1. Vị trí hợp lực chứa nhiều thông tin hơn một tỷ số mômen
Một móng khối có thể nhận trọng lượng, tải thiết bị lệch tâm, lực ngang đặt cao và áp lực nước dưới đáy. Tổng lực đứng còn hướng xuống không bảo đảm mọi phần đáy vẫn tiếp xúc. Ngược lại, mất tiếp xúc một phần chưa đồng nghĩa khối đã quay đổ hoàn toàn. Muốn phân biệt các trạng thái ấy, cần biết tổng lực và vị trí đường tác dụng của phản lực nền.
Bài này lập một ví dụ giả định trong mặt phẳng, với móng không neo và mặt tiếp xúc chỉ chịu nén. Mục tiêu là kiểm toán lực, mômen và độ nhạy vị trí tải. Chưa xét trượt, biến dạng dẻo của đất, động lực quay hoặc độ bền thân móng; các kết quả không phải thiết kế cho một thiết bị cụ thể.
2. Định nghĩa trục trước khi đặt dấu
Chọn đáy rộng B theo trục x, đầu trái x = 0 và đầu phải x = B. Cao độ z dương lên trên. Lực ngang H hướng phải đặt tại cao độ h. Các lực W, P hướng xuống tại x_W, x_P; lực đẩy nổi U hướng lên tại x_U. Gọi N là phản lực nền hướng lên, đặt tại x_R. Phản lực ngang được quy tại đáy nên không tạo mômen đối với điểm trên đáy.
Điều kiện cân bằng vật rắn cần đồng thời tổng lực và tổng mômen bằng không.[1] Với quy ước trên, lấy mômen ngược chiều kim đồng hồ dương quanh đầu trái:
N = W + P - U
N x_R - W x_W - P x_P + U x_U - Hh = 0
x_R = (W x_W + P x_P - U x_U + Hh)/N
Nếu có ngẫu lực tác dụng ngoài, phải thêm nó với đúng dấu. Không cộng lại Hh nếu bảng tải đầu vào đã quy cả mômen của H về đáy. Bản thân H và mômen tương đương tại một điểm được dùng theo cùng sơ đồ, tránh vừa giữ tải ở cao độ h vừa thêm lần nữa cánh tay đòn.
USACE EM 1110-2-2200 cũng dùng tổng mômen chia tổng lực đứng để xác định vị trí hợp lực trong phân tích đập trọng lực.[2] Ta tham khảo cách tổ chức cân bằng này; tiêu chí chấp nhận cho đập không tự trở thành tiêu chí của móng dầu khí.
3. Ví dụ: cùng tổng lực nhưng tải lệch nhau
Giả định B = 6 m, chiều dài vuông góc mặt phẳng b = 4 m. Các lực là W = 1.800 kN tại x_W = 3 m; P = 600 kN tại x_P = 4,5 m; U = 700 kN tại x_U = 2 m; H = 800 kN tại h = 3 m. Mọi điểm đặt được cho trước và giữ nguyên trong kịch bản đầu.
N = 1.800 + 600 - 700 = 1.700 kN
M_0 = 5.400 + 2.700 - 1.400 + 2.400
M_0 = 9.100 kN·m
x_R = 9.100/1.700 = 5,352941 m
e = x_R - B/2 = 2,352941 m
Hợp lực còn trong đáy nhưng cách đầu phải chỉ d = B - x_R = 0,647059 m. Khoảng cách này là một thông tin hình học về cân bằng, không phải góc quay hay độ lún. Không có độ cứng đất trong các phương trình trên nên chưa thể suy ra khối quay bao nhiêu.
Kiểm lại quanh đầu phải: mômen của W và P chống quay về bên phải bằng 1.800×3 + 600×1,5 = 6.300 kN·m. Mômen của H và U cùng gây quay theo phía ấy bằng 2.400 + 700×4 = 5.200 kN·m. Hiệu 1.100 kN·m đúng bằng Nd = 1.700×0,647059. Hai cách tính phải cho cùng một trạng thái.
4. Tỷ số lớn hơn một chưa bảo đảm tiếp xúc toàn phần
Tỷ số hai nhóm mômen quanh đầu phải trong ví dụ bằng 6.300/5.200 = 1,211538. Nếu chỉ nhìn con số lớn hơn một, có thể bỏ sót áp lực nền tập trung rất mạnh. Giả sử dùng phân bố tuyến tính trên toàn đáy chữ nhật:
q_min,max = N/(Bb) × (1 ∓ 6e/B)
q_min = -95,833 kPa
q_max = 237,500 kPa
q_min âm đòi hỏi mặt tiếp xúc truyền kéo, trái giả thiết móng không neo đang xét. Tài liệu Abaqus phân biệt tiếp xúc không truyền kéo và lựa chọn không cho tách mặt; chọn hai điều kiện khác nhau sẽ thay đổi phản lực nhận được.[3] Một ràng buộc số giữ toàn đáy dính với đất có thể che mất phần nhấc này.
Để kiểm lại bằng mô hình đơn giản, giả định móng cứng trên các lò xo nền tuyến tính giống nhau, chỉ hoạt động khi nén. Trong vùng tiếp xúc một phía, áp lực là tam giác. Trọng tâm tam giác cách đầu chịu áp lực lớn a/3, nên a = 3d = 1,941176 m. Khi đó q_max = 2N/(ba) = 437,879 kPa. Đây vẫn là mô hình giả định, chưa kiểm sức chịu tải nền.
Tổng lực của tam giác bằng N và mômen bằng Nx_R, nên nó thỏa cả hai phương trình cân bằng. So với lời giải toàn đáy, áp lực đỉnh tăng nhiều dù lực đứng không đổi. Vì thế cần báo riêng vị trí hợp lực, vùng tiếp xúc và áp lực, không gộp chúng thành một nhãn “ổn định”.
5. Điểm đặt lực nước quan trọng như độ lớn của nó
Giữ U = 700 kN nhưng chuyển x_U từ 2 m tới 3 m, ta được x_R = 4,941176 m. Nếu x_U = 4 m, x_R = 4,529412 m. Cả ba kịch bản có N = 1.700 kN; khác biệt chỉ đến từ mômen lực nước. Lấy hợp lực nước đặt mặc định ở tâm khi biểu đồ áp lực không đối xứng có thể làm sai trạng thái tiếp xúc.
Đối với phân bố áp lực thực, cần tích phân cả U = ∫u dA và Ux_U = ∫xu dA. Một hệ thống thoát nước làm giảm tổng U nhưng đồng thời đổi hình dạng biểu đồ có thể đổi cả x_U. Không chỉ nhân U cũ với một tỷ lệ giảm rồi giữ điểm đặt nếu chưa có cơ sở cho giả thiết đó.
Tự lấy đạo hàm biểu thức hợp lực khi giữ các tải khác và x_U cố định:
∂x_R/∂U = (x_R - x_U)/N
Tại kịch bản đầu, đạo hàm bằng 0,001972318 m/kN. Một gia số nhỏ 10 kN của U dự báo x_R tăng khoảng 19,72 mm theo tuyến tính hóa. Đạo hàm cho thấy độ nhạy tăng khi N nhỏ; với bước tải lớn phải tính lại biểu thức phân số, không kéo dài xấp xỉ cục bộ.
6. Thêm tải đứng: vị trí đặt quyết định kết quả
Thêm tải xuống ΔP = 400 kN tại x = 1 m làm N mới bằng 2.100 kN và x_R mới bằng 4,523810 m, dịch đáng kể khỏi mép phải. Nhưng đặt cùng 400 kN tại x = 5,8 m lại cho x_R = 5,438095 m, gần mép phải hơn so với ban đầu.
Trường hợp sau vẫn tăng mômen chống quay quanh mép phải thêm 400×0,2 = 80 kN·m. Dự trữ mômen tuyệt đối tăng từ 1.100 lên 1.180 kN·m, nhưng khoảng cách hợp lực tới mép giảm do N tăng mạnh hơn. Với mô hình tam giác, áp lực đỉnh tăng từ khoảng 438 lên 623 kPa. Hai thước đo trả lời hai câu hỏi khác nhau; không thể kết luận thêm trọng lượng luôn cải thiện mọi kiểm tra.
Tổng quát, một lực xuống gia tăng tại x_P làm hợp lực dịch về phía x_P. Với bước nhỏ, ∂x_R/∂P = (x_P - x_R)/N. Đặt tải ở phía bên kia hợp lực có tác dụng khác đặt tải giữa hợp lực và mép đang chịu áp lực lớn. Phân tích cần giữ đúng vị trí khối lượng trong từng trạng thái lắp đặt, vận hành và bảo trì.
7. Ngưỡng cơ học lý tưởng và giới hạn diễn giải
Giữ mọi dữ liệu ban đầu ngoài U, điều kiện x_R = B cho U = 975 kN. Giữ U = 700 kN và tăng riêng H, ngưỡng tương tự là H = 1.166,667 kN. Đây là lúc hợp lực chạm mép trong mô hình vật rắn, chưa phải tải cho phép; áp lực tam giác đã tăng không giới hạn khi a tiến về không nên nền thực có thể đạt một trạng thái khác trước đó.
Nếu N = 0, công thức x_R = M_0/N mất nghĩa; nếu N âm, một tiếp xúc chỉ chịu nén không cung cấp được phản lực đứng cần thiết. Cần thay mô hình bằng các đường truyền lực thực còn tồn tại, chẳng hạn neo hoặc cọc chịu kéo nếu có. Không dùng một kết quả chia cho số rất nhỏ để tự động tuyên bố vị trí hợp lực hợp lệ.
Một báo cáo rõ ràng nên giữ sổ lực, điểm đặt, mômen tại cùng mốc, N và x_R; sau đó mới đánh giá tiếp xúc và các trạng thái giới hạn. Cân bằng đúng là bước đầu. Hình học vùng tiếp xúc, khả năng chịu lực và biến dạng của hệ nền–móng quyết định ý nghĩa thực tế của kết quả.
Nguồn tham khảo
[1] Engineering Statics — Section 5.3 Equations of Equilibrium — Daniel W. Baker và William Haynes — Engineering Statics. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] EM 1110-2-2200 — Gravity Dam Design, Section 4-5 — U.S. Army Corps of Engineers — 30 June 1995. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Abaqus 2026 — Contact Pressure-Overclosure Relationships — Dassault Systèmes SIMULIA — tài liệu lưu tại Virginia Tech. Truy cập ngày 09/11/2026.
Rà soát nội dung: 09/11/2026.
Một móng khối có thể nhận trọng lượng, tải thiết bị lệch tâm, lực ngang đặt cao và áp lực nước dưới đáy. Tổng lực đứng còn hướng xuống không bảo đảm mọi phần đáy vẫn tiếp xúc. Ngược lại, mất tiếp xúc một phần chưa đồng nghĩa khối đã quay đổ hoàn toàn. Muốn phân biệt các trạng thái ấy, cần biết tổng lực và vị trí đường tác dụng của phản lực nền.
Bài này lập một ví dụ giả định trong mặt phẳng, với móng không neo và mặt tiếp xúc chỉ chịu nén. Mục tiêu là kiểm toán lực, mômen và độ nhạy vị trí tải. Chưa xét trượt, biến dạng dẻo của đất, động lực quay hoặc độ bền thân móng; các kết quả không phải thiết kế cho một thiết bị cụ thể.
2. Định nghĩa trục trước khi đặt dấu
Chọn đáy rộng B theo trục x, đầu trái x = 0 và đầu phải x = B. Cao độ z dương lên trên. Lực ngang H hướng phải đặt tại cao độ h. Các lực W, P hướng xuống tại x_W, x_P; lực đẩy nổi U hướng lên tại x_U. Gọi N là phản lực nền hướng lên, đặt tại x_R. Phản lực ngang được quy tại đáy nên không tạo mômen đối với điểm trên đáy.
Điều kiện cân bằng vật rắn cần đồng thời tổng lực và tổng mômen bằng không.[1] Với quy ước trên, lấy mômen ngược chiều kim đồng hồ dương quanh đầu trái:
N = W + P - U
N x_R - W x_W - P x_P + U x_U - Hh = 0
x_R = (W x_W + P x_P - U x_U + Hh)/N
Nếu có ngẫu lực tác dụng ngoài, phải thêm nó với đúng dấu. Không cộng lại Hh nếu bảng tải đầu vào đã quy cả mômen của H về đáy. Bản thân H và mômen tương đương tại một điểm được dùng theo cùng sơ đồ, tránh vừa giữ tải ở cao độ h vừa thêm lần nữa cánh tay đòn.
USACE EM 1110-2-2200 cũng dùng tổng mômen chia tổng lực đứng để xác định vị trí hợp lực trong phân tích đập trọng lực.[2] Ta tham khảo cách tổ chức cân bằng này; tiêu chí chấp nhận cho đập không tự trở thành tiêu chí của móng dầu khí.
3. Ví dụ: cùng tổng lực nhưng tải lệch nhau
Giả định B = 6 m, chiều dài vuông góc mặt phẳng b = 4 m. Các lực là W = 1.800 kN tại x_W = 3 m; P = 600 kN tại x_P = 4,5 m; U = 700 kN tại x_U = 2 m; H = 800 kN tại h = 3 m. Mọi điểm đặt được cho trước và giữ nguyên trong kịch bản đầu.
N = 1.800 + 600 - 700 = 1.700 kN
M_0 = 5.400 + 2.700 - 1.400 + 2.400
M_0 = 9.100 kN·m
x_R = 9.100/1.700 = 5,352941 m
e = x_R - B/2 = 2,352941 m
Hợp lực còn trong đáy nhưng cách đầu phải chỉ d = B - x_R = 0,647059 m. Khoảng cách này là một thông tin hình học về cân bằng, không phải góc quay hay độ lún. Không có độ cứng đất trong các phương trình trên nên chưa thể suy ra khối quay bao nhiêu.
Kiểm lại quanh đầu phải: mômen của W và P chống quay về bên phải bằng 1.800×3 + 600×1,5 = 6.300 kN·m. Mômen của H và U cùng gây quay theo phía ấy bằng 2.400 + 700×4 = 5.200 kN·m. Hiệu 1.100 kN·m đúng bằng Nd = 1.700×0,647059. Hai cách tính phải cho cùng một trạng thái.
4. Tỷ số lớn hơn một chưa bảo đảm tiếp xúc toàn phần
Tỷ số hai nhóm mômen quanh đầu phải trong ví dụ bằng 6.300/5.200 = 1,211538. Nếu chỉ nhìn con số lớn hơn một, có thể bỏ sót áp lực nền tập trung rất mạnh. Giả sử dùng phân bố tuyến tính trên toàn đáy chữ nhật:
q_min,max = N/(Bb) × (1 ∓ 6e/B)
q_min = -95,833 kPa
q_max = 237,500 kPa
q_min âm đòi hỏi mặt tiếp xúc truyền kéo, trái giả thiết móng không neo đang xét. Tài liệu Abaqus phân biệt tiếp xúc không truyền kéo và lựa chọn không cho tách mặt; chọn hai điều kiện khác nhau sẽ thay đổi phản lực nhận được.[3] Một ràng buộc số giữ toàn đáy dính với đất có thể che mất phần nhấc này.
Để kiểm lại bằng mô hình đơn giản, giả định móng cứng trên các lò xo nền tuyến tính giống nhau, chỉ hoạt động khi nén. Trong vùng tiếp xúc một phía, áp lực là tam giác. Trọng tâm tam giác cách đầu chịu áp lực lớn a/3, nên a = 3d = 1,941176 m. Khi đó q_max = 2N/(ba) = 437,879 kPa. Đây vẫn là mô hình giả định, chưa kiểm sức chịu tải nền.
Tổng lực của tam giác bằng N và mômen bằng Nx_R, nên nó thỏa cả hai phương trình cân bằng. So với lời giải toàn đáy, áp lực đỉnh tăng nhiều dù lực đứng không đổi. Vì thế cần báo riêng vị trí hợp lực, vùng tiếp xúc và áp lực, không gộp chúng thành một nhãn “ổn định”.
5. Điểm đặt lực nước quan trọng như độ lớn của nó
Giữ U = 700 kN nhưng chuyển x_U từ 2 m tới 3 m, ta được x_R = 4,941176 m. Nếu x_U = 4 m, x_R = 4,529412 m. Cả ba kịch bản có N = 1.700 kN; khác biệt chỉ đến từ mômen lực nước. Lấy hợp lực nước đặt mặc định ở tâm khi biểu đồ áp lực không đối xứng có thể làm sai trạng thái tiếp xúc.
Đối với phân bố áp lực thực, cần tích phân cả U = ∫u dA và Ux_U = ∫xu dA. Một hệ thống thoát nước làm giảm tổng U nhưng đồng thời đổi hình dạng biểu đồ có thể đổi cả x_U. Không chỉ nhân U cũ với một tỷ lệ giảm rồi giữ điểm đặt nếu chưa có cơ sở cho giả thiết đó.
Tự lấy đạo hàm biểu thức hợp lực khi giữ các tải khác và x_U cố định:
∂x_R/∂U = (x_R - x_U)/N
Tại kịch bản đầu, đạo hàm bằng 0,001972318 m/kN. Một gia số nhỏ 10 kN của U dự báo x_R tăng khoảng 19,72 mm theo tuyến tính hóa. Đạo hàm cho thấy độ nhạy tăng khi N nhỏ; với bước tải lớn phải tính lại biểu thức phân số, không kéo dài xấp xỉ cục bộ.
6. Thêm tải đứng: vị trí đặt quyết định kết quả
Thêm tải xuống ΔP = 400 kN tại x = 1 m làm N mới bằng 2.100 kN và x_R mới bằng 4,523810 m, dịch đáng kể khỏi mép phải. Nhưng đặt cùng 400 kN tại x = 5,8 m lại cho x_R = 5,438095 m, gần mép phải hơn so với ban đầu.
Trường hợp sau vẫn tăng mômen chống quay quanh mép phải thêm 400×0,2 = 80 kN·m. Dự trữ mômen tuyệt đối tăng từ 1.100 lên 1.180 kN·m, nhưng khoảng cách hợp lực tới mép giảm do N tăng mạnh hơn. Với mô hình tam giác, áp lực đỉnh tăng từ khoảng 438 lên 623 kPa. Hai thước đo trả lời hai câu hỏi khác nhau; không thể kết luận thêm trọng lượng luôn cải thiện mọi kiểm tra.
Tổng quát, một lực xuống gia tăng tại x_P làm hợp lực dịch về phía x_P. Với bước nhỏ, ∂x_R/∂P = (x_P - x_R)/N. Đặt tải ở phía bên kia hợp lực có tác dụng khác đặt tải giữa hợp lực và mép đang chịu áp lực lớn. Phân tích cần giữ đúng vị trí khối lượng trong từng trạng thái lắp đặt, vận hành và bảo trì.
7. Ngưỡng cơ học lý tưởng và giới hạn diễn giải
Giữ mọi dữ liệu ban đầu ngoài U, điều kiện x_R = B cho U = 975 kN. Giữ U = 700 kN và tăng riêng H, ngưỡng tương tự là H = 1.166,667 kN. Đây là lúc hợp lực chạm mép trong mô hình vật rắn, chưa phải tải cho phép; áp lực tam giác đã tăng không giới hạn khi a tiến về không nên nền thực có thể đạt một trạng thái khác trước đó.
Nếu N = 0, công thức x_R = M_0/N mất nghĩa; nếu N âm, một tiếp xúc chỉ chịu nén không cung cấp được phản lực đứng cần thiết. Cần thay mô hình bằng các đường truyền lực thực còn tồn tại, chẳng hạn neo hoặc cọc chịu kéo nếu có. Không dùng một kết quả chia cho số rất nhỏ để tự động tuyên bố vị trí hợp lực hợp lệ.
Một báo cáo rõ ràng nên giữ sổ lực, điểm đặt, mômen tại cùng mốc, N và x_R; sau đó mới đánh giá tiếp xúc và các trạng thái giới hạn. Cân bằng đúng là bước đầu. Hình học vùng tiếp xúc, khả năng chịu lực và biến dạng của hệ nền–móng quyết định ý nghĩa thực tế của kết quả.
Nguồn tham khảo
[1] Engineering Statics — Section 5.3 Equations of Equilibrium — Daniel W. Baker và William Haynes — Engineering Statics. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] EM 1110-2-2200 — Gravity Dam Design, Section 4-5 — U.S. Army Corps of Engineers — 30 June 1995. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Abaqus 2026 — Contact Pressure-Overclosure Relationships — Dassault Systèmes SIMULIA — tài liệu lưu tại Virginia Tech. Truy cập ngày 09/11/2026.
Rà soát nội dung: 09/11/2026.


