Ứng suất uốn: mômen quán tính và môđun chống uốn

Cùng một lượng vật liệu có thể chịu uốn rất khác nhau
Một bản đặt đứng và bản đó đặt nằm có cùng diện tích, khối lượng trên đơn vị dài và vật liệu. Tuy vậy, ứng suất do một mômen uốn cho trước có thể khác đáng kể. Sự khác biệt đến từ cách diện tích được phân bố đối với trục uốn và khoảng cách từ trục trung hòa đến mép đang xét.

Bài này dùng các tiết diện lý tưởng cùng những mômen giả định để giải thích ứng suất đàn hồi. Đây là phép phân tích mặt cắt, chưa phải kiểm tra đầy đủ một dầm trong nhà máy hoặc trên giàn. Ổn định tổng thể, mất ổn định cục bộ, liên kết và tác động lặp cần được xem theo bài toán tương ứng.

Ba đại lượng gần nhau nhưng không thay thế nhau
Mômen quán tính diện tích I = ∫y²dA đo sự phân bố diện tích quanh một trục; đơn vị là mm⁴ nếu hình học dùng mm. Môđun chống uốn đàn hồi Z = I/c có đơn vị mm³, với c là khoảng cách từ trục trung hòa đến mép được kiểm tra. Độ cứng uốn EI còn chứa môđun đàn hồi E.

Tài liệu giải đáp của MIT phân biệt I, một tính chất của toàn tiết diện, với các đại lượng mômen lực hoặc mômen quán tính khối lượng. [3] Vì vậy một con số xuất từ phần mềm chỉ có tên “moment of inertia” cần được đọc cùng đơn vị, loại tính chất và trục quy chiếu.

Trong bài, ký hiệu Z luôn là môđun chống uốn đàn hồi. Một số tài liệu hoặc bảng thép dùng ký hiệu khác cho tính chất đàn hồi và tính chất dẻo. Không nên chỉ nhìn chữ Z rồi thay vào công thức nếu chưa đối chiếu định nghĩa của bảng đang dùng.

Phân bố ứng suất được ràng buộc bởi hình học biến dạng
Với dầm thẳng, vật liệu đồng nhất đàn hồi tuyến tính và mô hình mặt cắt phẳng, biến dạng dọc thay đổi tuyến tính theo khoảng cách y đến trục trung hòa. Quan hệ uốn trong bài giảng MIT kết nối độ cong, ứng suất và mômen mặt cắt. [1] Với một quy ước dấu nhất quán, σx = −My/I.

Ở đây chọn y dương hướng lên, M dương tạo nén phía trên. Khi y dương, σx âm; khi y âm, σx dương. Độ lớn ứng suất ở mép là |M|c/I = |M|/Z. Nếu chỉ muốn so sánh độ lớn, vẫn nên ghi phía nào kéo và phía nào nén thay vì bỏ hoàn toàn thông tin dấu.

Phép tính đơn trục này giả định uốn theo trục chính thích hợp của tiết diện. Một tải đồng thời tạo hai thành phần mômen hoặc gây xoắn cần được phân tích theo đúng trục và các thành phần nội lực; không thể gom chúng thành một mômen vô hướng tùy ý.

Ví dụ bản đặt đứng
Giả định tiết diện chữ nhật có b = 50 mm theo phương ngang và h = 120 mm theo phương đứng. Trục trung hòa đi qua giữa chiều cao. Mômen tại mặt cắt đang xét M = 6 kN·m = 6.000.000 N·mm. Bài không cần giả định toàn bộ sơ đồ tải để phân tích riêng mặt cắt đã biết M này.

Tích phân b∫y²dy từ −h/2 đến h/2 cho I = bh³/12 = 7.200.000 mm⁴. Khoảng cách c = 60 mm, nên Z = 120.000 mm³. Ứng suất mép trên là −50 MPa, mép dưới +50 MPa.

Tại y = +30 mm, ứng suất bằng −25 MPa; tại y = −30 mm là +25 MPa. Ngay trục trung hòa, thành phần ứng suất dọc do mômen này bằng không. Điều đó không nói mọi thành phần ứng suất tại điểm ấy đều bằng không, vì mặt cắt có thể đồng thời truyền lực cắt.

Kiểm tra ngược bằng hợp lực kéo và nén
Nửa trên có phân bố ứng suất tam giác từ 0 đến 50 MPa. Độ lớn hợp lực nén bằng một nửa ứng suất mép nhân diện tích nửa tiết diện: C = 0,5×50×(50×60) = 75.000 N. Hợp lực kéo nửa dưới cũng bằng 75.000 N, vì vậy tổng lực dọc bằng không.

Trọng tâm của mỗi biểu đồ tam giác cách trục trung hòa 2×60/3 = 40 mm. Hai hợp lực ngược chiều cách nhau 80 mm, tạo ngẫu lực 75.000×80 = 6.000.000 N·mm, đúng với M đầu vào.

Đây là một kiểm tra độc lập hữu ích: biểu đồ ứng suất phải tái tạo được cả lực dọc và mômen đã giả định. Nếu người tính đặt ứng suất đều 50 MPa trên toàn mỗi nửa, hợp lực sẽ bị nhân đôi và cân bằng mômen không còn đúng.

Xoay tiết diện chín mươi độ
Đặt cùng bản theo hướng b = 120 mm, h = 50 mm, còn mômen uốn tác dụng theo cùng phương không gian. I mới bằng 120×50³/12 = 1.250.000 mm⁴; c = 25 mm, Z = 50.000 mm³. Ứng suất mép có độ lớn 120 MPa, gấp 2,4 lần trường hợp đặt đứng.

Tỷ số I giữa hai hướng là 5,76, nhưng tỷ số Z chỉ là 2,4 vì c cũng thay đổi. Không được dùng tỷ số I để suy ra ngay tỷ số ứng suất mép khi chính khoảng cách mép đã khác. Khi so độ cong với cùng E và M, tỷ số I mới trực tiếp quyết định tỷ số độ cong theo chiều nghịch đảo.

Hai cách đặt đều có diện tích 6.000 mm². Kết quả cho thấy diện tích đơn thuần chưa mô tả hiệu quả chịu uốn. Tuy nhiên, hướng đặt có lợi cho một phương tải có thể bất lợi cho phương còn lại hoặc cách giữ ổn định ngoài mặt phẳng.

Thay môđun đàn hồi làm độ cong đổi, ứng suất chưa chắc đổi
Với bản đặt đứng và E = 200.000 MPa, độ cong κ = M/(EI) = 4,166667×10 mũ −6 mm mũ −1, tương ứng bán kính cong 240 m. Nếu giữ cùng hình học và mômen nhưng dùng E = 70.000 MPa trong một mô hình vật liệu đàn hồi khác, bán kính còn 84 m.

Ứng suất mép vẫn có độ lớn 50 MPa trong cả hai phép tính. Roylance chỉ ra tính độc lập của biểu thức ứng suất uốn đối với E khi mômen và hình học đã được xác định trong mô hình đồng nhất. [2] Biến dạng mép lại thay đổi từ 50/200.000 = 0,00025 sang 50/70.000 ≈ 0,000714.

Điều kiện giữ M rất quan trọng. Trong hệ siêu tĩnh, thay độ cứng có thể làm nội lực phân phối lại; trong bài toán áp đặt chuyển vị, mômen phản lực cũng có thể đổi. Không nên diễn giải kết quả mặt cắt thành tuyên bố rằng thay E không bao giờ ảnh hưởng ứng suất của cả hệ.

Độ nhạy với chiều cao và bề rộng
Với chữ nhật, Z = bh²/6. Nếu tăng h từ 120 lên 144 mm, giữ b = 50 mm, Z thành 172.800 mm³ và ứng suất dưới cùng M giảm xuống 34,722 MPa, tức giảm khoảng 30,56%. Diện tích tăng 20%, nhưng Z tăng 44%.

Nếu chỉ tăng b từ 50 lên 60 mm, giữ h = 120 mm, Z thành 144.000 mm³ và ứng suất còn 41,667 MPa. Cả hai phương án cùng tăng diện tích 20% nhưng tác động lên ứng suất khác nhau. Sự khác biệt xuất phát từ số mũ hai của h trong Z, không phải từ một thay đổi tính chất vật liệu.

Chọn đúng mép và đúng giới hạn của kết quả
Với tiết diện không đối xứng theo chiều cao, c trên và c dưới khác nhau, nên cần hai môđun chống uốn đàn hồi tương ứng. Một giá trị nhỏ hơn có thể làm một mép bất lợi hơn; sau khi đảo dấu mômen, vai trò kéo nén của hai mép đổi nhưng vị trí hình học vẫn như cũ.

Cuối cùng, |M|/Z là ứng suất của mô hình đàn hồi tại một mặt cắt cụ thể. Nó không phải tải cho phép hoặc sức kháng thiết kế. Bản tính cần giữ cùng đơn vị, cùng trục, đúng mômen và đúng hình học trước khi chuyển kết quả sang bước đánh giá vật liệu, ổn định và điều kiện sử dụng.

Nguồn tham khảo
[1] 2.001 Mechanics and Materials I, Lecture 20 — Beam Bending — MIT OpenCourseWare, Carol Livermore. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Stresses in Beams — MIT OpenCourseWare, David Roylance. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Muddy Card Responses, Lecture M6 — Simple Beam Theory — MIT OpenCourseWare, Unified Engineering. Truy cập ngày 09/11/2026.

Rà soát nội dung: 09/11/2026.
 
Top