Vị trí đặt tải là một đầu vào của bài toán
Một thiết bị đặt lệch về một gối làm hai phản lực khác nhau, nhưng độ võng lớn nhất không nhất thiết nằm ngay dưới thiết bị. Nếu điểm đang cần giữ cao độ là một đầu nối nằm cách đó một đoạn, kiểm chuyển vị chỉ tại điểm tải có thể bỏ sót vị trí bất lợi hơn.
Hoạt động mô hình dầm của University of Waterloo cho người học thay vị trí lực điểm và điều kiện gối để quan sát thay đổi đường võng. [1] Bài này xây dựng một trường hợp bằng công thức và số liệu giả định. “Lệch” ở đây là lệch khỏi giữa nhịp theo chiều dài dầm; lực vẫn nằm trong mặt phẳng uốn, không lệch ngang khỏi tâm cắt.
Sơ đồ cơ học và phạm vi
Dầm AB dài L, tựa đơn ở hai đầu. Lực P hướng xuống đặt tại C, cách A đoạn a và cách B đoạn b=L−a. Giả sử E và I không đổi, tiết diện làm việc đàn hồi, chuyển vị nhỏ và chỉ xét uốn phẳng. Các giả thiết tiết diện phẳng và đàn hồi tuyến tính thuộc mô hình Euler–Bernoulli được University of Alberta trình bày. [2]
Trong ví dụ, L=6000 mm, a=1800 mm, b=4200 mm, P=30000 N, E=200000 N/mm² và I=80000000 mm⁴. Bỏ qua trọng lượng bản thân để nhìn riêng tác động của lực P. Các giá trị không đại diện cho một dầm hoặc tải thiết bị đã được phê duyệt trong công trình thực.
Phản lực và biểu đồ mômen
Cân bằng mômen quanh A cho RB=P·a/L=9000 N. Từ tổng lực đứng, RA=P·b/L=21000 N. Kiểm 21000+9000=30000 N và 9000×6000=30000×1800 xác nhận cân bằng toàn dầm.
Chọn mômen võng xuống là dương. Trên đoạn AC, M1(x)=P·b·x/L. Trên đoạn CB, M2(x)=P·a·(L−x)/L. Lực cắt là +21000 N trước C và −9000 N sau C; bước nhảy bằng −P. Hai nhánh mômen gặp nhau tại M(C)=Pab/L=37,8 kN·m.
Mômen lớn nhất nằm ở C vì độ dốc M chuyển từ dương sang âm tại đó. Đường mômen liên tục tại lực điểm, nhưng lực cắt không liên tục. Nếu vô tình tạo thêm một bước nhảy mômen tại C, mô hình đã đưa vào một ngẫu lực không có trong sơ đồ.
Tích phân theo từng miền
Gọi v là độ võng dương xuống. Với quy ước mômen trên, EI·v″=−M. Mỗi miền có hai hằng số tích phân, tổng cộng bốn hằng số. Dùng v1(0)=0, v2(L)=0 và hai điều kiện tại C là v1(a)=v2(a), v1′(a)=v2′(a), ta thu được:
v1(x)=P·b·x·(L²−b²−x²)/(6LEI), với 0≤x≤a.
v2(x)=P·a·(L−x)·(L²−a²−(L−x)²)/(6LEI), với a≤x≤L.
Độ dốc phải liên tục vì dầm không có khớp trong ở C. Lực điểm làm đổi lực cắt, không tạo một góc gãy trong đường đàn hồi của mô hình này. Việc kiểm đủ điều kiện nối hai miền quan trọng hơn việc chỉ nhớ đúng một công thức độ võng tại điểm tải.
Chuyển vị ngay dưới lực
Thay x=a vào một trong hai nhánh cho δC=P·a²·b²/(3EIL)=5,9535 mm. Đạo hàm tại C bằng 0,001890 rad, khác không. Điều này đã báo trước C không phải nơi độ võng đạt cực đại.
Góc nghiêng tại A là +0,00401625 rad, còn tại B là −0,00307125 rad. Hai dấu trái nhau phù hợp với đường võng hướng xuống rồi trở lại cao độ gối, nhưng hai độ lớn khác nhau vì tải không đối xứng. Ép chúng bằng nhau sẽ thêm một điều kiện đối xứng không tồn tại.
Tìm vị trí võng lớn nhất
Vì a<L/2 trong ví dụ, cực đại chuyển vị nằm trên nhánh phải. Đặt đạo hàm v2 bằng không cho (L−x)²=(L²−a²)/3. Nghiệm phù hợp miền là xδ=L−√((L²−a²)/3)=2695,458 mm.
Thay tọa độ ấy vào v2 nhận δmax=6,76605 mm. Giá trị này cao hơn chuyển vị tại C khoảng 13,65%. Tại giữa nhịp x=3000 mm, độ võng bằng 6,6825 mm, vẫn chưa phải cực đại. Trong trường hợp tải ở nửa phải, có thể phản chiếu tọa độ hoặc tìm nghiệm trên nhánh trái rồi kiểm điều kiện miền.
Cách chắc chắn khi viết chương trình là xét nghiệm v′=0 ở từng đoạn, loại nghiệm ngoài đoạn và so thêm các điểm biên. Không nên dùng một biểu thức vị trí cực đại mà quên kiểm tải nằm ở nửa nào. Khi có nhiều lực, điểm cực đại còn có thể đổi đoạn theo tỷ lệ tải.
Kiểm năng lượng phải dùng đúng điểm đặt lực
Tích phân U=∫M²/(2EI)dx trên hai miền cho U=P²a²b²/(6EIL). Với số liệu đã chọn, U=89,3025 J. Công của lực tăng tuyến tính từ không là P·δC/2, cũng cho đúng giá trị ấy.
Nếu dùng P·δmax/2 thay cho công ngoài, kết quả thành 101,491 J và không còn cân bằng năng lượng. Lý do là lực P không đặt tại điểm có δmax. Đây là một kiểm tra rất hữu ích khi bảng tính gom mọi chuyển vị thành một giá trị “lớn nhất” rồi đem dùng trong một phương trình công.
Dịch tải và độ cứng nhìn từ thiết bị
Ở a=600 mm, độ võng tại điểm tải chỉ còn 1,0935 mm và mômen cực đại 16,2 kN·m. Ở a=3000 mm, chúng tăng lên 8,4375 mm và 45 kN·m. Các vị trí a=4200 mm và a=5400 mm cho kết quả điểm tải tương ứng bằng các trường hợp 1800 mm và 600 mm do đối xứng hình học.
Độ cứng nhìn tại điểm C trong trường hợp ban đầu là kC=P/δC=5039,053 N/mm. Nếu dùng δmax để xác định độ cứng tại C, ta đã trộn lực tại một điểm với chuyển vị ở điểm khác. Một bộ thiết bị gắn trên nhiều chân cần quan hệ lực–chuyển vị giữa các điểm, chứ không chỉ một hệ số vô hướng như trong bài một lực.
Độ nhạy theo nhịp cần giữ đúng tỷ lệ vị trí
Đặt α=a/L, khi đó δC=P·L³·α²(1−α)²/(3EI). Nếu giữ P, EI và α, độ võng tỷ lệ L³. Tăng nhịp 10% làm chuyển vị tăng 33,1%. University of Manchester minh họa quan hệ lũy thừa ba cho tải tập trung và ảnh hưởng của điều kiện gối đến độ cứng. [3]
Nếu giữ a=1800 mm trong khi tăng L, α thay đổi, nên không được dùng riêng tỷ số 1,1³. Tương tự, tăng E 10% ở cùng sơ đồ làm chuyển vị giảm theo 1/1,1, còn phản lực của dầm kê đơn này không đổi. Với dầm siêu tĩnh, thay độ cứng có thể làm cả phân bố phản lực thay đổi.
Giới hạn của tải điểm và kết quả toàn dầm
Một chân thiết bị thực truyền lực qua một diện tích. Mô hình lực điểm mô tả hợp lực để tính đáp ứng tổng thể, chưa mô tả ép cục bộ, uốn cục bộ bản cánh, bu lông hoặc mối hàn ở vùng đặt tải. Nếu lực lệch ngang khỏi tâm cắt, cần bổ sung xoắn thay vì chỉ thay a hoặc b trong công thức uốn phẳng.
Khi báo cáo, nên ghi riêng phản lực hai đầu, mômen tại C, chuyển vị tại C, chuyển vị lớn nhất và tọa độ của nó. Nêu rõ có hay không tự trọng, độ mềm gối và tải bổ sung. Cách trình bày này giúp người dùng kết quả chọn đúng đại lượng cho gối đỡ, thiết bị và yêu cầu cao độ mà không đánh đồng các vị trí kiểm tra.
Nguồn tham khảo
[1] Beam Deflection — Mechanics Models — University of Waterloo, G. Wayne Brodland. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Plane Beam Approximations: Euler Bernoulli Beam — University of Alberta, Engineering Open Educational Resources. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Span and Deflection — Seeing and Touching Structural Concepts — The University of Manchester. Truy cập ngày 09/11/2026.
Rà soát nội dung: 09/11/2026.
Một thiết bị đặt lệch về một gối làm hai phản lực khác nhau, nhưng độ võng lớn nhất không nhất thiết nằm ngay dưới thiết bị. Nếu điểm đang cần giữ cao độ là một đầu nối nằm cách đó một đoạn, kiểm chuyển vị chỉ tại điểm tải có thể bỏ sót vị trí bất lợi hơn.
Hoạt động mô hình dầm của University of Waterloo cho người học thay vị trí lực điểm và điều kiện gối để quan sát thay đổi đường võng. [1] Bài này xây dựng một trường hợp bằng công thức và số liệu giả định. “Lệch” ở đây là lệch khỏi giữa nhịp theo chiều dài dầm; lực vẫn nằm trong mặt phẳng uốn, không lệch ngang khỏi tâm cắt.
Sơ đồ cơ học và phạm vi
Dầm AB dài L, tựa đơn ở hai đầu. Lực P hướng xuống đặt tại C, cách A đoạn a và cách B đoạn b=L−a. Giả sử E và I không đổi, tiết diện làm việc đàn hồi, chuyển vị nhỏ và chỉ xét uốn phẳng. Các giả thiết tiết diện phẳng và đàn hồi tuyến tính thuộc mô hình Euler–Bernoulli được University of Alberta trình bày. [2]
Trong ví dụ, L=6000 mm, a=1800 mm, b=4200 mm, P=30000 N, E=200000 N/mm² và I=80000000 mm⁴. Bỏ qua trọng lượng bản thân để nhìn riêng tác động của lực P. Các giá trị không đại diện cho một dầm hoặc tải thiết bị đã được phê duyệt trong công trình thực.
Phản lực và biểu đồ mômen
Cân bằng mômen quanh A cho RB=P·a/L=9000 N. Từ tổng lực đứng, RA=P·b/L=21000 N. Kiểm 21000+9000=30000 N và 9000×6000=30000×1800 xác nhận cân bằng toàn dầm.
Chọn mômen võng xuống là dương. Trên đoạn AC, M1(x)=P·b·x/L. Trên đoạn CB, M2(x)=P·a·(L−x)/L. Lực cắt là +21000 N trước C và −9000 N sau C; bước nhảy bằng −P. Hai nhánh mômen gặp nhau tại M(C)=Pab/L=37,8 kN·m.
Mômen lớn nhất nằm ở C vì độ dốc M chuyển từ dương sang âm tại đó. Đường mômen liên tục tại lực điểm, nhưng lực cắt không liên tục. Nếu vô tình tạo thêm một bước nhảy mômen tại C, mô hình đã đưa vào một ngẫu lực không có trong sơ đồ.
Tích phân theo từng miền
Gọi v là độ võng dương xuống. Với quy ước mômen trên, EI·v″=−M. Mỗi miền có hai hằng số tích phân, tổng cộng bốn hằng số. Dùng v1(0)=0, v2(L)=0 và hai điều kiện tại C là v1(a)=v2(a), v1′(a)=v2′(a), ta thu được:
v1(x)=P·b·x·(L²−b²−x²)/(6LEI), với 0≤x≤a.
v2(x)=P·a·(L−x)·(L²−a²−(L−x)²)/(6LEI), với a≤x≤L.
Độ dốc phải liên tục vì dầm không có khớp trong ở C. Lực điểm làm đổi lực cắt, không tạo một góc gãy trong đường đàn hồi của mô hình này. Việc kiểm đủ điều kiện nối hai miền quan trọng hơn việc chỉ nhớ đúng một công thức độ võng tại điểm tải.
Chuyển vị ngay dưới lực
Thay x=a vào một trong hai nhánh cho δC=P·a²·b²/(3EIL)=5,9535 mm. Đạo hàm tại C bằng 0,001890 rad, khác không. Điều này đã báo trước C không phải nơi độ võng đạt cực đại.
Góc nghiêng tại A là +0,00401625 rad, còn tại B là −0,00307125 rad. Hai dấu trái nhau phù hợp với đường võng hướng xuống rồi trở lại cao độ gối, nhưng hai độ lớn khác nhau vì tải không đối xứng. Ép chúng bằng nhau sẽ thêm một điều kiện đối xứng không tồn tại.
Tìm vị trí võng lớn nhất
Vì a<L/2 trong ví dụ, cực đại chuyển vị nằm trên nhánh phải. Đặt đạo hàm v2 bằng không cho (L−x)²=(L²−a²)/3. Nghiệm phù hợp miền là xδ=L−√((L²−a²)/3)=2695,458 mm.
Thay tọa độ ấy vào v2 nhận δmax=6,76605 mm. Giá trị này cao hơn chuyển vị tại C khoảng 13,65%. Tại giữa nhịp x=3000 mm, độ võng bằng 6,6825 mm, vẫn chưa phải cực đại. Trong trường hợp tải ở nửa phải, có thể phản chiếu tọa độ hoặc tìm nghiệm trên nhánh trái rồi kiểm điều kiện miền.
Cách chắc chắn khi viết chương trình là xét nghiệm v′=0 ở từng đoạn, loại nghiệm ngoài đoạn và so thêm các điểm biên. Không nên dùng một biểu thức vị trí cực đại mà quên kiểm tải nằm ở nửa nào. Khi có nhiều lực, điểm cực đại còn có thể đổi đoạn theo tỷ lệ tải.
Kiểm năng lượng phải dùng đúng điểm đặt lực
Tích phân U=∫M²/(2EI)dx trên hai miền cho U=P²a²b²/(6EIL). Với số liệu đã chọn, U=89,3025 J. Công của lực tăng tuyến tính từ không là P·δC/2, cũng cho đúng giá trị ấy.
Nếu dùng P·δmax/2 thay cho công ngoài, kết quả thành 101,491 J và không còn cân bằng năng lượng. Lý do là lực P không đặt tại điểm có δmax. Đây là một kiểm tra rất hữu ích khi bảng tính gom mọi chuyển vị thành một giá trị “lớn nhất” rồi đem dùng trong một phương trình công.
Dịch tải và độ cứng nhìn từ thiết bị
Ở a=600 mm, độ võng tại điểm tải chỉ còn 1,0935 mm và mômen cực đại 16,2 kN·m. Ở a=3000 mm, chúng tăng lên 8,4375 mm và 45 kN·m. Các vị trí a=4200 mm và a=5400 mm cho kết quả điểm tải tương ứng bằng các trường hợp 1800 mm và 600 mm do đối xứng hình học.
Độ cứng nhìn tại điểm C trong trường hợp ban đầu là kC=P/δC=5039,053 N/mm. Nếu dùng δmax để xác định độ cứng tại C, ta đã trộn lực tại một điểm với chuyển vị ở điểm khác. Một bộ thiết bị gắn trên nhiều chân cần quan hệ lực–chuyển vị giữa các điểm, chứ không chỉ một hệ số vô hướng như trong bài một lực.
Độ nhạy theo nhịp cần giữ đúng tỷ lệ vị trí
Đặt α=a/L, khi đó δC=P·L³·α²(1−α)²/(3EI). Nếu giữ P, EI và α, độ võng tỷ lệ L³. Tăng nhịp 10% làm chuyển vị tăng 33,1%. University of Manchester minh họa quan hệ lũy thừa ba cho tải tập trung và ảnh hưởng của điều kiện gối đến độ cứng. [3]
Nếu giữ a=1800 mm trong khi tăng L, α thay đổi, nên không được dùng riêng tỷ số 1,1³. Tương tự, tăng E 10% ở cùng sơ đồ làm chuyển vị giảm theo 1/1,1, còn phản lực của dầm kê đơn này không đổi. Với dầm siêu tĩnh, thay độ cứng có thể làm cả phân bố phản lực thay đổi.
Giới hạn của tải điểm và kết quả toàn dầm
Một chân thiết bị thực truyền lực qua một diện tích. Mô hình lực điểm mô tả hợp lực để tính đáp ứng tổng thể, chưa mô tả ép cục bộ, uốn cục bộ bản cánh, bu lông hoặc mối hàn ở vùng đặt tải. Nếu lực lệch ngang khỏi tâm cắt, cần bổ sung xoắn thay vì chỉ thay a hoặc b trong công thức uốn phẳng.
Khi báo cáo, nên ghi riêng phản lực hai đầu, mômen tại C, chuyển vị tại C, chuyển vị lớn nhất và tọa độ của nó. Nêu rõ có hay không tự trọng, độ mềm gối và tải bổ sung. Cách trình bày này giúp người dùng kết quả chọn đúng đại lượng cho gối đỡ, thiết bị và yêu cầu cao độ mà không đánh đồng các vị trí kiểm tra.
Nguồn tham khảo
[1] Beam Deflection — Mechanics Models — University of Waterloo, G. Wayne Brodland. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Plane Beam Approximations: Euler Bernoulli Beam — University of Alberta, Engineering Open Educational Resources. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Span and Deflection — Seeing and Touching Structural Concepts — The University of Manchester. Truy cập ngày 09/11/2026.
Rà soát nội dung: 09/11/2026.


