Lún đàn hồi nền móng: ảnh hưởng môđun và kích thước

1. Độ lún phải gắn với một điều kiện biên
Một bệ thiết bị có áp lực trung bình nhỏ chưa chắc lún ít hơn một bệ khác. Kích thước vùng chịu tải, độ cứng đất và cách móng phân phối áp lực đều ảnh hưởng kết quả. Trước khi dùng hệ số ảnh hưởng, cần xác định đang tính chuyển vị tại tâm của một diện chịu áp lực đều hay chuyển vị chung của một móng cứng. Hai bài toán có thể cùng tổng lực và diện tích nhưng khác phân bố áp lực tiếp xúc.

Bài này xét móng tròn đặt trên mặt của bán không gian đàn hồi tuyến tính, đồng nhất và đẳng hướng; nền đủ sâu và rộng theo giả thiết mô hình. Tải đứng đúng tâm, tiếp xúc nhẵn, không có mômen và không xét độ chôn sâu. Các tham số được giữ không đổi trong khoảng tải khảo sát. Mục đích là kiểm tra cơ học và độ nhạy, không dự báo trực tiếp lún của một công trình từ vài thông số giả định.

2. Hai nghiệm cùng hình học nhưng khác ý nghĩa
Gọi a là bán kính, D = 2a là đường kính, Q là tổng lực, q = Q/(πa²) là áp lực trung bình, E là môđun Young và ν là hệ số Poisson. Với diện tròn mềm chịu áp lực phân bố đều, độ lún tại tâm là:

Mã:
s_F,tâm = 2(1 - ν²)qa/E
         = qD(1 - ν²)/E

Bảng hệ số ảnh hưởng của UWE phân biệt vị trí tâm, mép, trung bình và móng cứng; hệ số tâm của diện tròn mềm là 1 khi chiều rộng lấy bằng đường kính.[1] Không dùng bán kính trong chỗ dành cho D, vì sẽ làm kết quả nhỏ đi một nửa. Cũng không gắn giá trị tại tâm cho mọi điểm trên diện mềm.

Với móng tròn hoàn toàn cứng và tiếp xúc nhẵn, chuyển vị đứng trên toàn mặt tiếp xúc bằng nhau. Nghiệm được trình bày trong tài liệu kiểm chứng Settle3D là:[2]

Mã:
s_R = π(1 - ν²)qa/(2E)
    = (1 - ν²)Q/(2Ea)
s_R/s_F,tâm = π/4 = 0,785398...

Tỷ số này chỉ so sánh hai mô hình vừa nêu ở cùng Q và a. Nó không phải hệ số hiệu chỉnh chung cho mọi móng hay mọi lớp đất. Kết quả s_R nhỏ hơn độ lún tại tâm diện mềm cũng không có nghĩa độ lún giảm như nhau ở mọi vị trí.

3. Móng cứng không đồng nghĩa áp lực tiếp xúc đều
Nghiên cứu của Hazzard và cộng sự trình bày phân bố áp lực dưới móng tròn cứng trên bán không gian đàn hồi:[3]

Mã:
p(r) = Q/[2πa√(a² - r²)],  0 ≤ r < a

r là khoảng cách đến tâm. Ở tâm, p(0) = Q/(2πa²) = q/2. Gần mép, nghiệm lý tưởng tăng mạnh và tiến tới vô hạn. Đây là điểm kỳ dị của điều kiện biên lý tưởng; không phải một giá trị ứng suất có thể đem so trực tiếp với sức chịu tải cho phép của đất thực.

Có thể tự kiểm tổng lực bằng tích phân theo vành tròn: dA = 2πr dr. Khi nhân p(r) với dA rồi tích phân từ 0 đến a, ta thu Q/a nhân với tích phân r/√(a²-r²); tích phân này bằng a, nên tổng phản lực đúng bằng Q. Như vậy áp lực tại tâm chỉ bằng nửa trung bình vẫn hoàn toàn phù hợp cân bằng. Việc ép cả áp lực đều và chuyển vị đều lên cùng một mặt tiếp xúc sẽ đổi bài toán, trừ khi dùng một mô hình nền khác có quan hệ tương thích phù hợp.

4. Ví dụ tính với một bệ tròn giả định
Giả định Q = 2.000 kN, a = 2 m, E = 30.000 kPa và ν = 0,30. Đây là dữ liệu minh họa, không phải thông số khảo sát của một vị trí xây dựng. Diện tích bằng 12,5664 m², áp lực trung bình q = 159,1549 kPa. Dùng kN, m và kPa thì độ lún tính ra m:

Mã:
s_F,tâm = 2 × 0,91 × 159,1549 × 2 / 30.000
         = 0,0193108 m = 19,3108 mm
s_R = 0,91 × 2.000 / (2 × 30.000 × 2)
    = 0,0151667 m = 15,1667 mm

Chênh lệch khoảng 4,1441 mm xuất phát từ điều kiện biên, không phải sai số làm tròn. Nếu bài toán cần độ lún chung của móng cứng mà dùng hệ số tâm của diện mềm, kết quả lớn hơn nghiệm cứng khoảng 27,32%. Tại tâm móng cứng, áp lực là 79,5775 kPa. Khi r = 0,8a, công thức áp lực cho 132,6291 kPa; khi r = 0,99a, giá trị đã tăng lên khoảng 564,1097 kPa. Chuỗi số này giúp nhận diện dạng phân bố, chưa phải một kiểm tra phá hoại.

5. Tăng kích thước: phải nói rõ đại lượng nào giữ nguyên
Từ s_R = (1-ν²)Q/(2Ea), nếu giữ Q, E và ν rồi tăng a gấp đôi, độ lún giảm một nửa; áp lực trung bình giảm còn một phần tư. Ví dụ a = 4 m cho s_R = 7,5833 mm và q = 39,7887 kPa. Đây là tình huống cùng tải thiết bị nhưng thay kích thước móng trong mô hình.

Nếu giữ q thay vì Q, tăng a gấp đôi làm tổng tải tăng bốn lần và s_R tăng gấp đôi, thành 30,3333 mm. Vì vậy phát biểu rằng tăng diện tích luôn giảm lún thiếu điều kiện giữ tải. Với hai bệ có cùng áp lực trung bình trên cùng vật liệu đàn hồi, bệ lớn hơn huy động một vùng biến dạng lớn hơn và có thể lún nhiều hơn. Kết luận này chỉ áp dụng trong hình học bán không gian đang xét; lớp cứng nông hoặc phân lớp rõ rệt sẽ thay đổi quan hệ.

6. Môđun thường chi phối mạnh kết quả
Giữ các đại lượng khác như ví dụ, E = 15 MPa cho s_R = 30,3333 mm; E = 45 MPa cho 10,1111 mm. Nếu số liệu E chưa đáng tin, báo cáo một độ lún với nhiều chữ số thập phân tạo cảm giác chính xác không có cơ sở. Nên trình bày dải tham số, nguồn xác định E và mức biến dạng mà phép thử đại diện.

Giữ E = 30 MPa nhưng đổi ν từ 0,30 thành 0,20 cho s_R = 16,0000 mm; lấy ν = 0,49 cho 12,6650 mm. Đây là khảo sát toán học độc lập từng tham số. Trong đất bão hòa, không ghép tùy tiện E đo theo điều kiện thoát nước với ν chọn theo điều kiện không thoát nước; cặp tham số phải mô tả cùng trạng thái và thang thời gian.

7. Môđun Young khác môđun nén một chiều
Trong đàn hồi đẳng hướng, nếu biến dạng ngang bị giữ bằng không, định luật Hooke cho σ_x = σ_y = νσ_z/(1-ν). Thế lại vào biến dạng đứng sẽ thu môđun nén một chiều:

Mã:
M = E(1 - ν)/[(1 + ν)(1 - 2ν)]
ε_z = σ_z/M  khi ε_x = ε_y = 0

Với E = 30 MPa, ν = 0,30, M = 40,3846 MPa. Nếu thay nhầm E bằng M trong công thức lún móng tròn cứng, độ lún còn 11,2667 mm, thấp hơn 25,7143%. Nguyên nhân là áp đặt thêm kiềm chế ngang vốn không có trong toàn bộ bán không gian. Khi ν tiến tới 0,5, M tăng không giới hạn, nhưng s_R ở E hữu hạn vẫn có giới hạn hữu hạn: biến dạng do thay đổi hình dạng vẫn có thể xảy ra. Không nên suy rằng nền gần như không đổi thể tích thì bề mặt hoàn toàn không lún.

8. Chuyển từ bài toán kiểm tra sang hồ sơ thực tế
Trước khi áp dụng, cần mô tả các lớp đất, nước ngầm, lịch gia tải, độ cứng tương đối của bệ và điều kiện tiếp xúc. Độ lún đàn hồi trong bài chưa bao gồm quá trình cố kết, từ biến, lún do thi công hoặc tương tác với móng lân cận. Cũng chưa tính chênh lún giữa các chân thiết bị và biến dạng đường ống nối vào.

Một bảng kiểm có thể ghi Q, a, q, E, ν, loại điều kiện biên, vị trí báo cáo chuyển vị và đơn vị. Sau đó so sánh nghiệm tay với mô hình số cùng giả thiết, kiểm tổng phản lực bằng Q và kiểm độ nhạy theo kích thước miền tính. Nếu thay đổi mô hình, cần giải thích thay đổi đó bằng đặc điểm nền hoặc kết cấu; không chọn hệ số chỉ vì nó cho độ lún nhỏ hơn.

Nguồn tham khảo
[1] Foundations — Typical values of influence factor — University of the West of England — GeotechniCAL. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Settle3D Stress Analysis Verification Manual — Section 14, Immediate Settlement beneath a Rigid Circular Footing — Rocscience Inc.. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Calculating Settlement for Irregularly Shaped Rigid Foundations — Section 3.1 — Jim Hazzard, Thamer Yacoub, Sinnathurai Vijayakumar và John Curran — GeoHalifax 2009. Truy cập ngày 09/11/2026.

Rà soát nội dung: 09/11/2026.
 
Top