1. Tải điểm là mô hình, không phải hình dạng móng
Để khảo sát ảnh hưởng một chân thiết bị lên lớp đất bên dưới hoặc móng lân cận, có thể bắt đầu bằng nghiệm tải điểm Boussinesq. Nghiệm này mô tả ứng suất tăng thêm trong bán không gian đàn hồi đồng nhất, đẳng hướng, có mặt trên phẳng. Nó hữu ích cho kiểm tra xu hướng và làm hạt nhân tích phân tải phân bố. Một móng có kích thước hữu hạn không tự động được thay bằng tải điểm ở mọi vị trí tính.
Tài liệu học phần CIVE.4310 của University of Massachusetts Lowell tổng hợp các nghiệm Boussinesq cho tải điểm và các dạng tải bề mặt.[1] Bài viết dùng các phép tính tự dựng để kiểm tra đơn vị, tính chồng chất và sai số mô hình. Chưa xét lớp đất có độ cứng khác nhau, tải nghiêng, biến dạng lớn hoặc sức chịu tải giới hạn.
2. Công thức và các khoảng cách cần phân biệt
Đặt tải Q hướng xuống tại gốc trên mặt đất. Điểm đang xét nằm sâu z > 0 và cách trục tải một khoảng ngang r. Khoảng cách thẳng từ tải đến điểm là R = √(r²+z²). Ứng suất đứng tăng thêm, lấy nén dương:
Q dùng kN, r và z dùng m thì Δσ_z là kPa. r không phải R; thay nhầm hai đại lượng làm sai cả hệ số suy giảm. I_B không thứ nguyên và chỉ phụ thuộc tỷ số r/z. Trên trục tải, r = 0, nên Δσ_z = 3Q/(2πz²). Biểu thức ứng suất đứng này không chứa E hoặc hệ số Poisson, nhưng điều đó không có nghĩa chuyển vị và mọi thành phần ứng suất đều độc lập với tính chất đàn hồi.
Rocscience mô tả việc tích phân nghiệm Boussinesq trên diện tích móng khi tải là phân bố.[2] Đây là bước nối từ hạt nhân tải điểm sang một vùng tải có hình học thực, thay vì dùng cùng một Q cho cả điểm rất gần và rất xa móng.
3. Ví dụ giả định dưới một chân thiết bị
Chọn Q = 800 kN, coi đây là tải bề mặt tập trung lý tưởng. Tại độ sâu z = 4 m, trực tiếp dưới tải, Δσ_z = 23,873 kPa. Dịch điểm tính ngang r = 2 m nhưng giữ z = 4 m cho 13,666 kPa; tại r = 4 m còn 4,220 kPa. Như vậy ở cùng độ sâu, ứng suất giảm theo khoảng cách ngang.
Tại r = 0, tăng z từ 4 lên 8 m làm ứng suất còn 5,968 kPa, bằng một phần tư. Nếu đồng thời nhân r và z cùng một tỷ lệ, I_B không đổi; ứng suất giảm theo bình phương tỷ lệ chiều dài. Ngược lại, thay đổi z mà giữ r cố định làm cả z² và r/z thay đổi, nên không thể chỉ áp dụng quy luật một phần tư một cách máy móc.
Một kiểm tra thứ nguyên trực tiếp là Qz³/R⁵ có đơn vị lực trên diện tích. Nếu kết quả bảng tính có đơn vị kN/m hoặc kN/m³, cần kiểm tra số mũ và đầu vào trước khi bàn luận ý nghĩa địa kỹ thuật.
4. Ở ngoài trục tải, ứng suất có thể tăng trước khi giảm theo độ sâu
Giữ r > 0 cố định và lấy đạo hàm theo z. Từ logarithm của biểu thức ứng suất:
Với r = 2 m, cực đại nằm tại z = 2,449 m. Dãy kết quả giả định cho Q = 800 kN là: z = 1 m cho 6,833 kPa; z = 2 m cho 16,881 kPa; tại cực đại cho 17,752 kPa; z = 4 m còn 13,666 kPa; z = 8 m còn 5,129 kPa.
Kết quả này có ý nghĩa khi xem ảnh hưởng tải bên cạnh một đường ống chôn hoặc một lớp đất yếu: điểm gần mặt đất nhưng lệch khỏi tải chưa chắc nhận ứng suất đứng tăng thêm lớn nhất. Một câu khái quát rằng ứng suất luôn giảm khi đi sâu cần nói rõ đang xét trên trục tải hay trên đường thẳng đứng cách trục một khoảng cố định.
5. Chồng chất nhiều tải và kiểm tra bảo toàn lực
Trong cùng mô hình đàn hồi tuyến tính, ứng suất tại một điểm bằng tổng đóng góp của từng tải. Giả định hai tải 800 và 600 kN đặt cách nhau 4 m. Tại điểm giữa, sâu 4 m, mỗi tải đều cách ngang r = 2 m. Tổng ứng suất bằng 13,66584 + 10,24938 = 23,91522 kPa. Không cộng hai tải rồi đặt tổng 1.400 kN ngay trên điểm giữa, vì cách đó thay đổi vị trí tải và làm mất thông tin hình học.
Có thể kiểm tra nghiệm tải điểm bằng tích phân ứng suất đứng trên toàn mặt phẳng ngang sâu z. Do đối xứng tròn, phần lực qua vành bán kính r, bề rộng dr là Δσ_z × 2πr dr. Tích phân từ r = 0 đến vô hạn cho đúng Q. Với một miền hữu hạn, phần lực còn lại nằm ngoài miền; thiếu lực trong miền không tự động chứng minh nghiệm sai.
6. So sánh tải điểm với tải đều trên diện tròn
Giả định cùng tổng tải Q = 800 kN phân bố đều trên đĩa bán kính a = 1 m, nên q = Q/(πa²) = 254,648 kPa. Tích phân các tải phần tử q × 2πr dr để tìm ứng suất trên trục tâm cho:
Tại z = 1 m, lời giải diện tròn cho 164,616 kPa, trong khi thay bằng tải điểm cho 381,972 kPa, cao hơn khoảng 132%. Tại z = 4 m, hai giá trị là 22,135 và 23,873 kPa, chênh khoảng 7,85%. Tại z = 8 m, chênh còn khoảng 1,96%. Các tỷ lệ này chỉ thuộc hình học và vị trí đang xét, không phải ngưỡng áp dụng chung cho mọi móng.
Khi z tiến về 0 trên trục tâm, nghiệm tải điểm tăng vô hạn, còn nghiệm tải đều diện tròn tiến về q. Sự khác nhau này phản ánh tính lý tưởng hóa của tải điểm. Khi z lớn so với a, khai triển theo a/z cho biểu thức đầu tiên 3Q/(2πz²), giải thích vì sao hai cách tính tiến gần nhau ở xa vùng tải.
7. Từ ứng suất tăng thêm đến ứng suất hữu hiệu và lún
NPTEL phân biệt ứng suất do lớp đất, nước và tải bề mặt trong tổng ứng suất đứng.[3] Giá trị Boussinesq đang tính là phần tăng thêm do tải xét riêng; muốn có tổng ứng suất phải xét trạng thái ban đầu. Muốn có tăng ứng suất hữu hiệu còn cần trừ tăng áp lực nước lỗ rỗng. Không đưa trực tiếp Δσ_z vào công thức lún cố kết cho mọi giai đoạn mà bỏ qua điều kiện thoát nước.
Khi nền gồm những lớp có độ cứng chênh lớn, mô hình nhiều lớp có thể cho phân phối ứng suất khác nghiệm đồng nhất; tài liệu Settle3 nêu rõ sự khác biệt này.[2] Một bảng kiểm tra nên lưu Q, vị trí từng tải, tọa độ điểm tính, khoảng cách r, độ sâu z và tổng đóng góp. Nếu dùng tích phân lưới cho diện tích tải, cần tinh lưới đến khi kết quả tại điểm quan tâm ổn định. Bản đồ ứng suất chỉ là đầu vào của đánh giá nền; lún còn đòi hỏi mô hình biến dạng và thông số phù hợp với trạng thái ứng suất của từng lớp.
Nguồn tham khảo
[1] CIVE.4310 Foundation & Soil Engineering — Shallow Foundations: Settlement — University of Massachusetts Lowell, sửa đổi 03/2020. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Settle3 Documentation — Stress Computation — Rocscience. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Stresses in the Ground — Total Stress — NPTEL — IIT Guwahati. Truy cập ngày 09/11/2026.
Rà soát nội dung: 09/11/2026.
Để khảo sát ảnh hưởng một chân thiết bị lên lớp đất bên dưới hoặc móng lân cận, có thể bắt đầu bằng nghiệm tải điểm Boussinesq. Nghiệm này mô tả ứng suất tăng thêm trong bán không gian đàn hồi đồng nhất, đẳng hướng, có mặt trên phẳng. Nó hữu ích cho kiểm tra xu hướng và làm hạt nhân tích phân tải phân bố. Một móng có kích thước hữu hạn không tự động được thay bằng tải điểm ở mọi vị trí tính.
Tài liệu học phần CIVE.4310 của University of Massachusetts Lowell tổng hợp các nghiệm Boussinesq cho tải điểm và các dạng tải bề mặt.[1] Bài viết dùng các phép tính tự dựng để kiểm tra đơn vị, tính chồng chất và sai số mô hình. Chưa xét lớp đất có độ cứng khác nhau, tải nghiêng, biến dạng lớn hoặc sức chịu tải giới hạn.
2. Công thức và các khoảng cách cần phân biệt
Đặt tải Q hướng xuống tại gốc trên mặt đất. Điểm đang xét nằm sâu z > 0 và cách trục tải một khoảng ngang r. Khoảng cách thẳng từ tải đến điểm là R = √(r²+z²). Ứng suất đứng tăng thêm, lấy nén dương:
Mã:
Δσ_z = 3Q z³/[2π(r²+z²)^(5/2)]
= Q/z² × I_B
I_B = 3/[2π(1+(r/z)²)^(5/2)]
Q dùng kN, r và z dùng m thì Δσ_z là kPa. r không phải R; thay nhầm hai đại lượng làm sai cả hệ số suy giảm. I_B không thứ nguyên và chỉ phụ thuộc tỷ số r/z. Trên trục tải, r = 0, nên Δσ_z = 3Q/(2πz²). Biểu thức ứng suất đứng này không chứa E hoặc hệ số Poisson, nhưng điều đó không có nghĩa chuyển vị và mọi thành phần ứng suất đều độc lập với tính chất đàn hồi.
Rocscience mô tả việc tích phân nghiệm Boussinesq trên diện tích móng khi tải là phân bố.[2] Đây là bước nối từ hạt nhân tải điểm sang một vùng tải có hình học thực, thay vì dùng cùng một Q cho cả điểm rất gần và rất xa móng.
3. Ví dụ giả định dưới một chân thiết bị
Chọn Q = 800 kN, coi đây là tải bề mặt tập trung lý tưởng. Tại độ sâu z = 4 m, trực tiếp dưới tải, Δσ_z = 23,873 kPa. Dịch điểm tính ngang r = 2 m nhưng giữ z = 4 m cho 13,666 kPa; tại r = 4 m còn 4,220 kPa. Như vậy ở cùng độ sâu, ứng suất giảm theo khoảng cách ngang.
Tại r = 0, tăng z từ 4 lên 8 m làm ứng suất còn 5,968 kPa, bằng một phần tư. Nếu đồng thời nhân r và z cùng một tỷ lệ, I_B không đổi; ứng suất giảm theo bình phương tỷ lệ chiều dài. Ngược lại, thay đổi z mà giữ r cố định làm cả z² và r/z thay đổi, nên không thể chỉ áp dụng quy luật một phần tư một cách máy móc.
Một kiểm tra thứ nguyên trực tiếp là Qz³/R⁵ có đơn vị lực trên diện tích. Nếu kết quả bảng tính có đơn vị kN/m hoặc kN/m³, cần kiểm tra số mũ và đầu vào trước khi bàn luận ý nghĩa địa kỹ thuật.
4. Ở ngoài trục tải, ứng suất có thể tăng trước khi giảm theo độ sâu
Giữ r > 0 cố định và lấy đạo hàm theo z. Từ logarithm của biểu thức ứng suất:
Mã:
(1/Δσ_z) d(Δσ_z)/dz = 3/z - 5z/(r²+z²)
Điểm cực đại: z = √(3/2) r
Với r = 2 m, cực đại nằm tại z = 2,449 m. Dãy kết quả giả định cho Q = 800 kN là: z = 1 m cho 6,833 kPa; z = 2 m cho 16,881 kPa; tại cực đại cho 17,752 kPa; z = 4 m còn 13,666 kPa; z = 8 m còn 5,129 kPa.
Kết quả này có ý nghĩa khi xem ảnh hưởng tải bên cạnh một đường ống chôn hoặc một lớp đất yếu: điểm gần mặt đất nhưng lệch khỏi tải chưa chắc nhận ứng suất đứng tăng thêm lớn nhất. Một câu khái quát rằng ứng suất luôn giảm khi đi sâu cần nói rõ đang xét trên trục tải hay trên đường thẳng đứng cách trục một khoảng cố định.
5. Chồng chất nhiều tải và kiểm tra bảo toàn lực
Trong cùng mô hình đàn hồi tuyến tính, ứng suất tại một điểm bằng tổng đóng góp của từng tải. Giả định hai tải 800 và 600 kN đặt cách nhau 4 m. Tại điểm giữa, sâu 4 m, mỗi tải đều cách ngang r = 2 m. Tổng ứng suất bằng 13,66584 + 10,24938 = 23,91522 kPa. Không cộng hai tải rồi đặt tổng 1.400 kN ngay trên điểm giữa, vì cách đó thay đổi vị trí tải và làm mất thông tin hình học.
Có thể kiểm tra nghiệm tải điểm bằng tích phân ứng suất đứng trên toàn mặt phẳng ngang sâu z. Do đối xứng tròn, phần lực qua vành bán kính r, bề rộng dr là Δσ_z × 2πr dr. Tích phân từ r = 0 đến vô hạn cho đúng Q. Với một miền hữu hạn, phần lực còn lại nằm ngoài miền; thiếu lực trong miền không tự động chứng minh nghiệm sai.
6. So sánh tải điểm với tải đều trên diện tròn
Giả định cùng tổng tải Q = 800 kN phân bố đều trên đĩa bán kính a = 1 m, nên q = Q/(πa²) = 254,648 kPa. Tích phân các tải phần tử q × 2πr dr để tìm ứng suất trên trục tâm cho:
Mã:
Δσ_z,tròn = q × [1 - 1/(1+(a/z)²)^(3/2)]
Tại z = 1 m, lời giải diện tròn cho 164,616 kPa, trong khi thay bằng tải điểm cho 381,972 kPa, cao hơn khoảng 132%. Tại z = 4 m, hai giá trị là 22,135 và 23,873 kPa, chênh khoảng 7,85%. Tại z = 8 m, chênh còn khoảng 1,96%. Các tỷ lệ này chỉ thuộc hình học và vị trí đang xét, không phải ngưỡng áp dụng chung cho mọi móng.
Khi z tiến về 0 trên trục tâm, nghiệm tải điểm tăng vô hạn, còn nghiệm tải đều diện tròn tiến về q. Sự khác nhau này phản ánh tính lý tưởng hóa của tải điểm. Khi z lớn so với a, khai triển theo a/z cho biểu thức đầu tiên 3Q/(2πz²), giải thích vì sao hai cách tính tiến gần nhau ở xa vùng tải.
7. Từ ứng suất tăng thêm đến ứng suất hữu hiệu và lún
NPTEL phân biệt ứng suất do lớp đất, nước và tải bề mặt trong tổng ứng suất đứng.[3] Giá trị Boussinesq đang tính là phần tăng thêm do tải xét riêng; muốn có tổng ứng suất phải xét trạng thái ban đầu. Muốn có tăng ứng suất hữu hiệu còn cần trừ tăng áp lực nước lỗ rỗng. Không đưa trực tiếp Δσ_z vào công thức lún cố kết cho mọi giai đoạn mà bỏ qua điều kiện thoát nước.
Khi nền gồm những lớp có độ cứng chênh lớn, mô hình nhiều lớp có thể cho phân phối ứng suất khác nghiệm đồng nhất; tài liệu Settle3 nêu rõ sự khác biệt này.[2] Một bảng kiểm tra nên lưu Q, vị trí từng tải, tọa độ điểm tính, khoảng cách r, độ sâu z và tổng đóng góp. Nếu dùng tích phân lưới cho diện tích tải, cần tinh lưới đến khi kết quả tại điểm quan tâm ổn định. Bản đồ ứng suất chỉ là đầu vào của đánh giá nền; lún còn đòi hỏi mô hình biến dạng và thông số phù hợp với trạng thái ứng suất của từng lớp.
Nguồn tham khảo
[1] CIVE.4310 Foundation & Soil Engineering — Shallow Foundations: Settlement — University of Massachusetts Lowell, sửa đổi 03/2020. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Settle3 Documentation — Stress Computation — Rocscience. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Stresses in the Ground — Total Stress — NPTEL — IIT Guwahati. Truy cập ngày 09/11/2026.
Rà soát nội dung: 09/11/2026.


