Ổn định trượt móng: phân biệt sức kháng và tải gây trượt

1. Bắt đầu từ mặt trượt và sơ đồ lực
Móng của thiết bị hoặc khung công nghệ có thể nhận lực ngang từ đường ống, gió hoặc một trạng thái vận hành. Câu hỏi đầu tiên là lực được truyền qua mặt nào: tiếp xúc bê tông–đất, khe bê tông–bê tông, lớp đá yếu hay một hệ neo? Mỗi mặt có pháp tuyến, diện tích tiếp xúc và cơ chế kháng khác nhau. Một hệ số ma sát đặt cạnh tổng trọng lượng chưa đủ xác định bài toán.

Ví dụ dưới đây là bài tập cơ học giả định cho một khối móng. Phần đầu xét mặt đáy nằm ngang, toàn bộ lực ngang quy về cao độ đáy và mômen được cân bằng riêng để giữ giả thiết tiếp xúc. Phần sau khảo sát mặt nghiêng và tương thích huy động sức kháng. Không dùng những tỷ số tính được làm tiêu chí chấp nhận thiết kế.

2. Tách lực tác dụng và sức kháng có thể huy động
Với mô hình tiếp xúc Mohr–Coulomb theo ứng suất hữu hiệu, một biểu thức sức kháng giới hạn lý tưởng là:

R_lim = c_a A_c + N' tanδ
N' = W + D - U - V_up
η = R_lim/H

c_a là lực dính bám đơn vị của đúng mặt tiếp xúc, A_c là diện tích còn tham gia truyền lực, δ là góc ma sát tiếp xúc; N' là lực nén hữu hiệu. W và D hướng xuống, U là hợp lực áp lực nước dưới đáy, V_up là lực nhổ khác. Với lực tính bằng kN và diện tích m², c_a có đơn vị kPa. Khi N' không còn dương, mô hình ma sát tiếp xúc nén cần được xem xét lại.

USACE EM 1110-2-2100 trình bày kiểm tra trượt bằng thành phần ma sát và dính bám, đồng thời phân biệt tham số thoát nước với không thoát nước.[1] Tài liệu có phạm vi công trình bê tông trọng lực thủy lợi; bài này chỉ tham khảo nguyên lý lực, không chuyển các hệ số chấp nhận của tài liệu sang móng nhà máy.

Nếu khối đang đứng yên và chỉ có một đường truyền lực ngang, lực ma sát thực bằng H để cân bằng. R_lim là giới hạn có thể huy động, không phải một lực luôn tác dụng đủ lớn bất kể tải. Không cộng đồng thời H với R_lim như hai tải cùng chiều rồi tìm một phản lực khác để bù lại.

3. Ví dụ đáy ngang có áp lực nước
Giả định W = 1.800 kN, U = 400 kN, H = 520 kN, δ = 27° và c_a = 0. Các giá trị là dữ liệu bài tập, không phải thông số khuyến nghị cho một loại đất. Ta có:

N' = 1.800 - 400 = 1.400 kN
tan27° = 0,509525
R_lim = 713,336 kN
η = 713,336/520 = 1,371799

Nếu quên lực nước, tỷ số thành 1,763742, lớn hơn đáng kể. Nếu U tăng đến 700 kN trong một kịch bản khác, N' còn 1.100 kN và η chỉ còn 1,077842. Điều này cho thấy sai số đầu vào nước có thể ảnh hưởng mạnh dù góc ma sát không thay đổi.

U cần tính từ tích phân áp lực trên mặt đang xét, có kể đúng phía đối diện nếu cũng có nước. Nếu đã quy đổi trọng lượng sang trọng lượng đẩy nổi trong một sơ đồ tương đương, không trừ lại toàn bộ thành phần thủy tĩnh lần thứ hai. Khi tiếp xúc bị tách, đường nước và diện tích truyền lực có thể đổi; phải cập nhật cùng một trạng thái cân bằng.

4. Diện tích lớn hơn không luôn tạo ma sát lớn hơn
Trong ví dụ c_a = 0, giữ N' và δ thì sức kháng bằng N'tanδ, không có diện tích trong kết quả. Mở rộng đáy có thể cải thiện áp lực tiếp xúc hoặc ổn định quay, nhưng không tự nhân thêm sức kháng ma sát theo tỷ lệ diện tích. Nếu áp lực nước trung bình giữ nguyên thay vì tổng U, mở rộng đáy còn làm U tăng; điều kiện giữ cố định phải được nêu rõ.

Để thấy vai trò khác của dính bám, giả định riêng c_a = 10 kPa và A_c = 20 m². Thành phần c_aA_c bằng 200 kN. Nếu chỉ 12 m² còn thực sự tham gia, thành phần ấy còn 120 kN. Không lấy thông số lực dính của đất nguyên khối rồi mặc nhiên coi đó là dính bám giữa đất và một bề mặt bê tông đã thi công.

Tham số tổng ứng suất và hữu hiệu cũng không được trộn tùy ý: lấy sức kháng không thoát nước rồi cộng tiếp một thành phần hữu hiệu không tương thích có thể đếm cùng cơ chế hai lần. Cần chọn mô hình theo thời gian tải, điều kiện thoát nước và dữ liệu thí nghiệm tương ứng.

5. Mặt trượt nghiêng cần chiếu lại toàn bộ lực
Xét mặt trượt dốc xuống góc α = 5° theo chiều lực ngang H. Giữ W = 1.800 kN, H = 520 kN; giả định lực nước U = 400 kN tác dụng vuông góc mặt nghiêng. Với chiều tiếp tuyến dương xuôi dốc:

T = H cosα + W sinα
N' = W cosα - H sinα - U
η_incline = N' tanδ/T

Kết quả T = 674,902 kN, N' = 1.347,829 kN và η_incline = 1,017561. Trọng lượng vừa tạo lực nén, vừa tạo thành phần kéo xuống dốc; lực ngang cũng làm giảm lực nén. Dùng nguyên công thức đáy ngang sẽ bỏ cả hai tác động.

Lực nước ở ví dụ này được đặt theo pháp tuyến của mặt mới. Nếu đầu vào thực là một lực thẳng đứng đã tính từ một biểu đồ khác, phải chiếu nó đúng hướng thay vì dùng lại số 400 như một lực pháp tuyến. Khi đổi mặt kiểm tra, mọi lực, điểm đặt và cơ chế kháng phải cùng đổi theo sơ đồ mới.

6. Khảo sát tăng tải đứng chỉ là một bài toán độ nhạy
Quay lại đáy ngang và đặt một tỷ số mục tiêu tùy chọn η* = 1,50 để khảo sát đại số. Đây không phải mức bắt buộc của một tiêu chuẩn. Giữ U, H, δ và c_a = 0, phần tải đứng cần tăng là:

ΔW = η*H/tanδ - N'
ΔW = 130,836 kN

Một phương án thêm trọng lượng còn làm thay đổi áp lực nền, lún và mômen nếu vị trí đặt lệch. Nếu phương án đồng thời đổi mực nước hoặc hình học, U và các cánh tay đòn cũng phải tính lại. Vì thế nghiệm ΔW trên không phải chỉ dẫn đặt thêm bê tông mà không kiểm các trạng thái khác.

7. Sức kháng đáy và bị động phải gặp nhau tại cùng chuyển vị
Đất phía trước móng chỉ góp sức kháng khi còn hiện diện và có điều kiện huy động. TxDOT lưu ý không thể mặc nhiên dựa vào phần đất có thể bị đào mất hoặc chịu thay đổi trong tương lai.[3] Ngoài sự hiện diện, còn cần xét chuyển vị: hai cơ chế có giá trị cực đại ở các mức dịch chuyển khác nhau không nhất thiết đạt cực đại cùng lúc.

Rocscience RS2 phân biệt sức kháng đỉnh, dư và mô hình phụ thuộc chuyển vị của mặt tiếp xúc.[2] Để minh họa bằng một ví dụ tự xây dựng, đặt d theo mm và các lực sau theo kN:

R_base = 300d khi 0 ≤ d ≤ 2
R_base = 600 - 25(d-2) khi 2 < d < 10
R_base = 400 khi d ≥ 10
R_passive = 500[1 - exp(-d/15)]
R_total(d) = R_base(d) + R_passive(d)

Đây là các đường giả định, không phải quan hệ thiết kế cho đất cụ thể. Ở d = 2 mm, tổng bằng 662,413 kN; ở 5 mm bằng 666,734 kN; ở 10 mm giảm còn 643,291 kN. Đến 20 mm, tổng tăng lại lên 768,201 kN do phần bị động tiếp tục huy động.

Lấy đỉnh đáy 600 cộng tiệm cận bị động 500 thành 1.100 kN là một trạng thái không tồn tại trên các đường vừa đặt. Khi bị động tiến gần 500, đáy chỉ còn 400. Với tải 800 kN, nghiệm trên nhánh d ≥ 10 là d = -15ln(0,2) = 24,141569 mm; ở 5 mm, hệ chưa huy động đủ lực ấy. Bài toán thật còn phải xét khả năng đi qua nhánh suy giảm, độ ổn định và giới hạn chuyển vị, không chỉ tìm một nghiệm bằng số.

8. Cách trình bày kết quả để người khác kiểm được
Hồ sơ nên giữ một bảng lực có dấu, sơ đồ mặt trượt, phương lực nước, vùng tiếp xúc và nguồn của thông số. Phân biệt rõ tải yêu cầu, sức kháng giới hạn và sức kháng tại chuyển vị đang xét. Nếu có neo, khóa chống trượt hoặc nhiều lớp đất, phải chỉ ra chúng tham gia cùng trạng thái nào.

Một phép kiểm trượt không thay thế kiểm lật, sức chịu tải nền, lún và sức bền chính móng. Giá trị của bài tính nằm ở sự nhất quán giữa các trạng thái ấy: cùng tải, cùng lực nước và cùng điều kiện tiếp xúc, với mọi giả thiết bổ sung được ghi rõ để có thể thay bằng dữ liệu công trình.

Nguồn tham khảo
[1] EM 1110-2-2100 — Stability Analysis of Concrete Structures, Section 5-2 — U.S. Army Corps of Engineers — 1 December 2005. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] RS2 — Define Joint Properties — Rocscience. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Retaining Walls — Passive Earth Pressure — Texas Department of Transportation. Truy cập ngày 09/11/2026.

Rà soát nội dung: 09/11/2026.
 
Top