Ứng suất chính trong trạng thái phẳng: phép biến đổi và kiểm tra

Một trạng thái ứng suất có nhiều cách biểu diễn
Tại cùng một điểm trong vật liệu, các thành phần ứng suất thay đổi khi chọn mặt cắt có hướng khác. Điều đó không có nghĩa đổi hệ trục làm kết cấu chịu thêm hoặc bớt tải. Ta chỉ đang mô tả cùng trạng thái qua những mặt có pháp tuyến khác nhau, giống như cần biết lực vuông góc và lực tiếp tuyến trên một mặt nối nghiêng.

Ứng suất chính là các giá trị ứng suất pháp trên những mặt có ứng suất tiếp bằng không. Chúng giúp mô tả trạng thái độc lập với trục tọa độ, nhưng chưa tự là một kết luận về phá hỏng. Bài này tập trung vào phép biến đổi và các kiểm tra số, trước khi lựa chọn tiêu chí vật liệu phù hợp.

Đặt đúng tensor và quy ước dấu
Xét trạng thái ứng suất phẳng trong xy: σz=τxz=τyz=0. Các thành phần trong mặt phẳng là σx, σy và τxy=τyx. Chọn ứng suất pháp kéo dương; τxy dương khi trên mặt có pháp tuyến +x, thành phần tiếp hướng +y. Mặt mới có pháp tuyến x′ tạo góc θ ngược chiều kim đồng hồ từ +x; trục y′ vuông góc và giữ hệ thuận tay phải.

University of Alberta định nghĩa tensor Cauchy như ánh xạ từ pháp tuyến đơn vị của mặt sang vectơ lực trên một đơn vị diện tích. [1] Theo ngôn ngữ vectơ, đặt n=(cosθ,sinθ), m=(−sinθ,cosθ). Vectơ ứng suất trên mặt là t=σ·n; ứng suất pháp σn=n·t và ứng suất tiếp có dấu τn=m·t.

Điểm cần chú ý là góc θ ở đây chỉ hướng pháp tuyến, không phải hướng đường mặt cắt nhìn trên giấy. Một mặt cắt vẽ nghiêng 30 độ với trục x có pháp tuyến khác 30 độ; nếu dùng trực tiếp góc của đường mặt cắt, kết quả có thể bị hoán đổi hoặc sai dấu.

Công thức biến đổi trong mặt phẳng
Đặt σm=(σx+σy)/2 và d=(σx−σy)/2. Nhân vectơ theo định nghĩa vừa nêu cho:

σx′=σm+d·cos(2θ)+τxy·sin(2θ),
σy′=σm−d·cos(2θ)−τxy·sin(2θ),
τx′y′=−d·sin(2θ)+τxy·cos(2θ).

MIT phát triển các quan hệ này từ cân bằng trên phần tử nghiêng và liên hệ với vòng tròn Mohr. [2] Sự xuất hiện 2θ là hệ quả của hai phép chiếu, không có nghĩa phần tử vật lý quay gấp đôi góc đầu vào. Nếu dùng vòng tròn Mohr, còn phải thống nhất chiều dương trên trục ứng suất tiếp với quy ước đang chọn.

Ví dụ một điểm chịu kéo, nén và cắt
Giả định σx=120 MPa, σy=−40 MPa, τxy=50 MPa. Ta có σm=40 MPa, d=80 MPa. Với θ=30 độ, cos60=0,5 và sin60≈0,8660254, nên:

σx′=123,301270 MPa,
σy′=−43,301270 MPa,
τx′y′=−44,282032 MPa.

Ứng suất tiếp đã đổi dấu sau khi quay, dù các tải ngoài vẫn giữ nguyên. Điều đó không phải nghịch lý: chiều dương tiếp tuyến của mặt mới đã được định nghĩa theo m. Nếu một phần mềm chọn dấu ứng suất tiếp khác, cần đối chiếu tensor hoặc vectơ pháp tuyến trước khi so các con số có dấu.

Tìm hai ứng suất chính trong mặt phẳng
Đặt τx′y′=0 hoặc giải bài toán trị riêng của ma trận hai chiều. Hai nghiệm là:

σA=σm+R,
σB=σm−R,
R=√(d²+τxy²).

Trong ví dụ, R=94,339811 MPa, σA=134,339811 MPa và σB=−54,339811 MPa. Ứng suất pháp lớn nhất vì vậy vượt σx=120 MPa, cho thấy chỉ nhìn hai thành phần pháp ban đầu có thể bỏ sót mặt chịu kéo lớn hơn.

Phương của σA có thể tính bằng θA=0,5·atan2(2τxy,σx−σy)=16,002692 độ. Phương còn lại cách 90 độ. Thay θA vào ba công thức biến đổi cho σx′=σA, σy′=σB và ứng suất tiếp bằng không trong sai số số học.

Vì sao nên dùng atan2?
Biểu thức tan(2θ)=2τxy/(σx−σy) chỉ xác định góc đến một số nhánh. Hàm arctan của thương có thể bỏ mất thông tin phần tư, nhất là khi mẫu âm hoặc bằng không. Hàm atan2 nhận tử và mẫu riêng nên giữ được thông tin dấu của cả hai.

Đổi dữ liệu thành σx=−40, σy=120 và τxy=50 MPa: hai ứng suất chính vẫn như cũ, nhưng phương σA thành khoảng 73,997308 độ. Dùng arctan của thương âm rồi chia đôi có thể cho −16,002692 độ, là phương ứng suất chính còn lại trong cách chọn này. Luôn thay góc tìm được trở lại phương trình để xác nhận nó thuộc giá trị nào.

Boston University trình bày hai hướng chính cách nhau 90 độ và cách xem ứng suất chính như trị riêng của tensor phẳng. [3] Khi hai trị riêng trùng nhau, chẳng hạn σx=σy và τxy=0, mọi hướng trong mặt phẳng đều là hướng chính; không nên diễn giải lỗi chia 0/0 thành một phương vật lý đặc biệt.

Hai phép kiểm bất biến đơn giản
Tổng ứng suất pháp trong mặt phẳng phải giữ nguyên: σx′+σy′=σx+σy=80 MPa. Tích định thức cũng giữ nguyên: σx′σy′−τx′y′²=σxσy−τxy²=−7300 MPa². Theo các ứng suất chính, kiểm tương ứng là σA+σB=80 và σAσB=−7300.

Nếu tổng đúng nhưng định thức sai, lỗi thường nằm ở hạng cắt, hệ số hai hoặc đơn vị góc. Hai kiểm tra không chứng minh mọi bước mô hình đều đúng, nhưng rất nhạy với lỗi nhập công thức. Với mã tính, nên kiểm thêm phép quay rồi quay ngược trả lại ba thành phần ban đầu.

Cắt lớn nhất trong mặt phẳng
Độ lớn ứng suất tiếp cực đại khi chỉ quay trong xy là R=94,339811 MPa. Các mặt tương ứng cách phương chính 45 độ. Ví dụ θ=61,002692 độ cho σx′=σy′=40 MPa và τx′y′=−94,339811 MPa.

Tại mặt cắt có cắt cực đại, ứng suất pháp không nhất thiết bằng không; nó bằng σm trong bài toán phẳng. Vì vậy một kiểm tra mặt nối có cả kéo và cắt không nên chỉ lấy trị số cắt rồi bỏ ứng suất pháp trên cùng mặt. Cũng không được ghép σA từ một mặt với τmax từ mặt khác rồi gọi đó là các thành phần đồng thời trên một mặt vật lý.

Ứng suất phẳng vẫn có ba ứng suất chính
Trong không gian ba chiều, phải thêm trị riêng thứ ba bằng không. Với ví dụ chính, thứ tự giảm dần là σ1=134,339811, σ2=0 và σ3=−54,339811 MPa. Cắt lớn nhất trong không gian bằng (σ1−σ3)/2=94,339811 MPa, tình cờ trùng với R vì hai nghiệm trong mặt phẳng nằm hai phía của không.

Xét ví dụ khác σx=120, σy=40 và τxy=0 MPa. Trong mặt phẳng, R=40 MPa. Nhưng ba ứng suất chính là 120, 40 và 0 MPa, nên cắt lớn nhất trong không gian bằng 60 MPa. Mặt tạo ra 60 MPa quay giữa phương ứng suất 120 và phương z; chỉ quay các trục x,y sẽ không tìm thấy nó.

Đọc và sử dụng kết quả đúng mức
Ứng suất chính không phải biến dạng chính trong mọi vật liệu; hai tập phương chỉ có quan hệ đơn giản dưới các giả thiết vật liệu thích hợp. Ứng suất phẳng cũng không đồng nghĩa biến dạng theo z bằng không, vì hiệu ứng Poisson có thể tạo co giãn ngoài mặt phẳng.

Khi báo cáo, cần ghi hệ trục, định nghĩa dấu cắt, góc của pháp tuyến, ba ứng suất chính và phạm vi tìm cắt cực đại. Nếu đầu vào đến từ nhiều trường hợp tải, phải cộng các tensor có cùng hệ trục trước khi tính trị riêng. Cộng riêng các ứng suất chính lớn nhất của từng trường hợp thường không tạo ra ứng suất chính của tải kết hợp vì các hướng chính có thể khác nhau.

Nguồn tham khảo
[1] Stress: Cauchy Stress Tensor — University of Alberta, Engineering Open Educational Resources. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] 2.001 Mechanics and Materials I, Lecture 16: Stress Transformations and Principal Stress — MIT, Carol Livermore. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Mechanics of Materials: Stress Transformation — Boston University, Mechanics of Slender Structures. Truy cập ngày 09/11/2026.

Rà soát nội dung: 09/11/2026.
 
Top