Trọng tâm tiết diện ghép: tính theo mômen diện tích

Trọng tâm tiết diện cần được xác định trước khi tính uốn
Khi kiểm tra một tiết diện ghép từ các bản, vị trí giữa chiều rộng và giữa chiều cao của hình bao chưa chắc là trọng tâm hình học. Sai vị trí này làm sai khoảng cách đến mép và các phép chuyển trục dùng để tính mômen quán tính diện tích. Một phép tính hình học có vẻ nhỏ vì thế có thể ảnh hưởng đến nhiều bước phân tích tiếp theo.

Trong bài, “trọng tâm tiết diện” được dùng theo nghĩa centroid của diện tích mặt cắt. Các ví dụ là hình học giả định, chưa chỉ định cấu tạo hàn hoặc khả năng làm việc chung của các bản. Ta tính vị trí trung bình của diện tích, chưa đánh giá sức chịu lực.

Cơ sở là mômen diện tích bậc nhất
Với mặt cắt có diện tích A, tọa độ trọng tâm thỏa x̄ = ∫x dA/A và ȳ = ∫y dA/A. Engineering Statics trình bày các tích phân này cùng mômen diện tích bậc nhất Qx và Qy. [2] Qx có cánh tay đòn theo y, còn Qy có cánh tay đòn theo x.

Nếu chia mặt cắt thành các phần có diện tích Ai và trọng tâm (xi, yi), ta có x̄ = ΣAixi/ΣAi; ȳ = ΣAiyi/ΣAi. Đây là trung bình có trọng số diện tích, không phải trung bình cộng các tọa độ. Phần lớn hơn tác động mạnh hơn đến kết quả.

Mọi tọa độ trong tổng phải đo từ cùng một gốc. Ai có đơn vị mm², xi hoặc yi dùng mm, nên tử số có đơn vị mm³ và kết quả trở lại mm. Kiểm tra đơn vị giúp phát hiện việc trộn kích thước theo mét với kích thước theo milimét.

Một tiết diện chữ L có thể chia thành hai phần không chồng nhau
Giả định hình bao rộng 120 mm, cao 160 mm. Nhánh đứng nằm trong khoảng x = 0 đến 20 mm và y = 0 đến 160 mm. Nhánh ngang dưới kéo dài từ x = 0 đến 120 mm, cao 20 mm. Chọn gốc O ở góc dưới trái của hình bao, x hướng sang phải, y hướng lên.

Để không đếm hai lần góc giao, lấy phần 1 là toàn nhánh đứng 20×160. Phần 2 chỉ là đoạn ngang nhô ra bên phải nhánh đứng, từ x = 20 đến 120 và y = 0 đến 20, kích thước 100×20.

Phần 1 có A1 = 3.200 mm², x1 = 10 mm, y1 = 80 mm. Phần 2 có A2 = 2.000 mm², x2 = 70 mm, y2 = 10 mm. Các tọa độ của phần 2 đã bao gồm khoảng dịch 20 mm theo x; dùng x2 = 50 mm sẽ là tọa độ cục bộ và không phù hợp với tổng đang lập.

Tính tọa độ và kiểm tra ý nghĩa
Tổng diện tích A = 5.200 mm². Mômen diện tích theo trục y là Qy = 3.200×10 + 2.000×70 = 172.000 mm³. Theo trục x, Qx = 3.200×80 + 2.000×10 = 276.000 mm³.

Do đó x̄ = 172.000/5.200 ≈ 33,076923 mm và ȳ = 276.000/5.200 ≈ 53,076923 mm. Kết quả không nằm ở tâm hình bao (60; 80). Phần diện tích tập trung ở nhánh đứng và nhánh dưới kéo trọng tâm về góc dưới trái.

Điểm vừa tính nằm trong vùng rỗng phía trên bên phải của chữ L. Điều này vẫn hợp lý: một trung bình hình học có thể nằm ngoài chính miền vật liệu của tiết diện không lồi. Nó không có nghĩa tại điểm ấy tồn tại vật liệu để đặt một liên kết hoặc một điểm treo.

Kiểm tra bằng cách lấy hình lớn trừ phần rỗng
Cũng có thể mô tả cùng chữ L bằng hình chữ nhật ngoài 120×160 trừ hình rỗng phía trên bên phải 100×140. Hình ngoài có diện tích 19.200 mm², trọng tâm (60; 80). Phần bị trừ có diện tích 14.000 mm², trọng tâm (70; 90).

Diện tích còn lại là 19.200−14.000 = 5.200 mm². Theo x, tử số bằng 19.200×60−14.000×70 = 172.000 mm³. Theo y, tử số bằng 19.200×80−14.000×90 = 276.000 mm³. Hai cách chia cho đúng cùng kết quả.

Engineering Statics cho phép coi phần rỗng là diện tích âm trong phép cộng và yêu cầu không đếm chồng các phần. [1] Ở đây dấu âm áp cho diện tích bị loại; tọa độ trọng tâm của phần rỗng vẫn được đo bình thường từ O. Không tự đổi cả diện tích lẫn tọa độ thành âm, vì sẽ làm tử số đổi dấu hai lần.

Đếm chồng tạo sai số cụ thể thế nào
Nếu cộng nhánh đứng 20×160 và toàn nhánh ngang 120×20 mà quên trừ ô giao 20×20, diện tích sai thành 5.600 mm². Tử số theo x là 3.200×10 + 2.400×60 = 176.000 mm³, cho x̄ sai khoảng 31,428571 mm.

Theo y, tử số sai là 3.200×80 + 2.400×10 = 280.000 mm³, cho ȳ = 50 mm. Sai số không biến mất chỉ vì ô giao có vẻ nhỏ trên bản vẽ. Một kiểm tra độc lập diện tích tổng thường phát hiện lỗi này trước khi cần kiểm tra từng tọa độ.

Một lỗ lệch tâm làm trọng tâm dịch ra xa vùng bị lấy đi
Xét riêng chữ L ban đầu và giả định có lỗ tròn bán kính 8 mm, tâm (10; 100), nằm trong nhánh đứng. Đây chỉ là ví dụ hình học, không phải đề xuất khoan lỗ gần mép một bộ phận chịu lực. Diện tích lỗ Ah = π×8² ≈ 201,061930 mm².

Diện tích còn lại A' ≈ 4.998,938070 mm². Tọa độ mới là x̄' = (172.000−Ah×10)/A' ≈ 34,005098 mm; ȳ' = (276.000−Ah×100)/A' ≈ 51,189633 mm.

Trọng tâm dịch sang phải khoảng 0,928 mm và xuống khoảng 1,887 mm, tức ra xa vị trí đã lấy vật liệu. Có thể kiểm tra trực tiếp từ công thức Δx = Ah(x̄−xh)/(A−Ah), tương tự cho y. Nếu lỗ có tâm trùng đúng trọng tâm ban đầu, phép trừ hình học không làm trọng tâm dịch chuyển, dù diện tích và mômen quán tính vẫn giảm.

Trọng tâm diện tích không luôn trùng tâm khối lượng
University of Alberta phân biệt centroid hình học với tâm khối lượng phụ thuộc phân bố vật liệu; tâm trọng lực còn liên quan trường trọng lực. [3] Với một thanh lăng trụ đồng nhất, chiều dài và khối lượng riêng chung triệt tiêu khi tính vị trí tâm khối lượng trên mặt cắt, nên hai vị trí trùng nhau.

Để thấy điều kiện đó quan trọng, xét một bài toán khối lượng riêng khác trên hai phần không chồng của chữ L. Giả định chúng kéo dài cùng một chiều dài, nhưng phần 1 có ρ1 = 7.800 kg/m³ và phần 2 có ρ2 = 2.700 kg/m³. Các con số chỉ là đầu vào giả định.

Trung bình theo khối lượng lúc này dùng trọng số ρiAi. Tọa độ tâm khối lượng theo x khoảng 20,671937 mm, theo y khoảng 67,549407 mm, lệch về phần 1 nặng hơn. Trọng tâm diện tích vẫn là (33,076923; 53,076923) mm vì hình học chưa đổi. Không nên lấy kết quả tâm khối lượng của mô hình CAD để thay cho centroid diện tích mà không kiểm tra loại tính chất.

Đổi hệ tọa độ không đổi điểm vật lý
Nếu dời gốc sang phải 20 mm và lên 30 mm, cùng trọng tâm ban đầu có tọa độ mới (13,076923; 23,076923) mm. Điểm vật lý vẫn ở chỗ cũ. Khi đối chiếu hai bản tính, cần kiểm tra gốc và hướng trục trước khi coi sự khác nhau về số là một lỗi hình học.

Bản tính nên giữ danh sách các phần, diện tích có dấu, tọa độ trọng tâm và mômen diện tích của từng phần. Tính lại bằng một cách chia khác, kiểm diện tích tổng và kiểm xu hướng dịch chuyển khi thêm hoặc bớt vật liệu giúp phát hiện lỗi trước khi chuyển sang mômen quán tính và ứng suất.

Nguồn tham khảo
[1] Engineering Statics, Section 7.5 — Centroids using Composite Parts — Engineering Statics, Daniel W. Baker và William Haynes. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Engineering Statics, Section 7.7 — Centroids using Integration — Engineering Statics, Daniel W. Baker và William Haynes. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Statics — Centres of Bodies: Centroid — University of Alberta, Engineering Open Educational Resources. Truy cập ngày 09/11/2026.

Rà soát nội dung: 09/11/2026.
 
Top