Ứng suất von Mises: ý nghĩa và giới hạn trong vật liệu dẻo

Một con số thay cho nhiều thành phần, nhưng giữ ý nghĩa gì?
Kết quả phân tích kết cấu thường có một bản đồ ứng suất von Mises với màu và giá trị cực đại. Con số này thuận tiện để đánh giá xu hướng bắt đầu chảy của nhiều kim loại dẻo trong mô hình thích hợp. Nó không phải ứng suất pháp trên một mặt cụ thể, cũng không có hướng kéo hoặc nén riêng.

Để sử dụng đúng, cần hiểu đại lượng đã gộp những gì và đã loại bỏ những gì. Bài viết trình bày công thức, ví dụ tự đặt và một số phép kiểm dễ thực hiện. Các giá trị so sánh chỉ nhằm minh họa cơ học; không thay cho phân loại ứng suất, hệ số hoặc tiêu chí nghiệm thu của tiêu chuẩn áp dụng cho thiết bị thực.

Công thức từ ba ứng suất chính
Gọi σ1, σ2, σ3 là ba ứng suất chính tại cùng một điểm và cùng trạng thái tải. Ứng suất tương đương được xác định bởi:

σv=√{[(σ1−σ2)²+(σ2−σ3)²+(σ3−σ1)²]/2}.

Theo các thành phần trong một hệ trục trực chuẩn bất kỳ, biểu thức tương đương là:

σv=√{[(σx−σy)²+(σy−σz)²+(σz−σx)²]/2
+3(τxy²+τyz²+τzx²)}.

Tất cả hạng trong căn có đơn vị ứng suất bình phương. Nếu công thức chép từ tài liệu hoặc phần mềm nhận dạng ký tự bị mất số mũ hai ở hạng cắt, kiểm đơn vị sẽ phát hiện ngay. Giá trị cuối luôn không âm; dấu của các ứng suất pháp vẫn ảnh hưởng qua hiệu giữa chúng.

Roylance giải thích liên hệ giữa von Mises với thành phần ứng suất lệch và năng lượng biến dạng làm thay đổi hình dạng. [1] Có thể viết gọn σv=√(3J2), trong đó J2 là bất biến bậc hai của tensor ứng suất lệch. Trong hệ đàn hồi đẳng hướng, mật độ năng lượng biến dạng lệch bằng σv²/(6G).

Rút gọn cho ứng suất phẳng
Nếu σz=τxz=τyz=0, ta được:

σv=√(σx²−σxσy+σy²+3τxy²).

Điều kiện bằng không theo z phải là giả thiết của trạng thái đang xét, không phải thao tác xóa thành phần vì bản vẽ chỉ có hai chiều. Một mô hình biến dạng phẳng có thể có σz khác không; khi ấy phải dùng biểu thức ba chiều hoặc các ứng suất chính đầy đủ.

Giả định một điểm có σx=150 MPa, σy=60 MPa và τxy=80 MPa. Giá trị trong căn là 36300 MPa², nên σv=190,525589 MPa. Chỉ lấy ứng suất pháp lớn nhất 150 MPa hoặc chỉ lấy cắt 80 MPa đều không mô tả cùng tiêu chí này.

Kiểm độc lập bằng ứng suất chính
Tâm vòng tròn ứng suất phẳng là 105 MPa, bán kính √(45²+80²)=91,787799 MPa. Hai ứng suất chính trong mặt phẳng là 196,787799 và 13,212201 MPa; trị số thứ ba bằng không. Thay ba giá trị vào công thức chính cho đúng 190,525589 MPa.

Kết quả von Mises nhỏ hơn ứng suất chính lớn nhất trong ví dụ này. Trong một trạng thái khác, nó có thể lớn hơn; không có quy tắc lấy cố định giá trị lớn nhất trong hai đại lượng như thể chúng là cùng một tiêu chí. Ứng suất chính cho biết ứng suất pháp cực trị, còn von Mises đo một tổ hợp chênh lệch giữa các phương.

So với giới hạn chảy trong một ví dụ lý tưởng
Chọn giới hạn chảy một trục giả định σy=250 MPa ở trạng thái vật liệu và nhiệt độ đang xét. Tỷ số σv/σy=0,762102. Nếu mọi thành phần ứng suất tăng cùng một hệ số λ trong mô hình đàn hồi tuyến tính có liên kết không đổi, mức λ để σv đạt 250 là 250/190,525589=1,312160.

Đây là hệ số tỷ lệ đến lần chảy đầu tại điểm đang xét, không phải hệ số an toàn được phê duyệt cho toàn cấu kiện. Mất ổn định, điểm khác chảy trước, tải nhiệt không tỷ lệ hoặc sự thay đổi tiếp xúc có thể làm lập luận nhân cùng λ không còn đúng. Sau khi chảy, phân bố ứng suất còn phụ thuộc quy luật vật liệu và quá trình tải.

Đối chiếu với Tresca bằng cắt thuần
Trong cắt thuần τ, ba ứng suất chính là +τ, 0, −τ. Von Mises cho σv=√3|τ| nên mức bắt đầu chảy là |τ|=σy/√3. Với σy=250 MPa, kết quả là 144,337567 MPa. Tresca dựa trên cắt lớn nhất cho mức 125 MPa.

Bài giảng MIT về phá hỏng vật liệu đặt hai tiêu chí cạnh nhau và phân biệt cách dùng cho vật liệu dẻo với các cơ chế khác. [2] Trong ví dụ cắt thuần, mức theo von Mises lớn hơn Tresca khoảng 15,47% nếu lấy Tresca làm mẫu số. Không nên nói chung “chênh 15%” mà bỏ tiêu chí, trạng thái và mẫu số so sánh.

Áp suất thủy tĩnh không làm đổi von Mises
Thêm cùng một ứng suất pháp −p vào cả ba phương không làm đổi các hiệu σi−σj. Từ ví dụ 150,60,0 MPa với τxy=80 MPa, thêm p=100 MPa cho σx=50, σy=−40, σz=−100 MPa; các thành phần cắt giữ nguyên. Công thức ba chiều vẫn cho σv=190,525589 MPa.

Nếu sau phép cộng ấy vẫn dùng công thức ứng suất phẳng và bỏ σz, kết quả sai thành 159,059737 MPa. Trạng thái ban đầu là ứng suất phẳng, nhưng trạng thái sau khi cộng áp suất ba chiều không còn như vậy. Một giả thiết đúng trước thao tác tải không tự được giữ sau thao tác.

Với σx=σy=σz=−300 MPa và mọi cắt bằng không, σv=0. Vật liệu không phải không chịu tải: trong đàn hồi đẳng hướng có E=200000 MPa, ν=0,3, biến dạng thể tích là 3(1−2ν)(−300)/E=−0,0018, tức giảm khoảng 0,18%. Von Mises bằng không chỉ nói thành phần lệch bằng không trong trạng thái này.

Hai ứng suất bằng nhau chưa phải thủy tĩnh
Trạng thái σx=σy=150 MPa, σz=0 và không cắt cho σv=150 MPa. Có hai ứng suất pháp bằng nhau nhưng ứng suất thứ ba khác, nên vẫn có biến dạng lệch. Chỉ khi cả ba ứng suất chính bằng nhau thì công thức von Mises mới bằng không.

COMSOL mô tả mặt chảy von Mises có trục dọc phương thủy tĩnh, đồng thời dành các mô hình riêng cho vật liệu nhạy với áp suất và vật liệu có tính dị hướng. [3] Tính không phụ thuộc áp suất của tiêu chí không phải khẳng định mọi vật liệu hoặc mọi cơ chế hư hỏng đều không chịu ảnh hưởng của áp suất.

Cộng tensor trước, tính tương đương sau
Giả sử trường hợp A tạo σx=100 MPa, còn B tạo σx=−80 MPa tại cùng điểm và mọi thành phần khác bằng không. Nếu được phép chồng chất tuyến tính, trạng thái tổng có σx=20 MPa và σv=20 MPa. Cộng hai giá trị tương đương 100+80 thành 180 MPa là một phép toán khác, không phải von Mises của tải tổng.

Tương tự, không ghép σx lớn nhất ở nút này với τxy lớn nhất ở nút khác để tạo một tensor giả. Các thành phần phải đồng vị trí, cùng thời điểm hoặc cùng trường hợp tải. Khi tổng hợp từ các hệ trục cục bộ khác nhau, cần biến đổi về cùng hệ trước khi cộng.

Giới hạn của việc chỉ nhìn một bản đồ màu
Một chu kỳ một trục từ +100 đến −100 MPa có von Mises bằng 100 MPa ở cả hai đầu, nhưng khoảng biến thiên ứng suất pháp là 200 MPa. Do đó khoảng biến thiên của số vô hướng von Mises không tự là đại lượng đầy đủ để đánh giá mỏi. Hướng và lịch sử các thành phần vẫn có ý nghĩa.

Nếu lấy trung bình tensor của hai trạng thái +100 và −100, ta được zero; nếu lấy trung bình hai giá trị von Mises, ta được 100 MPa. Hai phép trung bình trả lời hai câu hỏi khác nhau. Khi xem kết quả phần tử hữu hạn, cần biết đang nhìn giá trị tại điểm tích phân, giá trị ngoại suy hay giá trị đã làm trơn, trước khi diễn giải một cực đại.

Một báo cáo có ích nên lưu các thành phần gốc, giả thiết phẳng hay ba chiều, giá trị tương đương, đặc tính chảy ở nhiệt độ liên quan và cơ chế đang kiểm. Von Mises là công cụ mạnh khi dùng đúng mô hình vật liệu và tải; nó không bao quát riêng lẻ nứt giòn, mất ổn định, mỏi, từ biến hoặc khả năng làm việc của mối nối.

Nguồn tham khảo
[1] Yield and Plastic Flow — MIT, David Roylance. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] 2.001 Mechanics and Materials I, Lecture 18: Failure of Materials — MIT, Carol Livermore. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Structural Mechanics Module User’s Guide: Elastoplastic Materials — COMSOL. Truy cập ngày 09/11/2026.

Rà soát nội dung: 09/11/2026.
 
Top