cân bằng ở các nút và tương thích chuyển vị giữa các phần tử.

Bài giảng MIT về lò xo nhấn mạnh việc kết hợp ba thành phần: cân bằng, tương thích và quan hệ lực–biến dạng. [1] Khi vẽ sơ đồ, nên đánh dấu hai đầu từng phần tử. Nếu đầu trên và đầu dưới đều chuyển động thì δ là hiệu hai chuyển vị, không phải chuyển vị tuyệt đối của một đầu.

Hai phần tử nối tiếp
Giả sử một khung có độ cứng ngang ks đứng trên nền được quy về độ cứng ngang kf. Cùng một lực F đi qua khung rồi xuống nền; bỏ qua mọi đường truyền lực khác. Chuyển vị tương đối của khung là δs=F/ks, chuyển vị nền là δf=F/kf. Chuyển vị đỉnh so với đất xa là δ=δs+δf.

Do đó 1/keq=1/ks+1/kf, hay keq=ks·kf/(ks+kf). Độ cứng tương đương luôn nhỏ hơn từng độ cứng thành phần nếu cả hai đều dương và hữu hạn. Đây là kết quả của việc cộng độ mềm 1/k, không phải cộng độ cứng.

Chọn ks=120 kN/mm, kf=30 kN/mm và F=600 kN. Khi đó keq=24 kN/mm, δs=5 mm, δf=20 mm, tổng δ=25 mm. Phần nền chiếm 80% chuyển vị. Nếu báo cáo chỉ xuất chuyển vị khung tương đối với móng, con số 5 mm không đại diện chuyển vị đỉnh so với hệ tọa độ đứng yên.

Đầu tư tăng độ cứng vào đâu?
Tăng ks gấp đôi lên 240 kN/mm cho keq=26,666667 kN/mm và δ=22,5 mm. Cấu kiện khung cứng gấp đôi nhưng tổng chuyển vị chỉ giảm 10%. Ngay cả khi khung cứng vô hạn, giới hạn dưới của chuyển vị vẫn là F/kf=20 mm.

Ngược lại, giữ ks=120 rồi tăng kf lên 60 kN/mm cho keq=40 kN/mm và δ=15 mm, giảm 40% so với ban đầu. Ví dụ không nói tăng độ cứng nền luôn rẻ hơn hoặc khả thi hơn; nó chỉ cho thấy cần biết thành phần nào đang chi phối đáp ứng trước khi chọn phương án thay đổi.

Độ nhạy tương đối của keq đối với ks là kf/(ks+kf), còn đối với kf là ks/(ks+kf). Tại bộ số đã chọn, chúng bằng 0,2 và 0,8. Một thay đổi nhỏ 1% ở nền vì vậy có tác động đến độ cứng tổng gần bốn lần cùng tỷ lệ thay đổi ở khung trong lân cận điểm đang xét.

Hai phần tử song song
Hai lò xo song song cùng nối giữa hai nút nên có cùng δ; lực tổng là F=F1+F2=(k1+k2)δ. Khi đó keq=k1+k2 và lực chia theo Fi=kiF/(k1+k2). Việc các phần tử được vẽ cạnh nhau chưa đủ để gọi là song song; điều kiện quan trọng là chúng có chung chênh chuyển vị.

Tài liệu của Layton Hale lưu tại MIT phân biệt cộng độ mềm đối với nối tiếp và cộng độ cứng đối với song song, đồng thời mở rộng ý tưởng đến hệ nhiều bậc tự do. [2] Trong một mô hình chỉ có một chuyển vị, quy tắc vô hướng rất thuận tiện. Khi có xoay hoặc chuyển vị theo nhiều phương, phải giữ đúng các thành phần và liên hệ giữa chúng.

Hai nhánh có nền riêng
Giả sử một nút đỉnh cứng, không xoay, nối xuống hai nhánh độc lập. Nhánh một có khung 120 và nền 30 kN/mm, nên k1=24 kN/mm. Nhánh hai có khung 80 và nền 40 kN/mm, nên k2=26,666667 kN/mm. Các lò xo nền của hai nhánh cùng quy về đất xa đứng yên và không tương tác trong mô hình này.

Độ cứng tổng là 50,666667 kN/mm. Dưới F=600 kN, chuyển vị nút bằng 11,842105 mm. Lực nhánh một là 284,210526 kN, nhánh hai là 315,789474 kN. Nhánh có khung 80 vẫn nhận nhiều lực hơn nhánh có khung 120 vì nền của nó cứng hơn; chỉ so tiết diện khung để chia lực sẽ cho kết quả sai.

Có thể kiểm nhánh một: chuyển vị khung bằng 284,210526/120=2,368421 mm, nền bằng 284,210526/30=9,473684 mm, tổng đúng 11,842105 mm. Kiểm nhánh hai cũng phải cho cùng giá trị. Đây là phép kiểm tương thích hữu ích hơn việc chỉ thấy tổng lực bằng 600 kN.

Hai khung trên cùng một nền
Bây giờ thay sơ đồ: hai khung 120 và 80 kN/mm cùng đặt trên một đế cứng chỉ tịnh tiến, phía dưới là một lò xo nền chung 30 kN/mm. Hai khung song song trước, tổng ks=200 kN/mm, rồi mới nối tiếp với nền chung. Độ cứng tương đương là 200×30/(200+30)=26,086957 kN/mm.

Chuyển vị khung tương đối là 600/200=3 mm; nền chung dịch 20 mm; tổng là 23 mm. Lực hai khung lần lượt 360 và 240 kN. Nếu vô tình vẽ nền chung thành hai lò xo độc lập có cùng kf rồi cộng song song, ta đã tạo thêm độ cứng không tồn tại trong dữ liệu đầu vào.

Khi thanh nối có thể xoay
Một dầm cứng đặt trên hai hoặc nhiều lò xo đứng không nhất thiết chỉ tịnh tiến. Nếu nó có góc xoay nhỏ φ, chuyển vị tại gối i là δi=u+φxi theo hệ trục đã chọn. Lực gối Fi=kiδi; phải dùng cả tổng lực và tổng mômen để tìm u, φ.

Với hệ đối xứng quanh gốc, phần độ cứng quay có dạng tổng ki·xi². Nó có đơn vị lực nhân chiều dài, khác độ cứng tịnh tiến. Thí nghiệm lò xo hỗn hợp của University of Texas lưu ý vị trí tải cần phù hợp để cân bằng mômen khi hai nhánh có lực khác nhau. [3] Trong mô hình móng, đặt tùy ý “không xoay” có thể loại mất chính chuyển vị cần quan tâm.

Hệ số nền không cùng đơn vị với lò xo tổng
Nếu quan hệ áp lực–lún cục bộ được giả định là p=kw·w, thì kw có đơn vị lực trên thể tích. Với áp lực và độ lún đều trên diện tích A, lực tổng F=pA cho độ cứng k=kwA. Ví dụ kw=30000 kN/m³ và A=4 m² cho k=120000 kN/m, bằng 120 kN/mm.

Không được nhập trực tiếp 30000 kN/m³ vào ô cần kN/m. Quan hệ nhân diện tích cũng cần giả thiết biến dạng và phân bố phù hợp; khi móng xoay, mất tiếp xúc hoặc đất tương tác không cục bộ, một lò xo tổng duy nhất có thể không đủ mô tả.

Giới hạn của phép giản lược
Độ cứng dùng ở đây là tĩnh, tuyến tính và cùng phương. Ma sát, khe hở, nền chỉ chịu nén, tải trước hoặc độ cứng thay đổi theo biên độ tạo ra các nhánh đáp ứng khác nhau. Không nên cộng hoặc nghịch đảo các hệ số lấy ở những trạng thái làm việc không tương thích.

Một mô hình tối thiểu nên lưu sơ đồ nút, đơn vị, chuyển vị tuyệt đối và tương đối, lực từng nhánh và độ cứng thành phần. Khi thêm độ mềm nền vào một kết cấu đã có cùng độ mềm trong phần tử gối, cần kiểm để tránh tính hai lần. Cách giản lược tốt là cách giữ đúng lực và chuyển vị cần đánh giá, rồi chứng minh các phần đã bỏ qua không làm thay đổi kết luận của bài toán đang giải.

Nguồn tham khảo
[1] 2.001 Mechanics and Materials I, Lecture 7: Linear Elastic Springs — MIT, Carol Livermore. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Principles and Techniques for Designing Precision Machines, Chapter 2: Precision Engineering Principles — MIT, Layton C. Hale. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Series and Parallel Springs, demonstration 1R10.20 — University of Texas at Austin, Physics Lecture Demonstrations. Truy cập ngày 09/11/2026.

Rà soát nội dung: 09/11/2026.
 
Top