Một trục quay vẫn có thể bị xoắn đàn hồi
Trong truyền động cơ khí, tốc độ quay của trục và góc xoắn giữa hai mặt cắt là hai đại lượng khác nhau. Một trục có thể quay đều hàng trăm vòng mỗi phút, đồng thời mặt cắt đầu ra chậm góc so với đầu vào do biến dạng đàn hồi khi truyền mômen.
Bài xây dựng các ví dụ giả định cho trục tròn, thẳng, đồng nhất, đàn hồi tuyến tính, chịu mômen xoắn quanh trục hình học. Bỏ qua uốn, lực dọc, tải dao động và biến dạng cục bộ ở đầu nối. Những điều kiện này giúp nhìn rõ quan hệ cơ học cơ bản trước khi xét một cụm truyền động thực.
Từ biến dạng trượt đến mômen xoắn
Với trục tròn trong mô hình đang xét, biến dạng trượt tại bán kính r liên hệ với tốc độ thay đổi góc xoắn theo chiều dài: γ = r dφ/dx. Bài giảng MIT kết hợp quan hệ này với τ = Gγ và cân bằng mômen để được T = GJ dφ/dx. [1]
Ở đây G là môđun trượt, khác với môđun Young E. Nếu vật liệu đàn hồi đẳng hướng đáp ứng mô hình tương ứng, G và E còn liên hệ qua hệ số Poisson; nhưng không cần suy đoán G khi đề bài đã cung cấp trực tiếp giá trị đó. Đơn vị G phải cùng hệ với ứng suất.
Khi T, G và J không đổi, góc xoắn tương đối giữa hai đầu dài L là θ = TL/(GJ). Ứng suất cắt tại r là τ(r) = Tr/J. Góc trong các công thức này tính bằng radian; đổi sang độ chỉ ở bước trình bày kết quả.
J là tính chất hình học nào
Mômen quán tính cực của diện tích J = ∫r²dA có đơn vị mm⁴. Engineering Statics biểu diễn J bằng tổng hai mômen quán tính diện tích đối với các trục vuông góc cùng đi qua điểm tham chiếu: J = Ix + Iy. [2] Nó không phải mômen quán tính khối lượng dùng để tính gia tốc quay.
Tích phân trong tọa độ cực của vành tròn cho J = π(D⁴−d⁴)/32, trong đó D là đường kính ngoài, d là đường kính trong. Với trục đặc, đặt d = 0. Cần giữ cùng đơn vị chiều dài cho cả hai đường kính trước khi lấy lũy thừa bốn.
Sự xuất hiện của D mũ bốn làm kích thước ngoài ảnh hưởng mạnh đến độ cứng xoắn. Tuy vậy, chỉ so J mà bỏ qua D khi so ứng suất cực đại sẽ thiếu một thành phần, vì τmax = TD/(2J) còn chứa bán kính ngoài.
Ví dụ trục rỗng truyền mômen đã biết
Giả định D = 80 mm, d = 60 mm, L = 1.500 mm, G = 80.000 MPa và T = 2 kN·m. Đổi T thành 2.000.000 N·mm. Mômen quán tính cực J = π(80⁴−60⁴)/32 ≈ 2.748.893,572 mm⁴.
Tại mặt ngoài r = 40 mm, τmax ≈ 29,103 MPa. Tại mặt trong r = 30 mm, τ ≈ 21,827 MPa. Mặt trong là bề mặt hình học tự do nhưng ứng suất τ ở đây là thành phần tiếp tuyến liên quan mặt cắt vuông góc trục; việc nó khác không không mâu thuẫn với điều kiện không có tải trên mặt trụ hướng kính.
Góc xoắn θ ≈ 0,0136419 rad = 0,781621 độ. Độ cứng xoắn kθ = T/θ = GJ/L ≈ 146.607,657 N·m/rad. Nếu dùng mômen N·m trong tỷ số cuối, cần đổi đồng bộ đơn vị từ kết quả N·mm/rad.
Kiểm tra bằng cân bằng và năng lượng
Thay τ = Tr/J vào tích phân mômen ∫rτdA cho T/J × ∫r²dA = T. Cách kiểm tra này cho thấy một phân bố ứng suất tuyến tính theo r truyền đúng mômen đã đặt. Không thể coi toàn bộ vành đều chịu τmax rồi mong vẫn giữ đúng hợp lực mômen.
Với tải tăng chậm từ không đến T trong mô hình đàn hồi tuyến tính, công tích lũy bằng diện tích dưới đường T–θ: U = Tθ/2. Ví dụ cho U ≈ 13,642 J khi dùng T = 2.000 N·m và θ tính bằng radian. Đây là năng lượng biến dạng, không phải công suất truyền liên tục của trục đang quay.
So với trục đặc cùng đường kính ngoài
Trục rỗng có diện tích A = π(80²−60²)/4 ≈ 2.199,115 mm². So với trục đặc D = 80 mm, nó giữ 43,75% diện tích nhưng giữ 68,3594% J. Trong cùng vật liệu và cùng chiều dài, tỷ số diện tích cũng là tỷ số thể tích và khối lượng trong mô hình hình học lý tưởng.
Ứng suất và góc xoắn của trục rỗng vẫn cao hơn trục đặc cùng đường kính ngoài dưới cùng T. Việc giảm vật liệu không phải một cải thiện tuyệt đối mọi chỉ số; nó là một thay đổi về khối lượng, không gian và độ cứng cần được xét theo các ràng buộc cụ thể.
So với trục đặc cùng lượng vật liệu
Giữ diện tích bằng 2.199,115 mm², đường kính trục đặc tương đương là √(80²−60²) ≈ 52,915 mm. J của nó khoảng 769.690,200 mm⁴. J của trục rỗng lớn hơn 3,571429 lần, vì vật liệu được phân bố xa tâm hơn.
Dưới cùng T và L, trục đặc tương đương có góc xoắn khoảng 2,791502 độ và ứng suất ngoài khoảng 68,748 MPa. Trục rỗng của ví dụ có cả hai giá trị thấp hơn, nhưng cần đường kính bao ngoài lớn hơn. Kết quả chưa bao gồm ổn định của thành, khả năng chế tạo hoặc chi tiết nối với các bộ phận khác.
Công suất không chuyển thành mômen nếu thiếu tốc độ
Roylance nêu quan hệ công suất truyền W = Tω trong trạng thái quay đều, với ω là tốc độ góc. [3] Để tránh nhầm ký hiệu với công cơ học, ở đây viết công suất là P. Nếu P = 75 kW tại 600 vòng/phút, ω = 2π×600/60 ≈ 62,832 rad/s.
Mômen truyền tương ứng T = 75.000/62,832 ≈ 1.193,662 N·m, không phải 75.000 N·m. Nếu cùng công suất tại 300 vòng/phút, mômen cần gấp đôi. Khi tăng tốc, công suất còn liên quan biến thiên năng lượng động học và các tổn thất; quan hệ quay đều vừa dùng không tự mô tả toàn bộ quá trình khởi động.
Tổng góc xoắn của nhiều đoạn phải có dấu
Xét riêng hai đoạn cùng G và J như trục rỗng trên. Đoạn thứ nhất dài 900 mm truyền T1 = +2 kN·m; đoạn thứ hai dài 600 mm truyền T2 = −1 kN·m theo cùng quy ước trục. Giả định các mômen ngoài tại nút đã được bố trí để tạo đúng biểu đồ nội lực đó.
Tổng θ = (2.000.000×900−1.000.000×600)/(80.000J) ≈ 0,312648 độ. Nếu bỏ dấu và cộng độ lớn, kết quả khác hẳn. Bản đồ mômen xoắn cần được xác định bằng cân bằng trước khi tính tổng góc giữa các nút.
Độ nhạy hình học và giới hạn của công thức tròn
Nếu giảm đồng dạng cả D và d xuống 90%, giữ L, G và T, J còn 0,9 mũ bốn lần ban đầu. Góc xoắn tăng lên khoảng 1,191313 độ và ứng suất ngoài lên 39,921 MPa. Đây là phép giảm đồng dạng, không phải giữ nguyên chiều dày thành rồi chỉ giảm đường kính ngoài.
Roylance lưu ý tiết diện không tròn cần cách giải khác vì thiếu đối xứng tròn; rãnh then và khuyết hình học còn tạo trường ứng suất cục bộ. [3] Vì vậy, J = Ix+Iy vẫn là một tính chất hình học chung, nhưng không thể tự dùng nó làm hằng số chống xoắn trong θ = TL/(GJ) cho mọi tiết diện. Phải xác định đúng loại tiết diện, ràng buộc vênh và vùng cần kiểm tra trước khi áp dụng mô hình.
Nguồn tham khảo
[1] 2.001 Mechanics and Materials I, Lecture 24 — Torsion and Twisting — MIT OpenCourseWare, Carol Livermore. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Engineering Statics, Section 10.5 — Polar Moment of Inertia — Engineering Statics, Daniel W. Baker và William Haynes. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Shear and Torsion — MIT, David Roylance. Truy cập ngày 09/11/2026.
Rà soát nội dung: 09/11/2026.
Trong truyền động cơ khí, tốc độ quay của trục và góc xoắn giữa hai mặt cắt là hai đại lượng khác nhau. Một trục có thể quay đều hàng trăm vòng mỗi phút, đồng thời mặt cắt đầu ra chậm góc so với đầu vào do biến dạng đàn hồi khi truyền mômen.
Bài xây dựng các ví dụ giả định cho trục tròn, thẳng, đồng nhất, đàn hồi tuyến tính, chịu mômen xoắn quanh trục hình học. Bỏ qua uốn, lực dọc, tải dao động và biến dạng cục bộ ở đầu nối. Những điều kiện này giúp nhìn rõ quan hệ cơ học cơ bản trước khi xét một cụm truyền động thực.
Từ biến dạng trượt đến mômen xoắn
Với trục tròn trong mô hình đang xét, biến dạng trượt tại bán kính r liên hệ với tốc độ thay đổi góc xoắn theo chiều dài: γ = r dφ/dx. Bài giảng MIT kết hợp quan hệ này với τ = Gγ và cân bằng mômen để được T = GJ dφ/dx. [1]
Ở đây G là môđun trượt, khác với môđun Young E. Nếu vật liệu đàn hồi đẳng hướng đáp ứng mô hình tương ứng, G và E còn liên hệ qua hệ số Poisson; nhưng không cần suy đoán G khi đề bài đã cung cấp trực tiếp giá trị đó. Đơn vị G phải cùng hệ với ứng suất.
Khi T, G và J không đổi, góc xoắn tương đối giữa hai đầu dài L là θ = TL/(GJ). Ứng suất cắt tại r là τ(r) = Tr/J. Góc trong các công thức này tính bằng radian; đổi sang độ chỉ ở bước trình bày kết quả.
J là tính chất hình học nào
Mômen quán tính cực của diện tích J = ∫r²dA có đơn vị mm⁴. Engineering Statics biểu diễn J bằng tổng hai mômen quán tính diện tích đối với các trục vuông góc cùng đi qua điểm tham chiếu: J = Ix + Iy. [2] Nó không phải mômen quán tính khối lượng dùng để tính gia tốc quay.
Tích phân trong tọa độ cực của vành tròn cho J = π(D⁴−d⁴)/32, trong đó D là đường kính ngoài, d là đường kính trong. Với trục đặc, đặt d = 0. Cần giữ cùng đơn vị chiều dài cho cả hai đường kính trước khi lấy lũy thừa bốn.
Sự xuất hiện của D mũ bốn làm kích thước ngoài ảnh hưởng mạnh đến độ cứng xoắn. Tuy vậy, chỉ so J mà bỏ qua D khi so ứng suất cực đại sẽ thiếu một thành phần, vì τmax = TD/(2J) còn chứa bán kính ngoài.
Ví dụ trục rỗng truyền mômen đã biết
Giả định D = 80 mm, d = 60 mm, L = 1.500 mm, G = 80.000 MPa và T = 2 kN·m. Đổi T thành 2.000.000 N·mm. Mômen quán tính cực J = π(80⁴−60⁴)/32 ≈ 2.748.893,572 mm⁴.
Tại mặt ngoài r = 40 mm, τmax ≈ 29,103 MPa. Tại mặt trong r = 30 mm, τ ≈ 21,827 MPa. Mặt trong là bề mặt hình học tự do nhưng ứng suất τ ở đây là thành phần tiếp tuyến liên quan mặt cắt vuông góc trục; việc nó khác không không mâu thuẫn với điều kiện không có tải trên mặt trụ hướng kính.
Góc xoắn θ ≈ 0,0136419 rad = 0,781621 độ. Độ cứng xoắn kθ = T/θ = GJ/L ≈ 146.607,657 N·m/rad. Nếu dùng mômen N·m trong tỷ số cuối, cần đổi đồng bộ đơn vị từ kết quả N·mm/rad.
Kiểm tra bằng cân bằng và năng lượng
Thay τ = Tr/J vào tích phân mômen ∫rτdA cho T/J × ∫r²dA = T. Cách kiểm tra này cho thấy một phân bố ứng suất tuyến tính theo r truyền đúng mômen đã đặt. Không thể coi toàn bộ vành đều chịu τmax rồi mong vẫn giữ đúng hợp lực mômen.
Với tải tăng chậm từ không đến T trong mô hình đàn hồi tuyến tính, công tích lũy bằng diện tích dưới đường T–θ: U = Tθ/2. Ví dụ cho U ≈ 13,642 J khi dùng T = 2.000 N·m và θ tính bằng radian. Đây là năng lượng biến dạng, không phải công suất truyền liên tục của trục đang quay.
So với trục đặc cùng đường kính ngoài
Trục rỗng có diện tích A = π(80²−60²)/4 ≈ 2.199,115 mm². So với trục đặc D = 80 mm, nó giữ 43,75% diện tích nhưng giữ 68,3594% J. Trong cùng vật liệu và cùng chiều dài, tỷ số diện tích cũng là tỷ số thể tích và khối lượng trong mô hình hình học lý tưởng.
Ứng suất và góc xoắn của trục rỗng vẫn cao hơn trục đặc cùng đường kính ngoài dưới cùng T. Việc giảm vật liệu không phải một cải thiện tuyệt đối mọi chỉ số; nó là một thay đổi về khối lượng, không gian và độ cứng cần được xét theo các ràng buộc cụ thể.
So với trục đặc cùng lượng vật liệu
Giữ diện tích bằng 2.199,115 mm², đường kính trục đặc tương đương là √(80²−60²) ≈ 52,915 mm. J của nó khoảng 769.690,200 mm⁴. J của trục rỗng lớn hơn 3,571429 lần, vì vật liệu được phân bố xa tâm hơn.
Dưới cùng T và L, trục đặc tương đương có góc xoắn khoảng 2,791502 độ và ứng suất ngoài khoảng 68,748 MPa. Trục rỗng của ví dụ có cả hai giá trị thấp hơn, nhưng cần đường kính bao ngoài lớn hơn. Kết quả chưa bao gồm ổn định của thành, khả năng chế tạo hoặc chi tiết nối với các bộ phận khác.
Công suất không chuyển thành mômen nếu thiếu tốc độ
Roylance nêu quan hệ công suất truyền W = Tω trong trạng thái quay đều, với ω là tốc độ góc. [3] Để tránh nhầm ký hiệu với công cơ học, ở đây viết công suất là P. Nếu P = 75 kW tại 600 vòng/phút, ω = 2π×600/60 ≈ 62,832 rad/s.
Mômen truyền tương ứng T = 75.000/62,832 ≈ 1.193,662 N·m, không phải 75.000 N·m. Nếu cùng công suất tại 300 vòng/phút, mômen cần gấp đôi. Khi tăng tốc, công suất còn liên quan biến thiên năng lượng động học và các tổn thất; quan hệ quay đều vừa dùng không tự mô tả toàn bộ quá trình khởi động.
Tổng góc xoắn của nhiều đoạn phải có dấu
Xét riêng hai đoạn cùng G và J như trục rỗng trên. Đoạn thứ nhất dài 900 mm truyền T1 = +2 kN·m; đoạn thứ hai dài 600 mm truyền T2 = −1 kN·m theo cùng quy ước trục. Giả định các mômen ngoài tại nút đã được bố trí để tạo đúng biểu đồ nội lực đó.
Tổng θ = (2.000.000×900−1.000.000×600)/(80.000J) ≈ 0,312648 độ. Nếu bỏ dấu và cộng độ lớn, kết quả khác hẳn. Bản đồ mômen xoắn cần được xác định bằng cân bằng trước khi tính tổng góc giữa các nút.
Độ nhạy hình học và giới hạn của công thức tròn
Nếu giảm đồng dạng cả D và d xuống 90%, giữ L, G và T, J còn 0,9 mũ bốn lần ban đầu. Góc xoắn tăng lên khoảng 1,191313 độ và ứng suất ngoài lên 39,921 MPa. Đây là phép giảm đồng dạng, không phải giữ nguyên chiều dày thành rồi chỉ giảm đường kính ngoài.
Roylance lưu ý tiết diện không tròn cần cách giải khác vì thiếu đối xứng tròn; rãnh then và khuyết hình học còn tạo trường ứng suất cục bộ. [3] Vì vậy, J = Ix+Iy vẫn là một tính chất hình học chung, nhưng không thể tự dùng nó làm hằng số chống xoắn trong θ = TL/(GJ) cho mọi tiết diện. Phải xác định đúng loại tiết diện, ràng buộc vênh và vùng cần kiểm tra trước khi áp dụng mô hình.
Nguồn tham khảo
[1] 2.001 Mechanics and Materials I, Lecture 24 — Torsion and Twisting — MIT OpenCourseWare, Carol Livermore. Truy cập ngày 09/11/2026.
[2] Engineering Statics, Section 10.5 — Polar Moment of Inertia — Engineering Statics, Daniel W. Baker và William Haynes. Truy cập ngày 09/11/2026.
[3] Shear and Torsion — MIT, David Roylance. Truy cập ngày 09/11/2026.
Rà soát nội dung: 09/11/2026.


