Lún lệch hai móng: góc xoay tương đối và tương thích đường ống

1. Hai số đo lún chưa xác định ứng suất đường ống
Giả sử hai móng thiết bị cách nhau L cùng đỡ một đoạn ống. Số đo lún s_1 và s_2 cho chênh lệch Δ = s_2 - s_1; tỷ số β = Δ/L mô tả độ nghiêng nhỏ của đường nối hai gối. Tuy nhiên, đường ống có thể xoay gần như vật rắn hoặc phải uốn, tùy khả năng xoay ở đầu nối và các gối trung gian.

Trong phương pháp chuyển vị của kết cấu, góc xoay đầu thanh và góc nghiêng dây cung là những đại lượng riêng. Giáo trình Structural Analysis của Temple giải thích mômen đầu thanh phụ thuộc đồng thời các góc xoay, chuyển vị tương đối và tải trên thanh.[1] Vì vậy, một ngưỡng β đơn lẻ không thay thế được kiểm tra tương thích đường ống nối hai thiết bị.

2. Mô hình gia số và điều kiện biên
Xét riêng gia số do lún của một đoạn ống thẳng, tiết diện không đổi, đàn hồi tuyến tính, dài L. Bỏ biến dạng cắt và biến dạng hình học lớn; giả định trạng thái gối không thay đổi. Trọng lượng, áp suất và nhiệt chưa nằm trong gia số đang tính. Đầu trái giữ chuyển vị đứng, đầu phải hạ Δ; ban đầu cả hai đầu giữ góc xoay bằng không.

Lấy x dọc ống từ 0 đến L, v hướng xuống. Bốn điều kiện là v(0)=0, v'(0)=0, v(L)=Δ, v'(L)=0. Không có gia số tải phân bố nên EI d⁴v/dx⁴=0; v là đa thức bậc ba. TU Delft mô tả phần tử dầm Euler–Bernoulli bằng nội suy Hermite bậc ba có cả chuyển vị và xoay ở mỗi đầu, với giả định biến dạng cắt không đáng kể.[2]

3. Tự giải dạng võng và nội lực
Đặt ξ=x/L. Từ bốn điều kiện biên, ta thu được:

v(x) = Δ(3ξ² - 2ξ³)
v'(x) = (6Δ/L)(ξ - ξ²)
v''(x) = (6Δ/L²)(1 - 2ξ)
|M|max = 6EI|Δ|/L²
|V| = 12EI|Δ|/L³

Mômen trong tiết diện đổi dấu ở giữa nhịp; hai đầu có cùng độ lớn cực đại. Dấu mômen nội lực tùy quy ước dầm, nên công thức cuối ghi độ lớn. Hai phản lực đứng của gia số lún có chiều ngược nhau và tổng bằng không; chúng tạo ngẫu lực cân bằng với các mômen đầu.

β chỉ bằng Δ/L, trong khi độ dốc đường đàn hồi lớn nhất ở giữa là 1,5Δ/L. Độ cong v'' mới trực tiếp liên hệ với ứng suất uốn trong mô hình này. Bỏ điều kiện góc xoay đầu mà vẫn dùng công thức 6EIΔ/L² sẽ gán một độ cứng không tồn tại cho hệ.

4. Ví dụ ống có kích thước giả định
Cho đường kính ngoài D = 219,1 mm, chiều dày t = 8,18 mm, E = 200.000 N/mm², L = 6.000 mm và Δ = 20 mm. Các kích thước này chỉ mô tả tiết diện bài tập, không xác nhận cấp ống hay giới hạn chịu áp. Đường kính trong d = D - 2t = 202,74 mm.

I = π(D⁴-d⁴)/64 = 30.186.947,571 mm⁴
c = D/2 = 109,55 mm
Z = I/c = 275.554,063 mm³
β = 20/6.000 = 0,00333333
|M|max = 20,124632 kN·m
|V| = 6,708211 kN
|σ_b|max = |M|max/Z = 73,033333 MPa

Kiểm đơn vị cần đổi kN·m thành 10^6 N·mm trước khi chia Z. Độ dốc lớn nhất là 0,005 rad theo xấp xỉ góc nhỏ. Ứng suất 73,033 MPa là ứng suất uốn danh nghĩa của gia số lún ở đoạn thẳng, chưa phải ứng suất đánh giá theo quy phạm đường ống và chưa bao gồm tập trung ứng suất tại chạc, cút, mối nối hay vòi thiết bị.

5. Cùng lún lệch nhưng đầu được phép xoay
Nếu cả hai đầu được phép có góc xoay Δ/L và không còn mômen cưỡng bức, một nghiệm là v=Δx/L. Đạo hàm bậc hai bằng không, nên gia số mômen uốn bằng không trong lý thuyết tuyến tính này. Đoạn ống chỉ đổi hướng theo đường nối hai gối. Đó là điều kiện biên lý tưởng, không có nghĩa nối ống thực tế luôn cho phép chuyển động như khớp.

Ngược lại, nếu các vòi thiết bị giữ phương trục ban đầu, chúng cản xoay và phải nhận mômen. Điều cần hỏi trước khi tính là chuyển vị và góc xoay của mặt bích thực tế như thế nào, không chỉ độ lún tâm móng. Thiết bị nghiêng, chân đỡ mềm hoặc đường ống liên tục sang nhịp kế tiếp có thể làm góc đầu khác cả hai trường hợp lý tưởng.

6. Mô hình hai lò xo xoay giống nhau
Để nối giữa hai giới hạn, giữ hai chuyển vị đứng đã cho nhưng cho mỗi đầu một lò xo xoay K_θ so với phương ngang ban đầu. Do đối xứng của bài gia số, hai góc đầu có cùng giá trị θ. Cân bằng mômen tại đầu kết hợp độ cứng dầm cho:

θ = (6EIΔ/L²)/(K_θ + 6EI/L)
M_end = K_θ θ
|M_end| = (6EI|Δ|/L²)/(1 + 6EI/(K_θ L))

K_θ dùng N·mm/rad khi các đại lượng khác theo N và mm. Với K_θ = 10^9 N·mm/rad, tỷ lệ mômen so với đầu giữ xoay bằng 0,142098. Tính được θ = 0,002859673 rad, |M_end| = 2,859673 kN·m, |V| = 0,953224 kN và ứng suất uốn danh nghĩa 10,377901 MPa.

Khi K_θ tăng không giới hạn, θ tiến về không và mômen tiến về kết quả hai đầu giữ xoay. Khi K_θ tiến về không, θ tiến về Δ/L và mômen tiến về không. Hai giới hạn này là kiểm tra tốt cho công thức. Tuy nhiên, K_θ giả định ở đây không đại diện độ mềm vòi thiết bị cụ thể; giá trị đó cần được xác định bằng mô hình hoặc dữ liệu phù hợp.

7. Phân biệt lún móng, chuyển vị chân gối và chuyển vị ống
Bentley giải thích rằng chuyển vị cưỡng bức trong AutoPIPE được đặt tại chân gối; một phần có thể được hấp thụ bởi lò xo đỡ và không đồng nhất với chuyển vị điểm trên ống.[3] Nếu lún móng 20 mm nhưng có bộ đỡ đàn hồi, áp trực tiếp 20 mm lên nút ống sẽ bỏ qua biến dạng của bộ đỡ.

Trong mô hình lò xo đứng, lực phụ thuộc chênh chuyển vị giữa đầu gắn ống và chân gắn móng. Với khe hở, gối có thể chưa tiếp xúc hoặc có thể nhấc khỏi mặt tựa. Khi trạng thái tiếp xúc đổi, phép cộng tuyến tính một gia số lún với trạng thái trọng lượng ban đầu cần được thay bằng phân tích nhất quán các điều kiện gối.

Nếu s_1 = 60 mm và s_2 = 80 mm, Δ vẫn là 20 mm. Tịnh tiến thêm cả hai đầu 60 mm không đổi độ cong trong bài toán gia số đang xét. Nhưng độ lún tuyệt đối vẫn có ý nghĩa với cao độ thoát nước, khe hở, kết nối ngoài mô hình và khả năng vận hành; không được xóa nó khỏi hồ sơ khảo sát.

8. Độ nhạy và điều không thể kết luận từ phép tính
Trong trường hợp hai đầu giữ xoay, ứng suất cực đại rút gọn thành 6EcΔ/L². Giữ D, E và Δ, tăng chiều dài gấp đôi làm ứng suất giảm bốn lần; phản lực đứng giảm tám lần. Giữ các đại lượng khác, tăng Δ hai lần làm cả ứng suất lẫn phản lực tăng hai lần. Đây là độ nhạy của mô hình, không phải hướng dẫn tự đổi bố trí gối.

I triệt tiêu trong công thức ứng suất do chuyển vị cưỡng bức khi D cố định, dù mômen phản lực vẫn tỷ lệ với I. Vì vậy tăng chiều dày không tự giảm ứng suất uốn danh nghĩa do cùng một Δ trong trường hợp này. Chiều dày vẫn ảnh hưởng sức kháng chịu áp, ăn mòn, ổn định và các tải điều khiển bằng lực; không được suy rằng chiều dày không quan trọng.

Nếu chỉ đặt một mức ứng suất giả định 100 MPa cho bài toán riêng, giải ngược cho Δ = 27,384756 mm. Con số ấy chỉ là nghiệm đại số ứng với mức đã chọn, không phải độ lún cho phép của tuyến ống. Đánh giá thực tế cần xét trạng thái vận hành, hình học toàn tuyến, độ mềm kết nối, tải vòi và tiêu chí đang áp dụng.

Một bảng bàn giao tốt nên nêu s_1, s_2, khoảng cách, thời điểm đo, hướng chuyển vị và góc xoay của từng mặt nối. Sau đó kiểm cả chuyển vị tại nút và phản lực truyền sang thiết bị. Sự khớp nhau giữa dự báo lún móng và mô hình đường ống phải được xác lập qua điều kiện tương thích, không chỉ qua một tỷ số chênh lún trên chiều dài.

Nguồn tham khảo
[1] Structural Analysis, Chapter 11 — Slope-Deflection Method of Analysis of Indeterminate Structures — Temple University Press và North Broad Press. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Euler-Bernoulli beam elements — Computational Modelling — Delft University of Technology. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] AutoPIPE 2026 — Imposed Displacement — Bentley Systems. Truy cập ngày 09/11/2026.

Rà soát nội dung: 09/11/2026.
 
Top